alberto luchini

caligo

2

 


- La smetta di spingere, non vede che avanti non c’è più posto ? -
‘Na vôs di femina, come ‘na curtissada tal rumôr cuiet di atris vôs pi sidinis, un sgrisul tal gratâ sort da li rodis su l’asfalt e tal sbolsâ dal motôr ch’al partìs e al si ferma ogni deis metros, frenât di un trafic ogni dì pi incasinât.
- Un minimo di educazione ... -
La femina, una ch’a j ten, a à un fâ di veri ch’al cola di colp e a serça tai voi dai vissins la reson ch’a ei sigura di vê.
A i son doventâts i pomei pi ros dai lavris, ch’a son plens di un rosseto che, nença tai cines di putanis, nissun al dopra pi. Jodint ch’a no ‘i dan reson, a fa come il mustic, a si siera tai vistîs par sçampâ ta la sô reson, parsè ch’a ei jê ch’a à reson.
Tai voi a j passa un lamp di voia di disi alc atri, di sigâ par ch’a j dedin contra a chel mona di zovin ch’a l’à sburtada di brut. Forsit par podêla palpâ.
Tu i ti stas a vuardâla a lunc e ti jôts la sô rabia cressi dutun cul sio tasi. Cuant ch’a smonta - ma ese rivada dulà ch’a à di rivâ ? - a sburtona duçus chei ch’a à denant, su la sô strada, sempri pi incassada e sempri pi ruana.
Un fantat a j rît davôr cun tuna peraulata in terron.
Atra int a ven sù e l’autobus al è plen.
Un grop di zovins a si fermin dongia di te, in piè.
Students.
Di chei ch’a smontin par davôr, ti lu sas, e magari a no àn nença il biliet. Smontant a li sintin di chei ch’a vegnin sù, ma lôr, sburtant e sensa disi peraula, a van via, come s’a vessin reson lôr. A si sbatin, i zovins.
Ença se ti dan fastidi, i ti ju capìs, parsè che il mont romai al è lôr.
Ch’a si lu tegnin. Però, sensa rompi i coions.
Tal miès di chê atra int, a somein plens di murbin, e a ridin, a çacarin a vôs alta, come ch’a fossin di bessôi. No ti rivis a capî nuia di sè ch’a disin. A tachin un discors e lu lassin colâ dopo trê peraulis, ma a pâr che tra di lôr a si capissin dinstès.
Se a disin alc pi a lunc, a sbassin la vôs, come par no fâsi sintî.
- Niente, mi ha portato per due ore e ... niente -
- E tu ? -
- Niente, io OK . -
La fantata a si tira contra il fantat, bandonantsi di straca, li giambis intorteadis ta chês di lui. Lui nol fa ‘na plea.
Giovanna no lu fa nença in çasa. Dome se ei sigura di no essi joduda. Ença a te a ti dà fastidi fâlu denant chei atris. A son robis ch’i ti pos fâ sensa fâlu savê, sensa dîlu a dinissun. Ma chei doi lì a no àn li vuestris fisimis. E magari, di bessôi, nença a si tocin.
- Trovami un posto. -
Lui sito.
- Sono stanca. Un posto. -
Lui a la sburta in là come ch’a j des fastidi e a nol si mouf.
- Cara la mia signorina, se ci fosse stato un posto ... -
Il veçu, pissul e mai fer, al si zira a vuardâla. Jê a j rispunt tra l’incassât, l’indurmidît, il nauseât :
- Merda. -
Il veçu al si volta bruntulant.
Il zovin al mastiea un cingòn, cui voi lontans, pierdût.

Ti si mets a vuardâ dal fignestrin il scûr da la strada, rot di tant in tant dal lusôr di cualchi vetrina. I stîs zint fôr dal centro.
Int dinstès pa la strada. A nol è ençamò unvier e a si gioldin li ultimis seris sensa ploia e sensa frêt.
Fin scuasin ai muarts, di int a ‘nd è tanta, ogni sera.
Come ch’a no vessin, dopo ‘na zornada a vora, famea, femina, fruts, ch’a no vessin di zî a sena, che tornâ a çasa al sedi l’ultin dai lôr pensêrs.
Tornâ a çasa al è doventât un sanscugnî.
A somea ch’a vedin pôra, zint via, di pierdi alc, che chei atris a podin gioldi sensa di lôr, pôra ch’al sussedi alc e che lôr a no sedin lì par podê disi, dopo, “Io c’ero “.
E par talian.
Sempri presints.
E a çasa impiâ la television e l‘aradio e sta atents a dut sè ch’al passa, a sè ch’a contin. No fâsi çatâ mai sensa savê, mai ignorants.
E tal doman contâsila, ma pressapôc, magari zontant alc d’inventât, ma vê alc di contâ. Guai vê di disi : ”Non lo sapevo ...”
Cuant che di bunora, su l’autobus, cul fâ di contâti un segret ch’al pos salvâ o distrusi il mont, un che nença i ti cognòs a ti dîs : “ Ha sentito ?” a ti ven dal côr di rispundi sec e maleducât : “No” e di voltâti di chê atra banda.

