Allievi delle scuole elementari dei Circoli Didattici
di S. Giorgio della Richinvelda e Spilimbergo
e delle scuole medie di S. Giorgio della Richinvelda e Spilimbergo

DONGIA IL FOGOLÂR
Testimonianze di ieri

 

 


A cura di
Maurizio Driol e M. Sandra Lenarduzzi
ASSOCIAZIONE "I due campanili" - Gaio e Baseglia
BIBLIOTECA CIVICA - S. Giorgio della Richinvelda

maggio 1981

 

 

 

 


Presentazione di Novella Cantarutti

É raccolto, nelle pagine di questo libretto, il frutto di una ricerca sollecitata da una iniziativa dell'associazione "I due campanili" di Gaio e Baseglia (frazioni del comune di Spilimbergo); si tratta di un concorso di prosa in lingua friulana sul tema: "Dongia il fogolâr" (storie di vita friulana) destinato agli allievi delle scuole elementari e medie. La risposta é stata viva soprattutto da parte degli allievi di San Giorgio della Richinvelda e del circolo didattico che comprende anche Vivaro, mentre Spilimbergo capoluogo (non le frazioni) praticamente assente, induce a ritenere che la scuola elementare sia composta in maggioranza da bambini che non sanno piú parlare friulano; nelle scuole medie invece (Spilimbergo e San Giorgio della Richinvelda) gli insegnanti di lettere che parlano e conoscono il friulano sono pochissimi.
I lavori presentati al concorso risultano distinti per classe, anche perché le classi, con l'apporto dei singoli allievi, hanno composto quadri di vita la cui vivacità si sarebbe attenuata procedendo ad una divisione secondo la materia: si tratta di memorie, fiabe, filastrocche, proverbi, modi di dire attinti dagli anziani con interviste ordinate negli elaborati stesi in classe, sotto la guida degli insegnanti, oppure a casa.
Le varietà del friulano sono numerose; anche se prevale quella del paese, ogni bambino presenta il suo testo nella parlata in cui gli viene raccontato dal familiare o dalla persona intervistata.
Il lavoro su cui si appunta il maggior interesse é quello svolto dalla classe IlI A della Scuola media "A. Pilacorte" di San Giorgio della Richinvelda, anzitutto per lo schema intelligente, per la misura con la quale le inchieste sono tradotte in dialogo senza forzature, grazie anche al rispetto per le singole parlate. Il quadro che ne esce, tocca la vita di famiglie e gruppi, nel loro essere, nelle componenti, nell'evoluzione (una riserva può, a quest' ultimo proposito, riguardare la precisazione dei tempi: poiché a parlare sono genitori e nonni, tendono a sovrapporsi, nel quadro d'insieme, piú generazioni).
Indubbiamente, una gran parte del merito va a chi ha organizzato questo lavoro, ma protagonisti sono i ragazzi: sul tessuto grezzo delle loro inchieste, da cui mani sapienti hanno eliminato "il troppo e il vano", si disegna una comunità contadina nell'arco di tempo (a partire dai primi anni di questo secolo) in cui essa vive le piú grandi e veloci trasformazioni della sua storia.
I lavori delle altre classi e delle altre scuole, meriterebbero un discorso a parte; suggeriscono comunque un esame sul friulano dei bambini d'oggi, e di quelli dei piccoli centri dove le parlate resistono; essi intervistano genitori, nonni e bisnonni, ma molto spesso non sanno scrivere quello che hanno sentito raccontare, senza il tramite della lingua italiana. In qualche caso invece il discorso corre limpido e non mancano pagine di bel friulano.
Vorrei comunque, al di là di questi cenni sommari di presentazione, mettere in luce un tratto che conclude le pagine di molti ragazzi e che fa pensare: é la constatazione che la grande miseria, i ridotti mezzi di sussistenza, le fatiche, hanno permesso alle passate generazioni di godere dei piccoli beni e di condurre, malgrado tutto, un'esistenza piú serena. I ragazzi scrivono questo sulla scorta del dire degli anziani, le angustie del cui passato si scolorano per la lontananza; eppure a me sembra che essi si rendano conto di avviarsi a vivere una vita affannata già dallo stesso benessere.


