|
alberto luchini
caligo
2
- La smetta di spingere, non vede che avanti non cè più
posto ? -
Na vôs di femina, come na curtissada tal rumôr
cuiet di atris vôs pi sidinis, un sgrisul tal gratâ sort
da li rodis su lasfalt e tal sbolsâ dal motôr chal
partìs e al si ferma ogni deis metros, frenât di un trafic
ogni dì pi incasinât.
- Un minimo di educazione ... -
La femina, una cha j ten, a à un fâ di veri chal
cola di colp e a serça tai voi dai vissins la reson cha
ei sigura di vê.
A i son doventâts i pomei pi ros dai lavris, cha son plens
di un rosseto che, nença tai cines di putanis, nissun al dopra
pi. Jodint cha no i dan reson, a fa come il mustic, a
si siera tai vistîs par sçampâ ta la sô reson,
parsè cha ei jê cha à reson.
Tai voi a j passa un lamp di voia di disi alc atri, di sigâ
par cha j dedin contra a chel mona di zovin cha là
sburtada di brut. Forsit par podêla palpâ.
Tu i ti stas a vuardâla a lunc e ti jôts la sô rabia
cressi dutun cul sio tasi. Cuant cha smonta - ma ese rivada
dulà cha à di rivâ ? - a sburtona duçus
chei cha à denant, su la sô strada, sempri pi incassada
e sempri pi ruana.
Un fantat a j rît davôr cun tuna peraulata in terron.
Atra int a ven sù e lautobus al è plen.
Un grop di zovins a si fermin dongia di te, in piè.
Students.
Di chei cha smontin par davôr, ti lu sas, e magari a no
àn nença il biliet. Smontant a li sintin di chei cha
vegnin sù, ma lôr, sburtant e sensa disi peraula, a van
via, come sa vessin reson lôr. A si sbatin, i zovins.
Ença se ti dan fastidi, i ti ju capìs, parsè
che il mont romai al è lôr.
Cha si lu tegnin. Però, sensa rompi i coions.
Tal miès di chê atra int, a somein plens di murbin, e
a ridin, a çacarin a vôs alta, come cha fossin
di bessôi. No ti rivis a capî nuia di sè cha
disin. A tachin un discors e lu lassin colâ dopo trê peraulis,
ma a pâr che tra di lôr a si capissin dinstès.
Se a disin alc pi a lunc, a sbassin la vôs, come par no fâsi
sintî.
- Niente, mi ha portato per due ore e ... niente -
- E tu ? -
- Niente, io OK . -
La fantata a si tira contra il fantat, bandonantsi di straca, li giambis
intorteadis ta chês di lui. Lui nol fa na plea.
Giovanna no lu fa nença in çasa. Dome se ei sigura di
no essi joduda. Ença a te a ti dà fastidi fâlu
denant chei atris. A son robis chi ti pos fâ sensa fâlu
savê, sensa dîlu a dinissun. Ma chei doi lì a no
àn li vuestris fisimis. E magari, di bessôi, nença
a si tocin.
- Trovami un posto. -
Lui sito.
- Sono stanca. Un posto. -
Lui a la sburta in là come cha j des fastidi e a nol
si mouf.
- Cara la mia signorina, se ci fosse stato un posto ... -
Il veçu, pissul e mai fer, al si zira a vuardâla. Jê
a j rispunt tra lincassât, lindurmidît, il
nauseât :
- Merda. -
Il veçu al si volta bruntulant.
Il zovin al mastiea un cingòn, cui voi lontans, pierdût.
Ti si mets a vuardâ dal fignestrin il scûr da la strada,
rot di tant in tant dal lusôr di cualchi vetrina. I stîs
zint fôr dal centro.
Int dinstès pa la strada. A nol è ençamò
unvier e a si gioldin li ultimis seris sensa ploia e sensa frêt.
Fin scuasin ai muarts, di int a nd è tanta, ogni sera.
Come cha no vessin, dopo na zornada a vora, famea, femina,
fruts, cha no vessin di zî a sena, che tornâ a çasa
al sedi lultin dai lôr pensêrs.
Tornâ a çasa al è doventât un sanscugnî.
A somea cha vedin pôra, zint via, di pierdi alc, che chei
atris a podin gioldi sensa di lôr, pôra chal sussedi
alc e che lôr a no sedin lì par podê disi, dopo,
Io cero .
E par talian.
Sempri presints.
E a çasa impiâ la television e laradio e sta atents
a dut sè chal passa, a sè cha contin. No
fâsi çatâ mai sensa savê, mai ignorants.
E tal doman contâsila, ma pressapôc, magari zontant alc
dinventât, ma vê alc di contâ. Guai vê
di disi : Non lo sapevo ...
Cuant che di bunora, su lautobus, cul fâ di contâti
un segret chal pos salvâ o distrusi il mont, un che nença
i ti cognòs a ti dîs : Ha sentito ? a ti
ven dal côr di rispundi sec e maleducât : No
e di voltâti di chê atra banda.
Una femina cun doi fruts a ti domanda alc, chi no ti capìs.
Un dai fruts a ti mostra la lenga. La mari a lu strissina denant e
a si met a çacarâ cun tun atri om, cha j rispunt
a lunc. Jê a lu ringrassia suridint. A à voi clârs
clârs e un môt di ridi sidin, come cha si vergognàs.
A ti plâs.
Ma dome parsè chi ti pos stâ lì a vuardâla,
sensa tacâ boton, sensa disi nuia. Vuardâla. E sito.
Il frut al continua a mostrâti la lenga e a sbogheâti.
I ti si voltis a vuardâ la int cha monta.
- La chemio. Ma no ghe gà servio. -
La veça a si grampa al baston di fier chal è insomp
dai sçalins e si tira sù sfadiant. Un burçu,
plena di gras e di borsis di plastica cun roba di mangiâ che,
se ença in famea a son in deis, a j basta par trê meis.
I ti pensis al ço frigo svuent e a ti ven sù un colp
di nervôs.