Una femina cun doi fruts a ti domanda alc, ch’i no ti capìs.
Un dai fruts a ti mostra la lenga. La mari a lu strissina denant e a si met a çacarâ cun tun atri om, ch’a j rispunt a lunc. Jê a lu ringrassia suridint. A à voi clârs clârs e un môt di ridi sidin, come ch’a si vergognàs.
A ti plâs.
Ma dome parsè ch’i ti pos stâ lì a vuardâla, sensa tacâ boton, sensa disi nuia. Vuardâla. E sito.
Il frut al continua a mostrâti la lenga e a sbogheâti.
I ti si voltis a vuardâ la int ch’a monta.
- La chemio. Ma no ghe gà servio. -
La veça a si grampa al baston di fier ch’al è insomp dai sçalins e si tira sù sfadiant. Un burçu, plena di gras e di borsis di plastica cun roba di mangiâ che, se ença in famea a son in deis, a j basta par trê meis.
I ti pensis al ço frigo svuent e a ti ven sù un colp di nervôs.
Comprâ, mangiâ, cagâ, bira e pissin, merda e spaghèts ...
Il ciclo continuo. E i cassonèts plens di scovassis. E li dietis par dimagrî. E tornâ a mangiâ. E comprâ di dut, ença sè ch’a no plâs, par butâlu via cuant ch’al fa la mufa o ch’al passa il dì di ‘preferibilmente entro il ...’
Un panin di formai o di salam, o ‘na pastassuta e dopo un milus o un grap di ua. Sensa li monadis dal ueli fat in Bassa Italia ch’al sa di nolis o l’asêt balsamic ch’al à vinç ains o la çar tal post just, tra la culata e il cuesson.
Par te a son monadis di pi, ch’a ti fan vignî, pa la rabia, li lagrimis tai voi dome a pensâi : l’aria savuda, la boça a cûl di gialina par fâ jodi ch’a s’intidin, il disi a ment sè môt ch’a si fa un plat çarniel o fransês, vê il fâ di un ch’al sa, no di un pôr coion, come te.
Tu, che cuant ch’i ti mangis, ti paris jù sè ch’i ti as tal plat sensa vuardâ.
Si pos capîju, però. Adés massa passûts, prin ains e ains di miseria e di cinghia tirada, e magari a no capissin nuia né di çar né di ueli né di vin. Ma a si sintin bulos a fâ fenta di savê e di sielzi. Si sintin siors.
Insomp, no ti custionis cun nissun, a ti sta ben dut, ença cussì : lassâju vivi par ch’a ti lassin vivi.
Se ti sos a mangiâ in compania e cualchidun al fa il savût rumpint i coions al camerêr cun domandis sul sugo o su la çar, no ti dîs nuia, ma ti ven di ordenâ un brôt o il plat pi stupit ch’al sedi.
No ti rivis a parâ jù duta chê siensa, chês aris di esperts.
Ti si çatis ben a mangiâ tai selfservis : deis minûts e sè ch’al è al è.
Mangiâ e durmî, al è timp pierdût.

E pensâ che duçus a çacarin dome di mangiâ, dopo di vê dita alc dal timp, dal balon e di sè ch’a jodin la sera par television.
Un çacarâ par sìnti ch’a son vifs. Par crodi di essi vifs. E disi sempri chê. Sensa mai stufâsi.
I ti scugnis stâ al lôr zôc, se no ti vuardin di brut. Cui sotu par croditi diferent ? par volê çacarâ di un libri o di un cine? Un mona plen di braura. E par chel, pi mona.
Di pulitica, pôc e dome par disi sè ch’a disin i giornâi e la television o par disi mâl di duçus. Nissun ch’al zedi ben. Governo ladro ença cuant ch’a nol plouf.
Ma a no ei duta colpa lôr. Romai la pulitica a ei doventada un afâr par pôcs ch’a si fan i bês o di comant par fâsi i bês par sè e par chei ch’a stan vissin.
Un al fa il sindic, l’onorevul, il conseêr par vê una paia ch’a sedi deis voltis chê di un impiegât o par meti dongia alc a la paia ch’al à belzà e par vê dopo una buna pension e la licuidazion ‘a titolo di mancata produzione’.
Produzion di sè ? di cagadis.
No ei pi la voia e la speransa di gambiâ il môt di vivi da la int, di colorâ i dis di zâl, di ros, di selest. I colors a si smavissin tun grîs ch’al lassa, prin, rabiôs ma sensa chê di voltâsi contro, dopo, come stracs, bandonâts ta ’na çadrea come pipinòts sensa flât.
Chei ch’a fan pulitica a no ’nd àn mai avonda di ingrassâsi. Mai passûts. E par vê la pansa plena a ti contin di dut, ença busiis. Ansit, si disarès dome busiis. Busiis e cagadis cun peraulis intorteadis, inventadis, gambiadis che nissun a ju capìs, che nissun al à di capîju.
E sè ch’a ti fa zirâ di pi l’elica a ei ch’a son arrogants e moralisç. No ti permetin mai di criticâju, cu la paronansa di chel ch’al pos e a son boins di çatâti duçus i difiets, come li vecis, che di zovinis a fan li putanis e che adès a son li primis a çacarâ mâl di chês zovinis ch’a si fan jodi vistidis di pôc.
A son sempri chei trê cuatri e a fan fenta di barufâ, di essi un contro l’atri e si scambin i posç par fâ jodi ch’a gambin alc. E dut al resta compain. Ch’a stufin e la int a lassa stâ. Ch’a fedin lôr.
Ença tu ti sos ridot a lassâla pierdi.
Di pulitica al è ains ch’i no ti çacaris pi. Cun nissun. E nença ti s’interessis.
Ti ‘nt çapis un goso, di student e subit dopo. Cuant ch’i ti crôts di podê gambiâ, se no il mont, almancul alc. Ti lu crôts sul seriu, cunvint e invessit no ti gambis nuia.
No val la pena pierdi timp. Lôr a si rangin di bessôi. Ti das scuasin fastidi se ti vôs disi la tó.
Adès i no ti vas nença a votâ.
‘Merican.
Romai a ei ‘chì come in Merica. Cuaranta su sent ch’a votin, cuant ch’a va ben. Ma la Merica a ei ‘na nazion democra tica. Votu meti.
Par te a no ei democrazia, a ei ignoransa.
Ma a duçus, int e pulitics, a j va ben cussì, basta fa fenta che duçus a votin.
E alora, contents lôr.
No ti si la çapis pi, ti lassis che li robis a zedin come ch’a volin. I no ti doventis mat, come di zovin, par gambiâlis.
Che dut al si fedi come ch’al vôl, tant par te romai al è compain.
I ti imparis a vivi, zornada dopo zornada, come tal scûr di ‘na galeria ch’a no finìs nè mai nè dulà, ch’i no ti sas se e cuant ch’i ti jodarâs la lûs, insomp.
E tal scûr i no ti jôts cui ch’a ti sta in banda , denant o davôr, sè ch’a stan fadint e nença a ti interessa sè ch’i ti stas fadint tu e sè ch’i ti sos doventât.
A ti basta zî indenant.
Ma no ti sas se ti vas indenant o se ti sos fer. A mancul ch’i no ti stedis zint a sessa cûl.