Novella Cantarutti
Spilimbergo, marzo 1981

 



Avvertenze


-SS- (es. cussìn = cuscino), spirante sorda, non si legge come una doppia, ma come la S nell'italiano "sandalo".
'S- (es.'senoli = ginocchio) indica la S sonora iniziale, che si legge come la S nell'italiano "casa"; eccezionalmente in corpo di parola indica l'opposizione di significato con un'analoga parola con S sorda (es. "pensa = egli pensa -"pen'sa" = spessa).
-SS'-e-S'- indicano palatalizzazione della S, rispettivamente sorda e sonora (es. "pass'on" = pascolo, si legge pascion; "fas'eva" = faceva, si legge fajeva, dove con la "J"s'intende il suono francese di "je" = io).
Questo tipo di palatalizzazione é presente in certe parlate, come quelle di Tramonti e Redona.
-C' in finale di parola indica prepalatalizzazione, mentre la semplice palatalizzazione é indicata con il segno Ç (i due suoni distinguono in genere le parlate del Friuli centrale e orientale da quelle del Friuli occidentale).

N.B. Le parlate delle zone al di fuori dei comuni di Spilimbergo e S. Giorgio Rich.da possono presentare delle inesattezze o per le difficoltà di trascrizione dei suoni reali o per la mescolanza di varie parlate.
Per la grafia si sono seguiti i suggerimenti del prof. Giovanni Frau, dell'Università di Udine.

 


Indice

            Lavori di alunni di terza elementare
            Lavori di alunni di quarta elementare
            Lavori di alunni di quinta elementare
            Lavori di alunni di prima media
            Lavori di alunni di seconda media
            Lavori di alunni di terza media 


 

Lavori di alunni di terza elementare

Cûl in banda

Il pupà di Cûl in banda al era vedul e dopo tanciu ains al si torna a sposà e la femina ch'al veva sposât a no voleva ben a Cûl in banda.
Una sera a bruntulava cul om e a ghi diseva:
Si tu vôl ch'i resti, puarta via Cûl in banda.
Il sió om, stuf di sintila bruntulà, a i dîs:
- Doman i 'sin tal bôsc a fà lêns e lu puarti a pierdi.
Ma Cûl in banda al veva sintût e l'indoman, prima di partì, al implena la sacheta di blava par lassà il sen par podé tornà a ciasa.
A la matina bunora a partissin par 'sì a lêns. Ma Cûl in banda, ch'al saveva ch'a lu dovevin pierdi, ogni tânt al semenava un pocia di blava sul troi. Ma devour i ucei a i la mangiavin, man man ch'a 'sevin indavânt.
Dongia sera, sió pari a lu lassa bessoul e Cûl in banda, quânt ch'al si necuârs, a si met a iodi da la blava, ma la blava la vevin mangiada i ucei e cussì nol saveva pi la strada par tornà a ciasa. Dopu un toc ch'al era in tal bôsc, al iôt una lusuta e ciamina e ciamina al riva in t'una ciasuta e al ciga:
- L'esi nissun uchí ?
E bat e bat fin che una vecia a ghi viêrs, ma Cûl in banda nol saveva che la vecia a era una stria. La stria a pensa: "Chistu al é bon da cuei in tal for e da mangià".
Alora la vecia a tuei Cûl in banda e a lu poca in tal for, ma Cûl in banda a nol passava. La stria, iodînt che Cûl in banda a nol passava in tal for, a i dà una peciada.
Alora Cûl in banda al dîs a la stria:
- Se no saveit mandàmi dentri tal for, i vi insegni jo.
La stria a si met davânt il for. Cûl in banda a ghi dà una peciada e la stria a cola in tal for e a mour brusada.
Cûl in banda al era mâl iodût encia da li striis.
(Fiaba contada da la mama nassuda a Cuel d'Arba, la sera, vissìn dal fôc).

Laura Toneguzzo classe 3a scuola elem. di Gradisca

(Parlata di Colle d'Arba)

 

 