Comprâ, mangiâ, cagâ, bira e pissin, merda e spaghèts
...
Il ciclo continuo. E i cassonèts plens di scovassis. E li dietis
par dimagrî. E tornâ a mangiâ. E comprâ di
dut, ença sè cha no plâs, par butâlu
via cuant chal fa la mufa o chal passa il dì di
preferibilmente entro il ...
Un panin di formai o di salam, o na pastassuta e dopo un milus
o un grap di ua. Sensa li monadis dal ueli fat in Bassa Italia chal
sa di nolis o lasêt balsamic chal à vinç
ains o la çar tal post just, tra la culata e il cuesson.
Par te a son monadis di pi, cha ti fan vignî, pa la rabia,
li lagrimis tai voi dome a pensâi : laria savuda, la boça
a cûl di gialina par fâ jodi cha sintidin,
il disi a ment sè môt cha si fa un plat çarniel
o fransês, vê il fâ di un chal sa, no di un
pôr coion, come te.
Tu, che cuant chi ti mangis, ti paris jù sè chi
ti as tal plat sensa vuardâ.
Si pos capîju, però. Adés massa passûts,
prin ains e ains di miseria e di cinghia tirada, e magari a no capissin
nuia né di çar né di ueli né di vin. Ma
a si sintin bulos a fâ fenta di savê e di sielzi. Si sintin
siors.
Insomp, no ti custionis cun nissun, a ti sta ben dut, ença
cussì : lassâju vivi par cha ti lassin vivi.
Se ti sos a mangiâ in compania e cualchidun al fa il savût
rumpint i coions al camerêr cun domandis sul sugo o su la çar,
no ti dîs nuia, ma ti ven di ordenâ un brôt o il
plat pi stupit chal sedi.
No ti rivis a parâ jù duta chê siensa, chês
aris di esperts.
Ti si çatis ben a mangiâ tai selfservis : deis minûts
e sè chal è al è.
Mangiâ e durmî, al è timp pierdût.
E pensâ che duçus a çacarin dome di mangiâ,
dopo di vê dita alc dal timp, dal balon e di sè cha
jodin la sera par television.
Un çacarâ par sìnti cha son vifs. Par crodi
di essi vifs. E disi sempri chê. Sensa mai stufâsi.
I ti scugnis stâ al lôr zôc, se no ti vuardin di
brut. Cui sotu par croditi diferent ? par volê çacarâ
di un libri o di un cine? Un mona plen di braura. E par chel, pi mona.
Di pulitica, pôc e dome par disi sè cha disin i
giornâi e la television o par disi mâl di duçus.
Nissun chal zedi ben. Governo ladro ença cuant cha
nol plouf.
Ma a no ei duta colpa lôr. Romai la pulitica a ei doventada
un afâr par pôcs cha si fan i bês o di comant
par fâsi i bês par sè e par chei cha stan
vissin.
Un al fa il sindic, lonorevul, il conseêr par vê
una paia cha sedi deis voltis chê di un impiegât
o par meti dongia alc a la paia chal à belzà e
par vê dopo una buna pension e la licuidazion a titolo
di mancata produzione.
Produzion di sè ? di cagadis.
No ei pi la voia e la speransa di gambiâ il môt di vivi
da la int, di colorâ i dis di zâl, di ros, di selest.
I colors a si smavissin tun grîs chal lassa, prin, rabiôs
ma sensa chê di voltâsi contro, dopo, come stracs, bandonâts
ta na çadrea come pipinòts sensa flât.
Chei cha fan pulitica a no nd àn mai avonda di
ingrassâsi. Mai passûts. E par vê la pansa plena
a ti contin di dut, ença busiis. Ansit, si disarès dome
busiis. Busiis e cagadis cun peraulis intorteadis, inventadis, gambiadis
che nissun a ju capìs, che nissun al à di capîju.
E sè cha ti fa zirâ di pi lelica a ei cha
son arrogants e moralisç. No ti permetin mai di criticâju,
cu la paronansa di chel chal pos e a son boins di çatâti
duçus i difiets, come li vecis, che di zovinis a fan li putanis
e che adès a son li primis a çacarâ mâl
di chês zovinis cha si fan jodi vistidis di pôc.
A son sempri chei trê cuatri e a fan fenta di barufâ,
di essi un contro latri e si scambin i posç par fâ
jodi cha gambin alc. E dut al resta compain. Cha stufin
e la int a lassa stâ. Cha fedin lôr.
Ença tu ti sos ridot a lassâla pierdi.
Di pulitica al è ains chi no ti çacaris pi. Cun
nissun. E nença ti sinteressis.
Ti nt çapis un goso, di student e subit dopo. Cuant chi
ti crôts di podê gambiâ, se no il mont, almancul
alc. Ti lu crôts sul seriu, cunvint e invessit no ti gambis
nuia.
No val la pena pierdi timp. Lôr a si rangin di bessôi.
Ti das scuasin fastidi se ti vôs disi la tó.
Adès i no ti vas nença a votâ.
Merican.
Romai a ei chì come in Merica. Cuaranta su sent cha
votin, cuant cha va ben. Ma la Merica a ei na nazion democra
tica. Votu meti.
Par te a no ei democrazia, a ei ignoransa.
Ma a duçus, int e pulitics, a j va ben cussì, basta
fa fenta che duçus a votin.
E alora, contents lôr.
No ti si la çapis pi, ti lassis che li robis a zedin come cha
volin. I no ti doventis mat, come di zovin, par gambiâlis.
Che dut al si fedi come chal vôl, tant par te romai al
è compain.
I ti imparis a vivi, zornada dopo zornada, come tal scûr di
na galeria cha no finìs nè mai nè
dulà, chi no ti sas se e cuant chi ti jodarâs
la lûs, insomp.
E tal scûr i no ti jôts cui cha ti sta in banda
, denant o davôr, sè cha stan fadint e nença
a ti interessa sè chi ti stas fadint tu e sè chi
ti sos doventât.