Tal lusôr zâl e flap da l’autobus, romai nissun al çacara.
Nença i zovins.
I sîs in pôcs e a colp duçus a somein stracs.
I ti vuardis li ultimis çasis da la sitât, cu li lûs impiadis. Davôr di ogni barcon al è un ch’al conta alc di sè ch’a j à sussedût in zornada; un atri al prepara la mignestra e la taula, spetant che un atri al torni e al dedi un parsè ta la sera a la çasa, a la mignestra e al barcon impiât.
A ti ven un grop tal cuel pensant ch’a ei int ch’a çata ta chei barcons, ta chês stansis, ta chês lûs, ta chês tendis una reson par recuardâ, par gioldi, par sufrî, par vivi, par murî.
I ciei barcons, li tôs stansis i ti li scancelis un pôc a la volta e chês di adés a no ti disin pi nuia. Dome un frêt ch’a ti cor jù pa la schena e che cualchi sera a ti çapa il stomit e ti lassa sbarlufît duta la not.
Mieit cussì.
Se ti vôs i ti pos gambiâ di stansia, di barcon, di çasa sensa fadia, come ch’i ti gambis scarpis e vistît.
Sensa un parsè.

Zint viers çasa, i ti passis denant da la glesia. Sierada, scuasin platada tal scûr, a ti pâr bandonada, dismintiada ta la plassa di codolât come un balon veçu e flap, che i fruts tal dopodimisdì àn pessedât par parâ via la poça voia di zî a fâ i compits, çatant una scusa pai torments da la mari, sta sera, e pa la rabia da la maestra, doman, ch’a la butin sul lôr no volê ubidî.
Tu i ti si scontris cul scugnî ubidî ch’i no ti sas nença sè ch’a vôl disi vivi.
Parons e vuardians, ch’a no ti lassin un moment.
Ença il pari al si fa ubidî, ma ta un atri môt. Nol ti coman da, al dessît e se al pritint a lu fa parsè che lui al è il ... pari.
Tu ti lu sas e ti fas sè ch’al dîs parsè ch’al à di essi cussì, al pos essi dome cussì.
E dopo il pari, la mari e la maestra al è il predi, i parinç, i veçus dal paîs, i compains pi granç. Duçus ch’a comandin e no sempri a reson, ma testarts ch’a no molin e a pritindin ch’i ti ubidissis sensa mai vierzi boça.
E se no ti stas a scoltâju, a s’incassin e a doventin trisç e ti sighin davôr e no san fâ atri che metiti in castigo.
E chel ch’a ti fa pi rabia, al è jodiju scuasin contents di sigâti, di mandâti a durmî sensa sena, di giavâti il zî a zuiâ di balon.
I ti imparis prest ch’i ti scugnis dâj reson e dopo magari fâ sè ch’i ti vôs, sensa fâ bado a sè ch’a ti àn dita.
Ti lu sas che dut a nol è atri se no un contâ balis, a chei atris e a te - di vergognâti - ma spès i ti fas dome fenta di ubidî e ti ju imbrois sçampant via a sierâti ta ‘na cheba magica che dome tu i ti cognòs e dulà che lôr a no podin stâti davôr.
Cussì cuant ch’a ti petin un no o un comant, i ti tâs, no ti bruntulis, ma dentri di te i ti vas a Çasarsa ch’a ti speta un treno par zî fint al mar dulà ch’i ti montis sù di una nâf e no ti tornis pi. Almancul fint a scûr.
O un’atra volta, sensa che nissun a ti jodi, i ti vas sul çampanili, i ti sieris cul luchet la puarta e da l’alt, bessôl e gioldint dal vint ch’al copa cui sgrisui il sofogo d’avost, i ti bombardis li çasis, una a una, sensa dismintiâ la scuela, la lataria e i casons in Grava. E sertis voltis i ti fas fôr ença chês di Turida, di là da l’aga.
Ma pi che il scugnî ubidî a ti dà fastidi il môt che la int a à di comandâti, di pritindi, di volê essi ubidida.
I ti si rints cont ch’al à di essi un ch’al comanda e un ch’al ubidìs, ença se ti romp di essi sempri da la banda di chei ch’a àn di ubidî, però i ti volaressis che chei ch’a ti ordenin alc, ch’ a ti tegnin sot, ch’a no vessin la baronansa di sintîsi lôr i parons par fâti sintî un famei.
Cul timp e cualchi incassadura, i ti si bituis a essi comandât, ch’i no ti fas pi bado e ti lassis che chei atris a si gioldin il gust di sintîsi parsora di te.
Stâ sot a no ei ‘na disgrassia se ti capìs ch’i no ti rivis a mandâ nuia cul cûl in sù, che li robis a àn un lôr ecuilibri e che una volta rabaltadis a tornin a vê un sot e un parsora.
A no ei nuia di fâ.
I no ti la glos subit e nença volentêr, come cul vueli di rìs ch’a ti resta tra stomit e goselâr cun tuna spussa dolsa ch’a ti bandona a fadia.
Ma un pôc a la volta i ti scugnis rinditi e dessiditi a essi da la banda di sot, ch’a ti salva il fat di savêlu e di no dâj importansa.
Ch’a crodin pûr di stâti cui scarpons sul cuel, tu i ti sos libar di sçampâ via, dome ch’i ti volis.
E no ti as nissuna pretesa di meti li tôs scarpis sul cuel a dinissun.
A ti resta, pa la veretât, una ponta di radego cun chei - su d’inprin a ti àn cunvint ença te - ch’a ti fan crodi che nissun al à di vê un atri sul çâf.
Duçus compains.
Un imbroi ch’i ti lu pais tai ains.
Prin i predis a ti contin chê dal ‘Padre di tutti’, dai ‘Fratelli in Cristo’ , a ti la contin e ti bituin a pleâ il çâf che insomp i no ti sos pi bon di tirâlu sù.
Dopo i comunisç a ti imbussolin sù cu la ‘dittatura del proletariato’, ma a san meti in peis dome la lôr ditatura, di chei cuatri ch’a comandin, e tu ti si çatis sempri fôr.
Scuasin a son mieit chei atris ch’a ti disin in musa che lôr a ti lu metin tal cûl e ch’i ti si rangis e, se propit i ti vôs, ch’i ti imparis a gioldi tal vêlu dentri. Di chisçus i ti rivis a difinditi, almancul un pôc.
Cussì la regula a ei di no crodi a dinissun e rangiâti bessôl.
Tant ognun al pensa par sé e nol si necuars nença di chei atris. I siei problemis, li sôs disgrassis, li sôs vitis e chei atris ch’a si rangin.
Il mont romai al va cussì.