Morandini

Jo i soi nassuda a Spilimbêrc, ma la mê famea a ven da Clausêt.
Gno nono a mi conta un grum di sturiutes da ridi e ancia da vaì, come chês di guera. A i son dutes robes di una volta, veciones, veciones, e ancia las peravoles, parcé ca gno nono par dî sacheta al dîs "gofa" e "bleons" inveze di linsoi.
Una storia biela a é chesta.
In ta una borgada di Clausêt ch'a si clama Noraz al viveva un om di non Meni, ca duciu a i clamava Morandini. Al era famôs pa las sôs stramberies.
La domenia, a messa granda, al veva la manìa di sentàsi, no tal banc, ma sun t' una talmida in peis. La canaa, sencia fàsi iodi, cun t'un racli a i la pocava via da sot il cûl e Meni al 'seva cui peis par aria.
Via par l'unvier, par falu rabià, la mularia a i meteva i riz da las ciastignes sul paôl. Via pa la not a i lu clamava, intant ch'al era a durmì. Meni al vigniva fôr di corsa, discolz, e las spines a i si plantava ta la piel.
Meni al veva ancia un biel ort e in avôst tanciu biei fasoi. Gno nono e aitis canais a i meteva una vuaìna ta la seradura. Lui a nol rivava pi a daviersi la puarta. Alora al butava la clâf iú pal bearz. Al entrava plen di rabia tal ort, al giavava duciu i fasolârs e a iu sfracheava cui peis.
A Clausêt, anciamò vué, se un al é stramp, a si dîs ch'al é come Morandini.

Maria Luisa Colledani classe 3a D scuole elem. di Spilimbergo

(Parlata di Clauzetto)

 


La pluma dal Ussel Grifon

Una dì, tre 'sovins puarés a son 'sûs là dal re, par domandàghi bês. Il re a ghi dîs:
- Se vualtris mi puartais la pluma dal Ussel Grifon vi darai tanciu bês.
I tre a van pa lo sô strada. A stava vignînt scûr, e cussì il pi 'sovin a si é metût a durmì ai pié di una planta.
Intânt ch'al durmiva a ghi é colada ta la pansa una pluma: a era chê dal Ussel Grifon. Quânt ch'al si é sveât, a nol podeva crodi ai siei voi: al veva ciatât la pluma dal Ussel Grifon.
I siei doi fradis, invidiôs, lu àn copât e ghi àn robât la pluma par puartàghila al re. Il re a ghi à dat i bês come ch'al veva promitût.
- Dulà veso lassât vuestri fradi? - ghi à domandât sô mari quânt ch'a son tornâs a ciasa.
- Ma! Al si sarà pierdût! - a ghi àn rispundût.
Il prin dì di primavera, un pastôr al à sunât il sió suvilot e il sió suvilot, invesse di suvilà, al à dita:
- I gnei fradis a mi àn copât par robàmi la pluma dal Ussel Grifon.
Il pastôr a ghi à fat sinti a duciu il suvilot, fin ch'al é rivât ta la ciasa iusta. La mari a prova a suvilà; il suvilot al dîs:
Mama, i gnei fradis a mi àn copât par robàmi la pluma dal Ussel Grifon.
E cussì i doi fradis a son 'sûs in preson.
(Chista storia a ghi la contavin a mê nona i siei genitôrs par fàla indurmidì.)

Raffaele Tossutto Classe 3a scuola elem. di Gaio - Baseglia

(Parlata di Gaio)

 

 

La vuere tra nemai

A jere une volte un cjan e un gjat ch'a erin amîs.
Une biele dì a son giûs a fâ un 'sîr tal bosc. A àn contrât une volp e un lôf. Chista volp e chistu lôf àn dite: "Par chì no si pos passâ".
Il cjan al domande: "Parcé no podìn passâ?" E la volp: "S'i passais, jo vi copi". Il gjat al rispuint: "Se i voleis la vuere, nô i sin d'acordu".
Apene sintût chistul, la volp e il lôf a son giûs a nascondisi. La volp a e giude a platâsi ta une buse di un arbul e il lôf dentri un bar di spîns. Il cjan e il gjat a si son mitûs a cirî i doi nemîs.
Dopo un pûc il cjan al à ciatât la volp e a i dîs: "Ven fûr o se no ti copi!". E la volp a ven fûr plene di pore. Ancje il gjat al à cjatât il lôf e i à dite: "Ven fûr o se no ti schissi dentri!".
Il lôf al ven fûr e al scjampe. Il gjat e il cjan a tornin a cjase contens di vê vint la volp e il lôf.