A ti basta zî indenant.
Ma no ti sas se ti vas indenant o se ti sos fer. A mancul chi
no ti stedis zint a sessa cûl.
Tal lusôr zâl e flap da lautobus, romai nissun
al çacara.
Nença i zovins.
I sîs in pôcs e a colp duçus a somein stracs.
I ti vuardis li ultimis çasis da la sitât, cu li lûs
impiadis. Davôr di ogni barcon al è un chal conta
alc di sè cha j à sussedût in zornada; un
atri al prepara la mignestra e la taula, spetant che un atri al torni
e al dedi un parsè ta la sera a la çasa, a la mignestra
e al barcon impiât.
A ti ven un grop tal cuel pensant cha ei int cha çata
ta chei barcons, ta chês stansis, ta chês lûs, ta
chês tendis una reson par recuardâ, par gioldi, par sufrî,
par vivi, par murî.
I ciei barcons, li tôs stansis i ti li scancelis un pôc
a la volta e chês di adés a no ti disin pi nuia. Dome
un frêt cha ti cor jù pa la schena e che cualchi
sera a ti çapa il stomit e ti lassa sbarlufît duta la
not.
Mieit cussì.
Se ti vôs i ti pos gambiâ di stansia, di barcon, di çasa
sensa fadia, come chi ti gambis scarpis e vistît.
Sensa un parsè.
Zint viers çasa, i ti passis denant da la glesia. Sierada,
scuasin platada tal scûr, a ti pâr bandonada, dismintiada
ta la plassa di codolât come un balon veçu e flap, che
i fruts tal dopodimisdì àn pessedât par parâ
via la poça voia di zî a fâ i compits, çatant
una scusa pai torments da la mari, sta sera, e pa la rabia da la maestra,
doman, cha la butin sul lôr no volê ubidî.
Tu i ti si scontris cul scugnî ubidî chi no ti sas
nença sè cha vôl disi vivi.
Parons e vuardians, cha no ti lassin un moment.
Ença il pari al si fa ubidî, ma ta un atri môt.
Nol ti coman da, al dessît e se al pritint a lu fa parsè
che lui al è il ... pari.
Tu ti lu sas e ti fas sè chal dîs parsè
chal à di essi cussì, al pos essi dome cussì.
E dopo il pari, la mari e la maestra al è il predi, i parinç,
i veçus dal paîs, i compains pi granç. Duçus
cha comandin e no sempri a reson, ma testarts cha no molin
e a pritindin chi ti ubidissis sensa mai vierzi boça.
E se no ti stas a scoltâju, a sincassin e a doventin trisç
e ti sighin davôr e no san fâ atri che metiti in castigo.
E chel cha ti fa pi rabia, al è jodiju scuasin contents
di sigâti, di mandâti a durmî sensa sena, di giavâti
il zî a zuiâ di balon.
I ti imparis prest chi ti scugnis dâj reson e dopo magari
fâ sè chi ti vôs, sensa fâ bado a sè
cha ti àn dita.
Ti lu sas che dut a nol è atri se no un contâ balis,
a chei atris e a te - di vergognâti - ma spès i ti fas
dome fenta di ubidî e ti ju imbrois sçampant via a sierâti
ta na cheba magica che dome tu i ti cognòs e dulà
che lôr a no podin stâti davôr.
Cussì cuant cha ti petin un no o un comant, i ti tâs,
no ti bruntulis, ma dentri di te i ti vas a Çasarsa cha
ti speta un treno par zî fint al mar dulà chi ti
montis sù di una nâf e no ti tornis pi. Almancul fint
a scûr.
O unatra volta, sensa che nissun a ti jodi, i ti vas sul çampanili,
i ti sieris cul luchet la puarta e da lalt, bessôl e gioldint
dal vint chal copa cui sgrisui il sofogo davost, i ti
bombardis li çasis, una a una, sensa dismintiâ la scuela,
la lataria e i casons in Grava. E sertis voltis i ti fas fôr
ença chês di Turida, di là da laga.
Ma pi che il scugnî ubidî a ti dà fastidi il môt
che la int a à di comandâti, di pritindi, di volê
essi ubidida.
I ti si rints cont chal à di essi un chal comanda
e un chal ubidìs, ença se ti romp di essi sempri
da la banda di chei cha àn di ubidî, però
i ti volaressis che chei cha ti ordenin alc, ch a ti tegnin
sot, cha no vessin la baronansa di sintîsi lôr i
parons par fâti sintî un famei.
Cul timp e cualchi incassadura, i ti si bituis a essi comandât,
chi no ti fas pi bado e ti lassis che chei atris a si gioldin
il gust di sintîsi parsora di te.
Stâ sot a no ei na disgrassia se ti capìs chi
no ti rivis a mandâ nuia cul cûl in sù, che li
robis a àn un lôr ecuilibri e che una volta rabaltadis
a tornin a vê un sot e un parsora.
A no ei nuia di fâ.
I no ti la glos subit e nença volentêr, come cul vueli
di rìs cha ti resta tra stomit e goselâr cun tuna
spussa dolsa cha ti bandona a fadia.
Ma un pôc a la volta i ti scugnis rinditi e dessiditi a essi
da la banda di sot, cha ti salva il fat di savêlu e di
no dâj importansa.
Cha crodin pûr di stâti cui scarpons sul cuel, tu
i ti sos libar di sçampâ via, dome chi ti volis.
E no ti as nissuna pretesa di meti li tôs scarpis sul cuel a
dinissun.
A ti resta, pa la veretât, una ponta di radego cun chei - su
dinprin a ti àn cunvint ença te - cha ti
fan crodi che nissun al à di vê un atri sul çâf.
Duçus compains.
Un imbroi chi ti lu pais tai ains.
Prin i predis a ti contin chê dal Padre di tutti,
dai Fratelli in Cristo , a ti la contin e ti bituin a
pleâ il çâf che insomp i no ti sos pi bon di tirâlu
sù.