In ufissi, il ço diretôr al è un di chei ch’a si sglonfin a comandâ e a fa sintî chei atris da li merdis.
Al è un pôr mona, vindicatîf, content se ti çata cun tun lavôr no fat o fat mâl. A j rît la busa dal cûl cuant ch’al pos clamâti e butâti in musa i ciei sbalios.
Platât davôr da la sô scrivania, ta la stansia scuasin sensa lûs, al fa fenta di no vêti jodût vignî indenant. Al à lavôr, lui, no monadis. E ti lassa in peis a spetâ di disiti alc. A ti ven di çapâ e di sintâti ta una da li dôs poltronis un pêl fruadis ch’a son vissin, di stravacâti, di tirâ fôr un sigaret e di metiti a fumâ. Denant di lui ch’al à fat meti, pardut l’ufissi, i cartei di ‘vietato fumare’. La legge a ei legge e no si fuma, nença tai cessos.
E invessit i ti restis in peis e ti sercis di scuierzi, ença cul scûr, alc di nouf tal cuadri piçât tal mûr davori.
Ogni volta ch’i ti vas dal capo i ti si pierts a vuardâlu ch’i no ti stas nença a sintî sè ch’al ti dîs. Al è un stali in Çarnia, trè pins tal sêl ros pal soreli pena sçampât e doi contadins cu la musa contenta di pôrs biâts.
Un Friûl ch’a nol è, né adès né mai.
Una fotografia falsa e strambida ch’a ti fa vignî sù discors busiârs plens di çampanii e glesiutis, di emigrants e sisilutis, di montagnis nestris, poris e bandonadis, e ch’a ti recuardin la maestra Bruna e dut il sio sucar nauseant di cuant ch’a ti conta di un mont furlan massa bon, massa onest, massa lavoradôr par essi vêr.
Un cuadri ch’a ti strens il côr pa la rabia di savê che i furlans a son invessit come duçus.
E l’imbroi al è rivât al pont che lôr a son contents cuant ch’a si sintin laudâ e a s’implenin i palmons cu li balis di chei atris e no si necuarzin ch’a ju tegnin come fameis e che ença tra di lôr a ‘nd è di chei ch’a san metitilu tal pano.
I mieit, i furlans a son i mieit.
A ti pâr di sintî i fruts cul lôr ‘Gno pari al è pi fuart dal ço’.
Balis ch’a ju slontanin da la realtât e ju plein, bareta in man, voi sbassâts e musa ridint, pronts par çapâlu.
Tal cûl.
Par chel cuant ch’i ti vas dentri dal capo e ch’i ti jôts il cuadri, a ti ven un magon ch’a ti dura duta la zornada.
Una volta, i ti pensis che sierant i voi i ti pos doventâ invisibil, come di frut che par sçariâti di ‘na colpa i ti rivis a croditi muart. Se ti tens i voi sierâts, il ço capo no ti çata denant e a al resta, vinti sintût vignî dentri, come un pôr mona e al si vuarda ator e ti clama e al clama la segretaria cu la vôs di un ch’a j sta vignint un colp.
A voi sierâts, sparît.
Ma invessit il capo a ti jôt e ti dà da l’indurmidît
No ti lu sopuartis. Fals e busiâr. Cussì ti lu saludis la matina e via pal dì, se ti pos, i no ti çacaris mai cun lui. Cuant ch’al è lui ch’al à di dîti alc, i ti rispunts rugnant, come un pursit ch’al speta il mangiâ. Il ço lavôr, tu ti lu fas e ch’a ti lassi in pâs.
In ufissi dai ciei compains, i ti sas il non, ma dopo tançus ains ch’i lavorais insiemit dinissun i ti sas dulà ch’a stan e sè ch’a fan finît di lavorâ.
Chei atris a sercin spès di tacâ boton cun te, di contâti alc di lôr, dai fîs, da li feminis, sposadis e no, ch’a àn tirât dongia, di dulà ch’a van a fâ li feris, da la çasa ch’a comprin cul mutuo, ma tu i no ti das mai sodisfazion e cussì lôr a ti lassin pierdi.
‘Na sera a ti pâr che in doi a ti vegnin davôr par jodi dulà ch’i ti stas. E tu i ti tachis a çaminâ da la banda dai çamps, che chei atris a si stufin e a ti molin.
Ença ti ju partaressis a çasa tô a bevi un got di neri. A no son propit i pi antipatics, ma i ti sas di no vê nença un gota di vin in çasa e po’ i no ti vôs tacâ a vê fastidis.
Sta sera lì di me, doman a sena insiemit, sabida al cine e no si la finìs pi. E li domeniis al mar, parsè dibessôl, ven cun nô, i zin a Maran a mangiâ il pes.
A mangiâ ...
I no ti sas come ch’a si lu cura, il pes, e no ti vôs fâ brutis figuris.
Dibessôl i ti pos mangiâlu ença cu li mans.