Raffaele Franzin Classe 3a Scuola elem. Gradisca

(Parlata di Pielungo)

 

 

 

La cusina a era sempri plena di fun

Mê nona a mi à contât che ai siei tîmps dutis li ciasis a vevin il fogolâr. Il golâr al era in t'un cianton da la cusina. Sot al era il for, ch'al serviva par cuei il pan. Sora il fôc al era il ciavedâl, ch'al serviva par picià la cialdera par cuei la polenta.
Intor dal fogolâr a erin dôs bancis. Mê nona a mi à contât ch'a no à mai podût sentàsi dongia il fogolâr di ciasa sô, parsé che il camin nol tirava e cussì la cusina a era sempri plena di fun e duci i mûrs a erin scûrs. Quânt ch'a veva frêt, la nona a 'seva a scialdàsi ta la stala e ulì, intânt che sô mari a cusiva e sió pari al faseva i 'seis, jê cun chealtris frus a 'suiava a tombula, fin a ora di 'sì a durmì.
Chisciu a son i ricuârs di mê nona sul sió fogolâr.

Barbara Liva classe 3a scuola elem. di Gaio - Baseglia

(Parlata di Baseglia)

 



Lavori di alunni di quarta elementare

 

Storia dal nonu Albano

A era la guera: il nonu Albano, una freda matina di 'senâr dal '43, al ven fat presonêr dai mucs e cun qualchidun dai siei amigos caricât su un treno ch'al partiva da Spilimbêrc cun destinassion un campo di presonia in Germania.
Intânt la nona Lina a ven informada da un conussînt di chel ch'al é capitât al sfurtunât sió om e a si met a vaì disperada.
Duciu i vissîns di ciasa a vegnin a savé da la bruta situassion da la famea par colpa da la guera. A si strensin duciu sidîns ator da la nona: doi biei ninis a volin ch'a 'sedi a gustà in ciasa cun lôr par podé fài compagnia e coragiu.
Intânt chel treno maledet, caric di presonêrs, al era rivât dongia la frontiera di Tarvisio e al stava ralentânt. Il nonu, cun qualchidun dai siei amigos al é rivât a sfuarsà la puarta dal vagon e a si é butât iú da la scarpada ta la nêf. Dopo al é sciampât tal mies dai bôscs.
Qualchi dì dopo, intânt ch'a tornava a ciasa da la messa, la nona a à incontrât una sô vissina ch'a i à regalât un biel toc di ciar.
A la sera a era davôr a preparà i lêns par impià il fouc e a pensava a tânt ch'a sares stada contenta se vissìn di jê al fos stât il nonu a gustà insiemit chê buna sena, parsé a chei tîmps a no si mangiava nencia avonda.
Dut un momênt la nona a sînt una vôs a jê ciara ch'a la clama. Di côlp a si 'sira e dal scûr a iôt vignì fôr il nonu ch'al era rivât a ciasa, ciaminânt di not e di dì, platansi tai toglâs e, qualchi volta, encia in tal mies dai pursìs.
La nona a era tânt contenta, parsé che il sió desideri a si era averât.

Massimo Spagnoli classe 4a A scuola elem. di S. Giorgio Rich.da

(Parlata di Provesano)

 

 

La vôlp e il lupo

A erin una volta una vôlp e un lupo. Una dì, di bunora, a si son ciatâs tal bôsc, par câs, e sicome ch'a vevin tanta fan a dissìdin di 'sì a mangià i salâs là di una ciasa. La vôlp a dîs:
- Alora stassera i si ciatìn a li nouf davânt la ciasa.
La sera a si ciatin davânt la ciasa, a entrin pa la barconela e a scuminsin a mangià i salâs.
Ma la vôlp, ch'a era pi furba, a mangiava e a misurava il barcon par iodi s'a passava.
Invessi il lupo al continuava a mangià. Il paron, ch'al veva sintût rumôr, al é vignût abas. La vôlp alora a ei sciampada par il barcon, a si é sentada lì di fôr cun sînc salâs in man e a si é metuda a spetà.
Il paron, ch'al à iodût il lupo, al à scuminsât a dàghi tanti di chê' pachis, ma
di chê' pachis ch'i no sai nencia jo. Ma a la fin il lupo al é rivât a passà fôr
pal barcon.
La vôlp, par no ciaminà, a à fat fenta di vé mâl ta 'na giamba, cussì il lupo,
ch'a nol iodeva l'ora di 'sì via di lì, al à cugnût cargàla ta li spalis e partàla.
Intânt ch'a la partava, la vôlp, parsora, a ciantava:
- Din don dan, il malât al parta il san!
Il lupo, ch'al veva capît che jê a faseva a puesta, apena ch'a passavin par il
flum, a ghi à dat un côlp e al à butada iú.
La vôlp a sigava:
- Lupo, salvimi!
E il lupo, ridînt, al ciantava:
- Din don dan, il malât al parta il san!
E cussì la vôlp a si é neada e il lupo al é 'sût pai fas siei.