Dopo i comunisç a ti imbussolin sù cu la dittatura
del proletariato, ma a san meti in peis dome la lôr ditatura,
di chei cuatri cha comandin, e tu ti si çatis sempri
fôr.
Scuasin a son mieit chei atris cha ti disin in musa che lôr
a ti lu metin tal cûl e chi ti si rangis e, se propit
i ti vôs, chi ti imparis a gioldi tal vêlu dentri.
Di chisçus i ti rivis a difinditi, almancul un pôc.
Cussì la regula a ei di no crodi a dinissun e rangiâti
bessôl.
Tant ognun al pensa par sé e nol si necuars nença di
chei atris. I siei problemis, li sôs disgrassis, li sôs
vitis e chei atris cha si rangin.
Il mont romai al va cussì.
In ufissi, il ço diretôr al è un di chei cha
si sglonfin a comandâ e a fa sintî chei atris da li merdis.
Al è un pôr mona, vindicatîf, content se ti çata
cun tun lavôr no fat o fat mâl. A j rît la busa
dal cûl cuant chal pos clamâti e butâti in
musa i ciei sbalios.
Platât davôr da la sô scrivania, ta la stansia scuasin
sensa lûs, al fa fenta di no vêti jodût vignî
indenant. Al à lavôr, lui, no monadis. E ti lassa in
peis a spetâ di disiti alc. A ti ven di çapâ e
di sintâti ta una da li dôs poltronis un pêl fruadis
cha son vissin, di stravacâti, di tirâ fôr
un sigaret e di metiti a fumâ. Denant di lui chal à
fat meti, pardut lufissi, i cartei di vietato fumare.
La legge a ei legge e no si fuma, nença tai cessos.
E invessit i ti restis in peis e ti sercis di scuierzi, ença
cul scûr, alc di nouf tal cuadri piçât tal mûr
davori.
Ogni volta chi ti vas dal capo i ti si pierts a vuardâlu
chi no ti stas nença a sintî sè chal
ti dîs. Al è un stali in Çarnia, trè pins
tal sêl ros pal soreli pena sçampât e doi contadins
cu la musa contenta di pôrs biâts.
Un Friûl cha nol è, né adès né
mai.
Una fotografia falsa e strambida cha ti fa vignî sù
discors busiârs plens di çampanii e glesiutis, di emigrants
e sisilutis, di montagnis nestris, poris e bandonadis, e cha
ti recuardin la maestra Bruna e dut il sio sucar nauseant di cuant
cha ti conta di un mont furlan massa bon, massa onest, massa
lavoradôr par essi vêr.
Un cuadri cha ti strens il côr pa la rabia di savê
che i furlans a son invessit come duçus.
E limbroi al è rivât al pont che lôr a son
contents cuant cha si sintin laudâ e a simplenin
i palmons cu li balis di chei atris e no si necuarzin cha ju
tegnin come fameis e che ença tra di lôr a nd è
di chei cha san metitilu tal pano.
I mieit, i furlans a son i mieit.
A ti pâr di sintî i fruts cul lôr Gno pari
al è pi fuart dal ço.
Balis cha ju slontanin da la realtât e ju plein, bareta
in man, voi sbassâts e musa ridint, pronts par çapâlu.
Tal cûl.
Par chel cuant chi ti vas dentri dal capo e chi ti jôts
il cuadri, a ti ven un magon cha ti dura duta la zornada.
Una volta, i ti pensis che sierant i voi i ti pos doventâ invisibil,
come di frut che par sçariâti di na colpa i ti
rivis a croditi muart. Se ti tens i voi sierâts, il ço
capo no ti çata denant e a al resta, vinti sintût vignî
dentri, come un pôr mona e al si vuarda ator e ti clama e al
clama la segretaria cu la vôs di un cha j sta vignint
un colp.
A voi sierâts, sparît.
Ma invessit il capo a ti jôt e ti dà da lindurmidît
No ti lu sopuartis. Fals e busiâr. Cussì ti lu saludis
la matina e via pal dì, se ti pos, i no ti çacaris mai
cun lui. Cuant chal è lui chal à di dîti
alc, i ti rispunts rugnant, come un pursit chal speta il mangiâ.
Il ço lavôr, tu ti lu fas e cha ti lassi in pâs.
In ufissi dai ciei compains, i ti sas il non, ma dopo tançus
ains chi lavorais insiemit dinissun i ti sas dulà cha
stan e sè cha fan finît di lavorâ.
Chei atris a sercin spès di tacâ boton cun te, di contâti
alc di lôr, dai fîs, da li feminis, sposadis e no, cha
àn tirât dongia, di dulà cha van a fâ
li feris, da la çasa cha comprin cul mutuo, ma tu i no
ti das mai sodisfazion e cussì lôr a ti lassin pierdi.
Na sera a ti pâr che in doi a ti vegnin davôr par
jodi dulà chi ti stas. E tu i ti tachis a çaminâ
da la banda dai çamps, che chei atris a si stufin e a ti molin.
Ença ti ju partaressis a çasa tô a bevi un got
di neri. A no son propit i pi antipatics, ma i ti sas di no vê
nença un gota di vin in çasa e po i no ti vôs
tacâ a vê fastidis.
Sta sera lì di me, doman a sena insiemit, sabida al cine e
no si la finìs pi. E li domeniis al mar, parsè dibessôl,
ven cun nô, i zin a Maran a mangiâ il pes.
A mangiâ ...
I no ti sas come cha si lu cura, il pes, e no ti vôs fâ
brutis figuris.
Dibessôl i ti pos mangiâlu ença cu li mans.