Rivât a çasa, i ti si lassis colâ tal sofà ch’al è ença jet. No ti sos strac, ma a ti plâs stâ un pôc a voi vierts par calmâti tal scuasin scûr, saetât ogni tant dai faros da li machinis cuant ch’a svoltin insomp da la strada. Un lamp ch’al sblança il sufit e ch’al disegna cu l’ombrena dal pin, ch’al è denant dal barcon, bestis mai jodudis, fuartis e tristis, cul sanc ta la boça spalancada e tai voi spiritâts. Bestis ch’a no ti fan pôra. Ch’a ti fan compania, fin cuant ch’i no ti impiis la lûs.
No ti la vierzaressis mai, la lûs.
I ti imparis, tai prins dis, a moviti tal scûr, come un vuarp. Adès la lûs a no ti coventa propit. L’apartament al è pissul e scuasin svuent: un armaron , ‘na taula, dôs çadreis, il gâs poiât ta un taulin, il seglâr cun vissin il frigo, il sofâ e la puarta ch’a va tal bagno. Bagno, un camarin di un metro par un metro, cu la doça scuasin a plomp sul cesso. Un pêl stret, ma ti basta. E pôc di netâ.
Tal mûr denant dal barcon sinc breons pai libris : roman zos, teatro, poesiis, cuatri di pitura, alc di pulitica e di storia.
Comprâts tai ains e duçus lèts. Comprâts sensa un criteri : pa la copertina, pal titul, parsè ch’i no ti pos fâ di mancul, parsè ch’i ti sos bituât, parsè di si.
Ogni tan a ti ven di pensâ ch’i ti ju compris par dâti ariis, par no essi come duçus chei atris ch’a comprin dome giornâi e setemanâi.. Ma pena ch’i ti jôts un libri i ti scugnis çapâlu in man, zirâlu e voltâlu, lei alc e comprâlu.
Comprâ libris a ei ‘na malatia. Comprâju par nasâ l’odor di çarta nova o di mufa, par palpâju, par poiâju su la taula, par vuardâju a lunc e par leju magari dopo mês.
Prin i ti ju mets par ordin alfabetic e dividûs par tipo, ma dopo i ti ju tiris jù duçus e ti ju mets, sensa tegni cont dal tipo, dome par ordin alfabetic. Ogni volta ch’i ti ju mets a post i ti pierts nots interis e domeniis di vint e di soreli ch’a saressin li mieit par zî ator pai çamps.
Tant ch’i ti ju spostis, i ti ‘nt çapis in man un e i ti si mets a leilu, saltant cà e là, zint a jodi ta un atri se chel ch’a ti ven sù al è just o se i ti si dismintieis alc.
A fuarsa di messedâju, i ti sas çatâju a voi sierâts.
E cuant che Giovanna an sposta un, i ti si necuars pena dentri da la stansia e ti vas davorman a metilu a post.
Jê a ti dà dal mat, dal maniac, jê ch’a ju lassa ator tal bagno, sot dal jet, parsora dal frigo, sledrosâts, sempri vierts.
Cuant ch’i ti la jôts çapâ sù un libri, a ti ven di sigâj ch’a lassi pierdi, parsè ch’a ti pâr ch’a ti giavi alc di ço, tai bugiei, alc ch’i no ti pos molâj nença a jê. I ti si sints come se a ti scuierzès pensêrs ch’i no ti vôs disi, di chei ch’a ti fan svergognâ cuant ch’i ti si necuars di fâju.
A son i libris ch’a ti çacarin dal mont, ch’a ti contin sè ch’i ti vôs sintî, ch’a ti metin tal çâf ... a son lôr ch’a ti frein, ch’a no ti lassin durmî, çapât ué ta la matetât di Rimbaud, doman ta la rabia di Marx e passandoman ...