Barbara Bortolussi classe 4a A scuola elem. S. Giorgio Rich.da

(Parlata di Provesano)

 

 

La vôlp e il lupo

Una dì la vôlp e il lupo a son 'sûs a bevi lat in t'una lateria e a son entrâs par un
bûs. La vôlp a beveva un pôc e a 'seva a iodi s'a passava pal bûs; il lupo al
beveva sensa badà.
A un sêrt pûnt al é rivât il casaro e la vôlp a ei sciampada; il lupo, invessi,
ch'al si era sglonfât di lat, nol é rivât a vignì fôr e al à ciapât tanti bastonadis: la
vôlp a era fôr ch'a rideva.
Quânt che il lupo al é vignût fôr, al à iodût la vôlp duta plena di sânc ch'a
vaiva, peró chel ros nol era sânc, parsé che intânt che il lupo a li ciapava dal
casaro jê a era 'suda ta un alber di siriesis ulì vissìn e a si era sporciada duta di
ros, ch'al someava sânc.
Alora la vôlp, furba, à dita che jê no podeva 'sì indavânt e il lupo a ghi à
dita di montà sora la sô schena. Jê ei montada e par strada a diseva:
- Din don dan, il malât al puarta il san!
Il lupo par un pôc no si é rabiât, ma sicome che la vôlp a continuava a
ciantà, il lupo a ghi à dit:
- Din don dan, il malât al puarta il san, guarda che jo i ti buti iú!
La vôlp a continuava, alora il lupo, stuf, al à ciapât la vôlp e a l'à butada iú
ta un flum: cussì la vôlp a si é neada.

Antonella Colonello classe 4a A scuola elem. di S. Giorgio Rich.da

(Parlata di Spilimbergo)

 

 

Una storia di Bertoldo

La mari ghi dîs a Bertoldo:
- Jo i vai a fà la spesa e tu ti mi cunsis ben li versis.
- Sì sì, mama, i pensi jo.
Bertoldo al va in cantina a cioli un toc di argiel, al va tal ôrt e al met un toc di argiel ta ogni fuea di versa.
Quânt ch'a riva la mari, a ghi dîs:
Atu fat chel ch'i ti ai dita?
Bertoldo al rispûnt:
- Sì sì, mama, ven a iodi in tal ôrt come ch'i ai fat ben. La mari si met li mâns tai ciavei e ghi dîs:
- Tu ti mi n' cumbinis una par colôr.

Nadia Sala classe 4a scuola elem. Barbeano

(Parlata di Barbeano)

 

 


Dispiés di gno pari quânt ch'al era pissul

Gno pari, quânt ch'al era pissul, invessi di 'sì a scuela al 'seva tai ciâmps in sercia di nîs e, s'al era, encia dal ussel. Al partiva bunora e al tornava quânt che i siei amigos a vignevin four di scuela.
Mê nona a i domandava: - Se atu fat di biel vuei a scuela?
Gno pari di solit al rispundeva cun t'una busia, ma tanti voltis mê nona a vegneva a savé da la maestra ch'a nol era stât a scuela, cussì a lu spetava cu la scova in man.
Apena mangiât, invessi di studià, al tornava pai ciâmps, cu la sfiondra, a iodi di colômps, ussei e ranis. A ciasa, s'a nol era tra i ussei, al era tra li vacis o a molsi o a tirà claps. Insoma al era sempri tra li bestis, sporcis o netis ch'a seini. Quânt ch'al entrava in ciasa, al partava dentri pantan e di dut. Mê nona, pora femina, a veva da scombati da la matina a la sera sensa un momênt di pâs.
Mê 'sia a era pi pissula, a 'suiava cu li pipinis, e gno pari a i faseva dispiés in continuassion. Insoma al era la pesta da la ciasa.
A i ubidiva dome a sió nonu e a lu iudava a fà qualchi lavour a ciasa o tal ciâmp a curà vena.
A disvot ains al à tacât a tirà cul sclop e quânt ch'al à fat la licensa al à tacât a tirài parfin al ansul dal ciampanili. Pôr Don Giovani (il predi di chê volta) a nol saveva pi se sânt clamà: a si ingrisulava dome a iodilu rivà cul sclop su la spala e sempri cul sivilot in bocia.
Encia ades al tira cul sclop, ma no al ansul dal ciampanili.