Rivât a çasa, i ti si lassis colâ tal sofà
chal è ença jet. No ti sos strac, ma a ti plâs
stâ un pôc a voi vierts par calmâti tal scuasin
scûr, saetât ogni tant dai faros da li machinis cuant
cha svoltin insomp da la strada. Un lamp chal sblança
il sufit e chal disegna cu lombrena dal pin, chal
è denant dal barcon, bestis mai jodudis, fuartis e tristis,
cul sanc ta la boça spalancada e tai voi spiritâts. Bestis
cha no ti fan pôra. Cha ti fan compania, fin cuant
chi no ti impiis la lûs.
No ti la vierzaressis mai, la lûs.
I ti imparis, tai prins dis, a moviti tal scûr, come un vuarp.
Adès la lûs a no ti coventa propit. Lapartament
al è pissul e scuasin svuent: un armaron , na taula,
dôs çadreis, il gâs poiât ta un taulin, il
seglâr cun vissin il frigo, il sofâ e la puarta cha
va tal bagno. Bagno, un camarin di un metro par un metro, cu la doça
scuasin a plomp sul cesso. Un pêl stret, ma ti basta. E pôc
di netâ.
Tal mûr denant dal barcon sinc breons pai libris : roman zos,
teatro, poesiis, cuatri di pitura, alc di pulitica e di storia.
Comprâts tai ains e duçus lèts. Comprâts
sensa un criteri : pa la copertina, pal titul, parsè chi
no ti pos fâ di mancul, parsè chi ti sos bituât,
parsè di si.
Ogni tan a ti ven di pensâ chi ti ju compris par dâti
ariis, par no essi come duçus chei atris cha comprin
dome giornâi e setemanâi.. Ma pena chi ti jôts
un libri i ti scugnis çapâlu in man, zirâlu e voltâlu,
lei alc e comprâlu.
Comprâ libris a ei na malatia. Comprâju par nasâ
lodor di çarta nova o di mufa, par palpâju, par
poiâju su la taula, par vuardâju a lunc e par leju magari
dopo mês.
Prin i ti ju mets par ordin alfabetic e dividûs par tipo, ma
dopo i ti ju tiris jù duçus e ti ju mets, sensa tegni
cont dal tipo, dome par ordin alfabetic. Ogni volta chi ti ju
mets a post i ti pierts nots interis e domeniis di vint e di soreli
cha saressin li mieit par zî ator pai çamps.
Tant chi ti ju spostis, i ti nt çapis in man un
e i ti si mets a leilu, saltant cà e là, zint a jodi
ta un atri se chel cha ti ven sù al è just o se
i ti si dismintieis alc.
A fuarsa di messedâju, i ti sas çatâju a voi sierâts.
E cuant che Giovanna an sposta un, i ti si necuars pena dentri da
la stansia e ti vas davorman a metilu a post.
Jê a ti dà dal mat, dal maniac, jê cha ju
lassa ator tal bagno, sot dal jet, parsora dal frigo, sledrosâts,
sempri vierts.
Cuant chi ti la jôts çapâ sù un libri,
a ti ven di sigâj cha lassi pierdi, parsè cha
ti pâr cha ti giavi alc di ço, tai bugiei, alc
chi no ti pos molâj nença a jê. I ti si sints
come se a ti scuierzès pensêrs chi no ti vôs
disi, di chei cha ti fan svergognâ cuant chi ti
si necuars di fâju.
A son i libris cha ti çacarin dal mont, cha ti
contin sè chi ti vôs sintî, cha ti
metin tal çâf ... a son lôr cha ti frein,
cha no ti lassin durmî, çapât ué ta
la matetât di Rimbaud, doman ta la rabia di Marx e passandoman
...
Uè, i ti las cun Marx.
A ei di sta matina chi ti lu as tal çâf. E no ti
sas il parsè.
Colpa dai libris, sigûr.
I ti impiis la lûs e ti viers il frigo : doi tocs di formai,
un ouf, il litro di lat.
Ença massa.
Ma i no ti as pan. Ti pos fâ sensa. I ti çapis louf
e ti tachis a sbatilu par fâ na fartaia.
- Solo tu, sai fare una frittata con un uovo. - a ti dîs Giovanna.
No ti contis che a çasa di ço nonu, un timp, a fan na
fartaia par disasiet di lôr cun trê oufs.
Par Giovanna sè chi ti fas tu, massima in cusina, al
è sempri sbaliât. Tant chi ti si domandis, sempri
pi spès, parsè chi stîs insiemit.
A ei magra, alta, spiritosa e un pêl bastarda, cuant chi
ti la cognòs. Bastarda, come te, che ço pari al intint
chi ti sos sempri contro, chi no ti la pensis mai come
chei atris.
Salvadi, a ti dîs ença.
Tu, par un pôc, i ti si dîs anarchic. Ma dopo i ti as
mieit bastart e salvadi.
Mancul impegnatif e sensa scugnî essi come atris.
Bessôl e unic.
Giovanna a ti plâs parsè cha si sçalda,
a barufa, a manda a cagâ cu cha no la pensa come jê.
E ti plâs parsè cha ei zovina, tant pi zovina di
te.
Tai çamps, li primis voltis, a no i va ben nença
se ti la bussis, nmaginâsi toçâla. I no ti
dîs nuia e ti basta vêla vissin a scoltâti, a fâti
contro, a mandâti ta chel paîs.
Na sera, dopo na barufa di chês, ti la bussis e
ti la partis a çasa. Jê a finìs a pena disavot
ains.
I si jodîs cuant chi ti la clamis al telefono da la cabina
dongia da la glesia. I prins timps spès, adès sempri
mancul.
A di vê un atri, parsè chi barufais pi di râr.
Jê a ti dà massa cuarda.
E se i ti domandis di vignî a çasa tô, a no fa
come prin cha ti dîs subit di no e dopo, na volta
rivâts, a no tira fôr scusis. Ma cuant chi sîs
insiemit i ti sos sigûr cha pensa a atri.
Cussì i no ti as voia di jodila dispès.
I ti domandis, na sera chi sîs distirâts tal
jet cul frêt di vê fat a lamôr scuasin par
sanscugnî , se à un atri. Jê a ti mola un scufiòt,
a çapa sù i vistîts e miesa crota a sçampa
via. Ma no ti rispunt, segno chi no ti sos tant lontan.