Uè, i ti l’as cun Marx.
A ei di sta matina ch’i ti lu as tal çâf. E no ti sas il parsè.
Colpa dai libris, sigûr.
I ti impiis la lûs e ti viers il frigo : doi tocs di formai, un ouf, il litro di lat.
Ença massa.
Ma i no ti as pan. Ti pos fâ sensa. I ti çapis l’ouf e ti tachis a sbatilu par fâ ‘na fartaia.
- Solo tu, sai fare una frittata con un uovo. - a ti dîs Giovanna.
No ti contis che a çasa di ço nonu, un timp, a fan ‘na fartaia par disasiet di lôr cun trê oufs.
Par Giovanna sè ch’i ti fas tu, massima in cusina, al è sempri sbaliât. Tant ch’i ti si domandis, sempri pi spès, parsè ch’i stîs insiemit.
A ei magra, alta, spiritosa e un pêl bastarda, cuant ch’i ti la cognòs. Bastarda, come te, che ço pari al intint ch’i ti sos sempri contro, ch’i no ti la pensis mai come chei atris.
Salvadi, a ti dîs ença.
Tu, par un pôc, i ti si dîs anarchic. Ma dopo i ti as mieit bastart e salvadi.
Mancul impegnatif e sensa scugnî essi come atris.
Bessôl e unic.
Giovanna a ti plâs parsè ch’a si sçalda, a barufa, a manda a cagâ cu ch’a no la pensa come jê.
E ti plâs parsè ch’a ei zovina, tant pi zovina di te.
Tai çamps, li primis voltis, a no ‘i va ben nença se ti la bussis, ‘nmaginâsi toçâla. I no ti dîs nuia e ti basta vêla vissin a scoltâti, a fâti contro, a mandâti ta chel paîs.
‘Na sera, dopo ‘na barufa di chês, ti la bussis e ti la partis a çasa. Jê a finìs a pena disavot ains.
I si jodîs cuant ch’i ti la clamis al telefono da la cabina dongia da la glesia. I prins timps spès, adès sempri mancul.
A di vê un atri, parsè ch’i barufais pi di râr.
Jê a ti dà massa cuarda.
E se i ti domandis di vignî a çasa tô, a no fa come prin ch’a ti dîs subit di no e dopo, ‘na volta rivâts, a no tira fôr scusis. Ma cuant ch’i sîs insiemit i ti sos sigûr ch’a pensa a atri.
Cussì i no ti as voia di jodila dispès.
I ti domandis, ‘na sera ch’i sîs distirâts tal jet cul frêt di vê fat a l’amôr scuasin par sanscugnî , se à un atri. Jê a ti mola un scufiòt, a çapa sù i vistîts e miesa crota a sçampa via. Ma no ti rispunt, segno ch’i no ti sos tant lontan.
Un atri.
E se ‘l fos ?
No sîs migo om e femina. Ognun la sô libertât. I ti lu dîs da la prima dì e a jê a j va ben.
Ma alc a ti brusa, tal stomit e ti scancela li oris passadis insiemit, a ti inturbidis il tenar da la pansa di cuant ch’i ti la palpis lesêr, come ch’a fos ‘na turdina o un mierli di nît.
Al è fassil disi libertât.
Si scugn provâ a dismintiâ li spalis tarondis fôr di ‘na canotiera ch’a plata a pena dôs tetis di fruta, a scancelâ ‘na vuardada di scuindon tal miès da la int ch’a vi sburta ta ‘na butega sota Nadâl.
A pâr fassil ma no ti rivis a gratâ via il çalt da la man ch’a ti strens tal scûr di un cine.
Di not i ti si sveis cui ganfs, come dopo ‘na partida di balon sensa alenament. Un ganf tal côr e ti restis a voi vierts a mastiâ il recuart da li sôs giambis sveltis ch’a ti çamin denant, siguris di dulà zî.
Giambis magris, lungis, nervosis come i siei pensêrs. A ti plâs çaminâj davôr e pierditi tal scampanotâ da la cotula o tal balâ da li barghessis.
Se i ti sivilis par schers, jê a si volta e a ti sboghea, ridint.
Tu i ti sas che Giovanna a la pensa come te su li robis dal mont e ch’a rît tant di râr che jodila ridi a ti fa scuasin pôra e a ti pâr di no cognossila, ch’a sedi un’atra e ti restis maraveât jodint il mustic vierzisi al blanc dai dinç e al selest dai voi.
A ti basta savê che ‘na domenia, çaminant pa un troi plen di cassis e di bars di spin tai çamps pena fôr da la sitât o ‘na not, cul vint ch’al scova li çartis in plassa dal domo e li sburta viers la stazion, a si volta a vuardâti e a ti dîs bel belu: ”Zino a çasa ?” e ti çapa sot bras, fadint sìnti il dûr di ‘na teta pissula tant che ‘na neransa.
A ti basta tai prins dis, ma dopo i ti si stufis di sintîtila intor bruntulâti e pritindi di stâla a scoltâ, di cori davôr ençamò a la voia di gambiâ il mont, di vê sempri dut e duçus contro. No si pos dome cori. Ti toça ença fermâti, ogni tant. A tirâ flât, a vuardâti ator, a indurmidîti sul sofà e pierdi un dopodimisdì.
Jê a ei zovina.
Adès i ti tachis a sintîla lontan. E i ti crôts di stâti bituant.
La fartaia a ei cueta e la stansia a pussa di vueli un pêl brusât.
I ti mangis in peis, ta la farsora, bevint l’aga dal rubinet.
Tal frigo i ti çatis un milùs, ch’i ti morseis distirât sul sofà, zuiant cu l’ombrena dal pin mót dal vint.

I ti sieris i voi e ti jôts ta la prima pagina dal giornâl di uè - ença se no ti leis pi i giornâi, justa i titui e i muarts - che romai a no son pi operaios.
Nissun al vôl savêndi di pala e pic, di marcel e clâf inglesa.
Ença tu, fi di contadins, i no ti vôs fâ il contadin. Ansit al è ço pari ch’a nol vôl ch’i ti lu fedis.
- No ti as di fâ la vita ch’i fai jo - a ti dîs continuamentri.
E ti manda a scuela, ença se a no ei ch’i ti vedis tanta voia. Ma par te, contadin o scuelâr, al è compain. A no ei ch’i ti pierdis la sun parsè ch’i no ti pos molzi li vacis, sapâ la blava, trebiâ il forment o seâ la medica di bunora cui peis nûts tai supiei ch’a si lavin di rosada. I ti lu fas se ço pari a ti clama e a ti va ben di podêlu fâ pensant a li tôs robis. A son lavôrs come zî a partâ il lat in lataria o judâ tô mari a dispreparâ la taula dopo sena. Lavôrs fats di un frut che ençamò a nol dessît sè fâ di grant.
No ei però che zî a scuela a sedi il massimo. Un lavôr come un atri. Un pêl mancul dûr e fadiôs. Ch’a ti fa svergognâ viers Remigio ch’al fa il manovâl o Marino ch’al è a Milan a fâ il piastrelist. Lôr a fan pi fadia, ença se insomp dal mês a tirin la busta, ch’a podin comprâsi i sigarets e zî al cine sensa domandâ i bês e il permès a dinissun.
Su d’in prin i no ti çatis chê gran’ diferensa tra sè ch’i ti fas tu zint a scuela, vistît ogni dì scuasin di fiesta, cu li mans netis e sensa sudâ, e chel ch’a fan i ciei amigos sui cantiers, sporcs e sudâts che la sera, ença se si lavin, a san di fadia. Parsè che tal savê li robis a ti pâr che sedin lôr a savê li pocis veramentri importantis e chês tantis ch’i ti sas tu a sedin dome monadis, ch’a no servissin in pratica a nuia, se no a çapâ un cuatri o un sinc cuant che il professor a ti li domanda e tu i no ti li sas.
Tu, che di fuarsa i no ti ‘nd as tanta, i ti ju invidieis parsè ch’a partin un sac di siment sensa fadia, parsè ch’a ju clamin a partâ la Madona ta la procession il dì da la sagra.
Vê fuarsa, tegni il bevi, fumâ e savê zuiâ di briscula e trêsiet a son par lôr e par te sè ch’a fan di un frut un om. Pi tars a vegnin li feminis.
Savint di no vê nissuna di chês brauris, un pôc a la volta i ti sercis atris compains, atris confronts. Ma a ti resta dentri scuasin un rispiet, un sintiment di inferioritât pai ciei amigos ch’a lavorin di bras sensa vê studiât.
No ti ju bandonis e no ti ju dismintieis, ma cuant ch’i si tornais a jodi i no ti çatis pi nuia di disi, e ti stas in banda a sintîju discori. E ta li discussions tra di lôr i ti das reson a duçus, ch’a ti vuardin sospetôs, come ch’i ti volessis çoiju pal cûl.
Romai a si slontanin sempri pi. E tu i ti vas via cul remuars di un tradiment ch’i no ti vôs, ma ch’i ti si partis davôr di cuant ch’i ti siels di zî a scuela.
A ti resta ogni tant di domandâti sè ch’i ti saressis sensa vê studiât. Ma ti lu fas se la zornada a ti lassa dome il recuart di oris passadis sensa nuia di bon e di interessant o se di not i ti si sveis cul stomit svuent e intorteât pa la pôra di çatâti pierdût tal plen di un caligo.
Se no ti vessis studiât, di sigûr i no ti si fadaressis tanti domandis e no ti varessis tançus parsè sensa rispuesta.
Ma insomp i ti si rints cont che l’essi rivâts, il progrès, ença par te come par tançus, al è tal lavorâ in giacheta e cravata, tal diresi, tal doprâ il compiuter, tal no sporçâsi li mans.
Ch’a si li sporcin i neris e i marochins.
Par chel ju tignin ença se robin e se ni implenin di putanis a bon presin.
E che la brena tai voi a ni plati dut sè ch’a nol va.