Un atri.
E se l fos ?
No sîs migo om e femina. Ognun la sô libertât. I
ti lu dîs da la prima dì e a jê a j va ben.
Ma alc a ti brusa, tal stomit e ti scancela li oris passadis insiemit,
a ti inturbidis il tenar da la pansa di cuant chi ti la palpis
lesêr, come cha fos na turdina o un mierli di nît.
Al è fassil disi libertât.
Si scugn provâ a dismintiâ li spalis tarondis fôr
di na canotiera cha plata a pena dôs tetis di fruta,
a scancelâ na vuardada di scuindon tal miès da
la int cha vi sburta ta na butega sota Nadâl.
A pâr fassil ma no ti rivis a gratâ via il çalt
da la man cha ti strens tal scûr di un cine.
Di not i ti si sveis cui ganfs, come dopo na partida di balon
sensa alenament. Un ganf tal côr e ti restis a voi vierts a
mastiâ il recuart da li sôs giambis sveltis cha
ti çamin denant, siguris di dulà zî.
Giambis magris, lungis, nervosis come i siei pensêrs. A ti plâs
çaminâj davôr e pierditi tal scampanotâ da
la cotula o tal balâ da li barghessis.
Se i ti sivilis par schers, jê a si volta e a ti sboghea, ridint.
Tu i ti sas che Giovanna a la pensa come te su li robis dal mont e
cha rît tant di râr che jodila ridi a ti fa scuasin
pôra e a ti pâr di no cognossila, cha sedi unatra
e ti restis maraveât jodint il mustic vierzisi al blanc dai
dinç e al selest dai voi.
A ti basta savê che na domenia, çaminant pa un
troi plen di cassis e di bars di spin tai çamps pena fôr
da la sitât o na not, cul vint chal scova li çartis
in plassa dal domo e li sburta viers la stazion, a si volta a vuardâti
e a ti dîs bel belu: Zino a çasa ? e ti çapa
sot bras, fadint sìnti il dûr di na teta pissula
tant che na neransa.
A ti basta tai prins dis, ma dopo i ti si stufis di sintîtila
intor bruntulâti e pritindi di stâla a scoltâ, di
cori davôr ençamò a la voia di gambiâ il
mont, di vê sempri dut e duçus contro. No si pos dome
cori. Ti toça ença fermâti, ogni tant. A tirâ
flât, a vuardâti ator, a indurmidîti sul sofà
e pierdi un dopodimisdì.
Jê a ei zovina.
Adès i ti tachis a sintîla lontan. E i ti crôts
di stâti bituant.
La fartaia a ei cueta e la stansia a pussa di vueli un pêl brusât.
I ti mangis in peis, ta la farsora, bevint laga dal rubinet.
Tal frigo i ti çatis un milùs, chi ti morseis
distirât sul sofà, zuiant cu lombrena dal pin mót
dal vint.
I ti sieris i voi e ti jôts ta la prima pagina dal giornâl
di uè - ença se no ti leis pi i giornâi, justa
i titui e i muarts - che romai a no son pi operaios.
Nissun al vôl savêndi di pala e pic, di marcel e clâf
inglesa.
Ença tu, fi di contadins, i no ti vôs fâ il contadin.
Ansit al è ço pari cha nol vôl chi
ti lu fedis.
- No ti as di fâ la vita chi fai jo - a ti dîs continuamentri.
E ti manda a scuela, ença se a no ei chi ti vedis tanta
voia. Ma par te, contadin o scuelâr, al è compain. A
no ei chi ti pierdis la sun parsè chi no ti pos
molzi li vacis, sapâ la blava, trebiâ il forment o seâ
la medica di bunora cui peis nûts tai supiei cha si lavin
di rosada. I ti lu fas se ço pari a ti clama e a ti va ben
di podêlu fâ pensant a li tôs robis. A son lavôrs
come zî a partâ il lat in lataria o judâ tô
mari a dispreparâ la taula dopo sena. Lavôrs fats di un
frut che ençamò a nol dessît sè fâ
di grant.
No ei però che zî a scuela a sedi il massimo. Un lavôr
come un atri. Un pêl mancul dûr e fadiôs. Cha
ti fa svergognâ viers Remigio chal fa il manovâl
o Marino chal è a Milan a fâ il piastrelist. Lôr
a fan pi fadia, ença se insomp dal mês a tirin la busta,
cha podin comprâsi i sigarets e zî al cine sensa
domandâ i bês e il permès a dinissun.
Su din prin i no ti çatis chê gran diferensa
tra sè chi ti fas tu zint a scuela, vistît ogni
dì scuasin di fiesta, cu li mans netis e sensa sudâ,
e chel cha fan i ciei amigos sui cantiers, sporcs e sudâts
che la sera, ença se si lavin, a san di fadia. Parsè
che tal savê li robis a ti pâr che sedin lôr a savê
li pocis veramentri importantis e chês tantis chi ti sas
tu a sedin dome monadis, cha no servissin in pratica a nuia,
se no a çapâ un cuatri o un sinc cuant che il professor
a ti li domanda e tu i no ti li sas.
Tu, che di fuarsa i no ti nd as tanta, i ti ju invidieis parsè
cha partin un sac di siment sensa fadia, parsè cha
ju clamin a partâ la Madona ta la procession il dì da
la sagra.
Vê fuarsa, tegni il bevi, fumâ e savê zuiâ
di briscula e trêsiet a son par lôr e par te sè
cha fan di un frut un om. Pi tars a vegnin li feminis.
Savint di no vê nissuna di chês brauris, un pôc
a la volta i ti sercis atris compains, atris confronts. Ma a ti resta
dentri scuasin un rispiet, un sintiment di inferioritât pai
ciei amigos cha lavorin di bras sensa vê studiât.
No ti ju bandonis e no ti ju dismintieis, ma cuant chi si tornais
a jodi i no ti çatis pi nuia di disi, e ti stas in banda a
sintîju discori. E ta li discussions tra di lôr i ti das
reson a duçus, cha ti vuardin sospetôs, come chi
ti volessis çoiju pal cûl.
Romai a si slontanin sempri pi. E tu i ti vas via cul remuars di un
tradiment chi no ti vôs, ma chi ti si partis davôr
di cuant chi ti siels di zî a scuela.
A ti resta ogni tant di domandâti sè chi ti saressis
sensa vê studiât. Ma ti lu fas se la zornada a ti lassa
dome il recuart di oris passadis sensa nuia di bon e di interessant
o se di not i ti si sveis cul stomit svuent e intorteât pa la
pôra di çatâti pierdût tal plen di un caligo.
Se no ti vessis studiât, di sigûr i no ti si fadaressis
tanti domandis e no ti varessis tançus parsè sensa rispuesta.
Ma insomp i ti si rints cont che lessi rivâts, il progrès,
ença par te come par tançus, al è tal lavorâ
in giacheta e cravata, tal diresi, tal doprâ il compiuter, tal
no sporçâsi li mans.
Cha si li sporcin i neris e i marochins.
Par chel ju tignin ença se robin e se ni implenin di putanis
a bon presin.
E che la brena tai voi a ni plati dut sè cha nol va.
Proletari di tutto il mondo ... e dulà sono ?
Uè nissun al vôl essi un proletari.
Uè a si scugn cori davôr ai bês.
La int a jôt dome i bês. Il rest a nol è nuia,
monadis di veçus imbacuchîs, cha no rivin a capî
chal è dut gambiât.
I bês a podin fâju duçus e cui cha no ju
fa a ei dome colpa sô.
Magari fadint fenta di vêju fats. Tant a basta someâ,
no cor essi. E alora al è mieit someâ siors che
porets.
Che i neris e i marochins a fedin i proletaris.
Al massimo i terons. Nô no.
La rivoluzion romai a ei roba pai africans, pai cinês, pai indios
colombians.
Nô i podaressin fâ, vint voia e timp di pierdi, la rivoluzion
pa la brios di bunora, par un pâr di scarpis di moda, pa lAbs
di una machina todesça o pal presin da labonament a li
partidis di balon.
A disin cha nol è lavôr, che la miseria a ei tornada,
ma li stradis di sabida e di domenia a son plenis di int cha
va al mar o in montagna e di incidents su li stradis a nd è
pi tai dis di fiesta che ta li zornadis di vora.
Duçus a son vistîs cha no si riva pi a capî
se un al à i bês o sal è di sacheta svuenta.
E al è ença un ben, ma i sin rivâts al comunismo
delle firme, a légalité dal someâ.
La fraternitè cha speti.
A fâ li feriis a Lignan a son dome slavs e polacs. Nô
i scugnin zî almancul a Cuba. E no par jodi Castro.
A ti sta ben che la int a stedi mieit, ma i ti sas che di diferensis
a nd è tantis ençamò e cha restaran
par sempri.
E la miseria cha resta a san platâla par ben, mascherada
tai discors di duçus chei cha no volin che alc al gambi
par podê essi sempri lôr al comant; imbussulada ta la
reclam di un mont plen di feminis zovinis e bielis e un pôc
putanissis; cuierta da la falsetât di chei cha contin
che chel chal lavora di pala e pic, chel cha la çapa
tal pano, chel chal scugn disi di sì, sempri e a duçus,
al ven judât dai boiscauts, dal volontariato, da li Damis da
la S. Vincenzo, da la Caritas, da li Coperativis e insomp, se no atri,
al à il confuart da la Glesia e di Dominediu.
A ei, ator pal mont, una caritât, lôr la clamin solidarietât,
imbroiona e pelosa, di schifo, cha vôl essi ogni dì
su la prima pagina dai giornâi e implenâ duçus
i canâi da li televisions, caritât - perdon, solidarietât
- di int cha crôt di lavâsi mans, musa e cossiensa
cul savon da la benificensa.
A volarès ...
Ti si tiris sù di colp, parsè chi no ti as voia
di tornâ a resonâ su custions chi ti vôs dismintiâ
e cha ti fan barufâ, no sôl cun Giovanna, ma ença
cui ciei recuarts e cui ciei vinç ains.
Il timp al passa e di sè chal è stât prin,
i no ti vôs tegni pi nuia di cont e ti lu butis via sensa fâ
nença una civile ed ecologica raccolta differenziata.
Dut tal stes grun, paia, ledan, destra, sinistra, libertât e
sanscugnî. Via.
Lontan un treno al sivila e ti ven di sçampâ. Sensa
disi nuia a nissun, sensa vertîju .
Nença Giovanna.
Il treno, un treno a câs - a ti zarès ben ença
la liturina cha riva dome a Glemona - di frut, al è la
puarta dal mont, un mont chal scuminsa ta la stazion di Çasarsa
cuant che la campanela a taca a sunâ che un treno al sta rivant,
magari un merci, e tu i ti si mets a spetâlu vuardant viers
Codroip, chal riva di lì, e man man chal si vissina
a ti çapa la pôra cha nol si fermi e chal
zedi via dret e, slontanantsi viers Pordenon, al si partarès
davori la tô voia di doventâ grant, lassanti sot il lusôr
palit di un lampion, chal scombat cul caligo e cul dì
cha nol nas.
Cuant che i trenos i ti pos çapâju, di grant, i no ti
vas tant lontan, chi ti sas che dapardut al è compain.
Il mont ti lu as tal ço çâf e ti ven sempri davôr.
Ma sçampâ no basta. Tant no ti sas dulà zî.
Il çan da la veça di sora al baia come ogni sera. Tra
un minût i ti sints il sbati da la puarta, il sgripiâ
da la bestia jù pa li sçalis, il pas insigûr dal
veçu cha lu parta a pissâ. Sul porton, ogni tant,
na saraca parsè cha nol riva a stâj davôr.