“Proletari di tutto il mondo ... “ e dulà sono ?
Uè nissun al vôl essi un proletari.
Uè a si scugn cori davôr ai bês.
La int a jôt dome i bês. Il rest a nol è nuia, monadis di veçus imbacuchîs, ch’a no rivin a capî ch’al è dut gambiât.
I bês a podin fâju duçus e cui ch’a no ju fa a ei dome colpa sô.
Magari fadint fenta di vêju fats. Tant a basta someâ, no ‘cor essi. E alora al è mieit someâ siors che porets.
Che i neris e i marochins a fedin i proletaris.
Al massimo i terons. Nô no.
La rivoluzion romai a ei roba pai africans, pai cinês, pai indios colombians.
Nô i podaressin fâ, vint voia e timp di pierdi, la rivoluzion pa la brios di bunora, par un pâr di scarpis di moda, pa l’Abs di una machina todesça o pal presin da l’abonament a li partidis di balon.
A disin ch’a nol è lavôr, che la miseria a ei tornada, ma li stradis di sabida e di domenia a son plenis di int ch’a va al mar o in montagna e di incidents su li stradis a ‘nd è pi tai dis di fiesta che ta li zornadis di vora.
Duçus a son vistîs ch’a no si riva pi a capî se un al à i bês o s’al è di sacheta svuenta. E al è ença un ben, ma i sin rivâts al comunismo delle firme, a l’égalité dal someâ.
La fraternitè ch’a speti.
A fâ li feriis a Lignan a son dome slavs e polacs. Nô i scugnin zî almancul a Cuba. E no par jodi Castro.
A ti sta ben che la int a stedi mieit, ma i ti sas che di diferensis a ‘nd è tantis ençamò e ch’a restaran par sempri.
E la miseria ch’a resta a san platâla par ben, mascherada tai discors di duçus chei ch’a no volin che alc al gambi par podê essi sempri lôr al comant; imbussulada ta la reclam di un mont plen di feminis zovinis e bielis e un pôc putanissis; cuierta da la falsetât di chei ch’a contin che chel ch’al lavora di pala e pic, chel ch’a la çapa tal pano, chel ch’al scugn disi di sì, sempri e a duçus, al ven judât dai boiscauts, dal volontariato, da li Damis da la S. Vincenzo, da la Caritas, da li Coperativis e insomp, se no atri, al à il confuart da la Glesia e di Dominediu.
A ei, ator pal mont, una caritât, lôr la clamin solidarietât, imbroiona e pelosa, di schifo, ch’a vôl essi ogni dì su la prima pagina dai giornâi e implenâ duçus i canâi da li televisions, caritât - perdon, solidarietât - di int ch’a crôt di lavâsi mans, musa e cossiensa cul savon da la benificensa.
A volarès ...
Ti si tiris sù di colp, parsè ch’i no ti as voia di tornâ a resonâ su custions ch’i ti vôs dismintiâ e ch’a ti fan barufâ, no sôl cun Giovanna, ma ença cui ciei recuarts e cui ciei vinç ains.
Il timp al passa e di sè ch’al è stât prin, i no ti vôs tegni pi nuia di cont e ti lu butis via sensa fâ nença una ’civile ed ecologica raccolta differenziata’.
Dut tal stes grun, paia, ledan, destra, sinistra, libertât e sanscugnî. Via.

Lontan un treno al sivila e ti ven di sçampâ. Sensa disi nuia a nissun, sensa vertîju .
Nença Giovanna.
Il treno, un treno a câs - a ti zarès ben ença la liturina ch’a riva dome a Glemona - di frut, al è la puarta dal mont, un mont ch’al scuminsa ta la stazion di Çasarsa cuant che la campanela a taca a sunâ che un treno al sta rivant, magari un merci, e tu i ti si mets a spetâlu vuardant viers Codroip, ch’al riva di lì, e man man ch’al si vissina a ti çapa la pôra ch’a nol si fermi e ch’al zedi via dret e, slontanantsi viers Pordenon, al si partarès davori la tô voia di doventâ grant, lassanti sot il lusôr palit di un lampion, ch’al scombat cul caligo e cul dì ch’a nol nas.
Cuant che i trenos i ti pos çapâju, di grant, i no ti vas tant lontan, ch’i ti sas che dapardut al è compain. Il mont ti lu as tal ço çâf e ti ven sempri davôr.
Ma sçampâ no basta. Tant no ti sas dulà zî.
Il çan da la veça di sora al baia come ogni sera. Tra un minût i ti sints il sbati da la puarta, il sgripiâ da la bestia jù pa li sçalis, il pas insigûr dal veçu ch’a lu parta a pissâ. Sul porton, ogni tant, ‘na saraca parsè ch’a nol riva a stâj davôr.
Come ogni sera i ti spalanchis il barcon par ch’al vegni dentri il fresc dal vint e ch’a zedi fôr la pussa di sè ch’i ti cueis.
Ti lu fas ença d’unvier. L’aria fresça a ti met dentri savôr di vivi, ti neta dal çalt tacagnôs da li seris d’estât o di chês stonfadis dal termosifon tacât. A si netin i pensêrs fadintsi pi clârs e duçus i muscui dal cuarp a si tirin preparantsi a fâ sfuars che tu no ti fadarâs mai. Ença i voi a jodin mieit tal scûr dal prât ch’a si slungia viers li montagnis di là da la strada. E ti restis tal barcon come ta un sun sensa storia.
Il rumôr di una puarta sbatuda, la vôs di una femina ch’a clama, il sivilâ di un muturin a un atri muturin a ti svein e ti tornis tal mont.
Ti scugnis tornâ a vivi.