Come ogni sera i ti spalanchis il barcon par chal vegni dentri
il fresc dal vint e cha zedi fôr la pussa di sè
chi ti cueis.
Ti lu fas ença dunvier. Laria fresça a ti
met dentri savôr di vivi, ti neta dal çalt tacagnôs
da li seris destât o di chês stonfadis dal termosifon
tacât. A si netin i pensêrs fadintsi pi clârs e
duçus i muscui dal cuarp a si tirin preparantsi a fâ
sfuars che tu no ti fadarâs mai. Ença i voi a jodin mieit
tal scûr dal prât cha si slungia viers li montagnis
di là da la strada. E ti restis tal barcon come ta un sun sensa
storia.
Il rumôr di una puarta sbatuda, la vôs di una femina cha
clama, il sivilâ di un muturin a un atri muturin a ti svein
e ti tornis tal mont.
Ti scugnis tornâ a vivi.
Ti impiis laradio e ti mets sù un nastro chi ti
as registrât dibessôl, na çadena di chês
cansons cha ti plasin di pi, chês che scuasin dutis li
seris a ti tegnin compania prin di tentâ di indurmidîti.
I ti as ençamò di dessidi se a son recuarts o remuars.
Se ti servissin a no pierdi sè chi ti sos, sè
cha ti riva, se a son una sburtada al grîf dal sirviel
chal taca a dismintiâ li robis, a lassâ che il pantan
dal timp a li soteri come giats muarts, o se a ti servissin a fâti
svergognâ par dut sè chi ti dîs e chi
ti spetis e che invessit i no ti fas mai, che na dì i
ti bandonis ta na strada di çamp, tal polvar, vissin
a un grun di glera.
Se son recuarts o remuars a nol à impuartansa, romai i ti ju
dismintieis.
Sintî il nastro a ei dome na bitudine, cha ti lassa
sensa i sgrisui di na volta pa la voia di distrusi sè
chi ti as dongia, fadint alc di grant e no stant lì a
pensâlu. Se no a va a finîla chi ti sincassis
par dut sè chi no ti çatis pi.
Pensâ.
Fâ nuia.
Al è il ço mâl, un timp, il massa resonâ
e mai movi li mans. Scuasin par pôra di sporçâlis.
Tirâ na bomba, ma dome tal pensêr.
Voltâti contro, ma dome a peraulis. Gambiâ il mont, ma
dome discutint in ostaria o al pi sigant cuatri coionadis ta una plassa
plena di atra int che, come te, a no à chê di impassâsi
pardabon. E finît di sigâ, tornâ a çasa a
fâti il bagno par giavâti cu la pussa ença il savê
di sè chi ti varessis di fâ.
Ma romai i no ti lassis che la voia di un timp di butâ dut cul
cûl in sù a ti ruvini la sielta di adès di stâ
dome a vuardâ.
O nença chel.
Linerzia totale, un pas prin dal nuia finâl.
Se ti sints ençamò chês cansons al è dome
parsè cha son come un spali - il filo di Arianna - cha
ti mena, sigûr, dulà chi ti vôs tu. Ta un
post sensa nuvitâts, sensa aventuris, sensa dolôrs, sensa
trimadis di côr, un post dulà che vivi al è un
movisi di indurmidît tal caligo di na zornada di novembre
o tal neri di na not ta una strada chi ti as ben a ment.
Il nastro, sgripiant pal frugo, al taca cu la vôs sgrisulada
di Janacci chal siga di mat El portava i scarp del tennis ...
Il biel di sintîlis e tornâlis a sintî al è
, par te, podê savê in anticipo sè môt cha
vegnin indenant li peraulis, una dopo latra, e come cha
si srodòla la musica, cha ti somea di vêla fata
tu, di vêla dentri tal sirviel di sempri, cha bat cul
bati dal ço sanc ta li venis.
Cuant chi ti sints alc pa la prima volta, i ti restis par solit
su li tôs, sensa vê la fuarsa di disi ben o mâl.
Ti sints na dì par aradio una canson e su dinprin
no ti la capìs ma ti plâs e alora ti pensis di registrala
par podêla gioldi cuant cha ti pâr.
Dome sintintla unatra volta e unatra ençamò
i ti tachis a capîla e ti la çatis tant biela cha
no riva mai a nauseâti.
A ti sussêt compain cun dutis li robis, cui libris, li poesiis,
i cines, i cuadris. Mai cui omis.
Il nastro al va indenant, bessôl, e i ti si pierts a smiçâ
parsora dal pin na nula cha si disfa tal neri dal sêl
pal lusôr da la luna, cha ei flapa di cualchi banda.
Una dopo chê atra, i ti sints Il mio canto libero di Battisti,
Viva lItalia di De Gregori, Bandiera bianca di Battiato, Genova
per noi di Conte, Eskimo di Guccini e dopo i ti voltis il nastro par
sintî atris cansons di Guccini, chal è chel cha
ti plâs di pi.
E se par un moment, trê peraulis ben mitudis, il lamentâsi
di un piano o il sgrisulâsi di unarmonica a ti dismovin,
i ti çalcis il boton rewind e i ti tornis a sintî chel
toc dôs trê voltis. Ma no ti si lassis çapâ
tal cori dal nastro parsè che il sirviel al si sfriguia ta
pensêrs smavîs, pensêrs chi ti dismintieis
tant chi ti ju fas.
A ti riva di lassâ laradio impiât e di recuardâti
dome cuant che tal jet i ti sercis di indurmidîti e chi
ti sints il sgripiâ a svuent.
Giovanna a no sopuarta chi ti lu sunis, parsè cha
dîs chal è di mat sintî dome e sempri chês
cuatris cansons. Roba di romantic falît. Propit cussì
a ti dîs.
Tu i ti rîts, ma ti la contentis. E jê a impia laradio
cha implena la stansia di cansons che spès no ti cognòs
e che a no ti fan né çalt né frêt.
|