Ti impiis l’aradio e ti mets sù un nastro ch’i ti as registrât dibessôl, ‘na çadena di chês cansons ch’a ti plasin di pi, chês che scuasin dutis li seris a ti tegnin compania prin di tentâ di indurmidîti.
I ti as ençamò di dessidi se a son recuarts o remuars.
Se ti servissin a no pierdi sè ch’i ti sos, sè ch’a ti riva, se a son una sburtada al grîf dal sirviel ch’al taca a dismintiâ li robis, a lassâ che il pantan dal timp a li soteri come giats muarts, o se a ti servissin a fâti svergognâ par dut sè ch’i ti dîs e ch’i ti spetis e che invessit i no ti fas mai, che ‘na dì i ti bandonis ta ‘na strada di çamp, tal polvar, vissin a un grun di glera.
Se son recuarts o remuars a nol à impuartansa, romai i ti ju dismintieis.
Sintî il nastro a ei dome ‘na bitudine, ch’a ti lassa sensa i sgrisui di ‘na volta pa la voia di distrusi sè ch’i ti as dongia, fadint alc di grant e no stant lì a pensâlu. Se no a va a finîla ch’i ti s’incassis par dut sè ch’i no ti çatis pi.
Pensâ.
Fâ nuia.
Al è il ço mâl, un timp, il massa resonâ e mai movi li mans. Scuasin par pôra di sporçâlis.
Tirâ ‘na bomba, ma dome tal pensêr.
Voltâti contro, ma dome a peraulis. Gambiâ il mont, ma dome discutint in ostaria o al pi sigant cuatri coionadis ta una plassa plena di atra int che, come te, a no à chê di impassâsi pardabon. E finît di sigâ, tornâ a çasa a fâti il bagno par giavâti cu la pussa ença il savê di sè ch’i ti varessis di fâ.
Ma romai i no ti lassis che la voia di un timp di butâ dut cul cûl in sù a ti ruvini la sielta di adès di stâ dome a vuardâ.
O nença chel.
‘L’inerzia totale’, un pas prin dal nuia finâl.

Se ti sints ençamò chês cansons al è dome parsè ch’a son come un spali - il filo di Arianna - ch’a ti mena, sigûr, dulà ch’i ti vôs tu. Ta un post sensa nuvitâts, sensa aventuris, sensa dolôrs, sensa trimadis di côr, un post dulà che vivi al è un movisi di indurmidît tal caligo di ‘na zornada di novembre o tal neri di ‘na not ta una strada ch’i ti as ben a ment.
Il nastro, sgripiant pal frugo, al taca cu la vôs sgrisulada di Janacci ch’al siga di mat El portava i scarp del tennis ...
Il biel di sintîlis e tornâlis a sintî al è , par te, podê savê in anticipo sè môt ch’a vegnin indenant li peraulis, una dopo l’atra, e come ch’a si srodòla la musica, ch’a ti somea di vêla fata tu, di vêla dentri tal sirviel di sempri, ch’a bat cul bati dal ço sanc ta li venis.
Cuant ch’i ti sints alc pa la prima volta, i ti restis par solit su li tôs, sensa vê la fuarsa di disi ben o mâl. Ti sints ‘na dì par aradio una canson e su d’inprin no ti la capìs ma ti plâs e alora ti pensis di registrala par podêla gioldi cuant ch’a ti pâr.
Dome sintintla un’atra volta e un’atra ençamò i ti tachis a capîla e ti la çatis tant biela ch’a no riva mai a nauseâti.
A ti sussêt compain cun dutis li robis, cui libris, li poesiis, i cines, i cuadris. Mai cui omis.
Il nastro al va indenant, bessôl, e i ti si pierts a smiçâ parsora dal pin ‘na nula ch’a si disfa tal neri dal sêl pal lusôr da la luna, ch’a ei flapa di cualchi banda.
Una dopo chê atra, i ti sints Il mio canto libero di Battisti, Viva l’Italia di De Gregori, Bandiera bianca di Battiato, Genova per noi di Conte, Eskimo di Guccini e dopo i ti voltis il nastro par sintî atris cansons di Guccini, ch’al è chel ch’a ti plâs di pi.
E se par un moment, trê peraulis ben mitudis, il lamentâsi di un piano o il sgrisulâsi di un’armonica a ti dismovin, i ti çalcis il boton rewind e i ti tornis a sintî chel toc dôs trê voltis. Ma no ti si lassis çapâ tal cori dal nastro parsè che il sirviel al si sfriguia ta pensêrs smavîs, pensêrs ch’i ti dismintieis tant ch’i ti ju fas.
A ti riva di lassâ l’aradio impiât e di recuardâti dome cuant che tal jet i ti sercis di indurmidîti e ch’i ti sints il sgripiâ a svuent.
Giovanna a no sopuarta ch’i ti lu sunis, parsè ch’a dîs ch’al è di mat sintî dome e sempri chês cuatris cansons. Roba di romantic falît. Propit cussì a ti dîs.
Tu i ti rîts, ma ti la contentis. E jê a impia l’aradio ch’a implena la stansia di cansons che spès no ti cognòs e che a no ti fan né çalt né frêt.

 

<<pagina precedente

torna a San Giorgio Insieme

 nuova pagina>>