Orietta Basso classe 4a B scuola elem. di Rauscedo

(Parlata di Rauscedo)

 

Mê nona a preava

Una volta, sicome che li fameis furlanis a erin numerosis, li stansis a erin tânt grandis e in cusina al era il fogolâr, cun ator una lungia bancia: ulì, di sera, la famea a si riuniva.
I omis a comedavin li tamidis, li feminis a fasevin la cialsa, li nonis a vevin se fà a pontà cialsîns, ros da li tamidis.
I nonus, ch'a vevin il comânt da la famea, a si sentavin tal puêst pi dongia ai frus e lì, fumânt la pipa, a contavin li fiabis o li miseriis ch'a vevin passât pal mônt.
Chisci frus, plêns di polenta, lì, dongia il cialdut, scoltânt il nonu a si indurmidivin.
Alora a iu puartavin a durmì tal iet; cul movimênt a si sveavin chel pôc ch'al bastava par rivà a disi la preghiera.
Mê nona a preava cussì:

I voi in tal iet
cul ansul perfet
cul ansul di Diu
cun San Bartolomiu
cul ansul ciantânt
Maria prediciânt
Gesù Nasaren
requia di oro
jo mi pogn uchì
no sai s'i rivi a dì
rivà o no rivà
il Signôr benedet
al sarà a compagnà.

Vanna Scodellaro classe 4^ scuola elem. di Gaio - Baseglia

(Parlata di Gaio)

 

 

Li mê' storiutis

La palanca

Une volte a iere tante miserie e un nonu cun tanciu nevôs nol saveve ce môt fâ par daus da mangjâ. Alore a le sere, quant che duciu a jerin sentâs ator la taule al diseve:
- A cui ch'al va a durmî cence cene, ghi dai una palanca.
I frus, duc' contens, a preferivin cjapâ la palanca.
L'indoman matina, quant ch'a jerin di nouf ator la taula a spietâ la mirinda, il veciu al tornava a dî:
Ades, cui ch'al vôl fâ mirinda, al mi torna la palanca.

 

L'aghe e la lune

Ce bielece stassere, la lune quiete a lûs sui mons, sul mâr e sui prâs.
L'é dut un silensio, a si sint sôl il rumôr da l'aghe ch'a cor e li ondadis ch'a si batin sui clas. L'aghe a si infile sot un pûnt, a cjata un ostacul e a si divît in doi rams.
E la lune tal cîl a rît.
Ma l'aghe furiose a je decise, a salte ancje une dighe e a va dute in sblume: a cor iú in te planure.
Ma ta cheste planure l'aghe a si scurìs, a cjate baratui, stras, scarpis ...; alore a si intimidìs, a viôt dut brut e disperade a si bute tal mâr.
In dute cheste bruture, sôl la lune a reste tal cîl, grandiose e clare, e di lassú a nus rît.

 

La preghiera da la nona

Jo mi poi tal iet,
no sai dal mió ievâ,
tre gracis vuei domandâ:
confession, comunion,vueli sânt,
par virtût dal Spiritu Sânt. Amen.

 

La madone

Chê madone solitarie,
sentade sempri vissìn la panarie,
veduvute cu'n sôl fî,
e dopo no la sai pi.

Cristina Piasentin classe 4a A scuole elem. di S. Giorgio Rich.da

(Parlata di Paludea)


A cjoli pae in ta la basse

 

Me nonu Guerino, quant ch'al era fantat, al é lât insiemit a so pari a cjoli pae in ta li palûs, in ta li bandis di Latisane.
A son partîs di Mangjniel, ch'a si cjate tal cumun di Mangjan, a bunore prest, cu li vacjs e il cjar. Quant ch'a erin fôr dal paîs, mió nonu al à dit a sió pari:
Sentiti sul cjar, i meni jo li vacjs.
E so pari a i à rispundût:
Jo no meni li vacjs e no monti sul cjar.
Cussì al à fat sessanta chilometros a peit par nuje: ma i vecjus di une volte a erin
cussì.
Il nonu a mi à dit che so pari al ere un bravo e bon om e ch'al si clamave Jacum.

Massimo Buiatti classe 4a scuola elem. di Barbeano

(Parlata di Dignano)

 

 

Recuârt di 'na volta

Mê nona a ei nassuda al Dandul. Vissìn Manià, a chel tîmp, a era una gran 'sona
sensa nuia, dome cun boschés e prâs. A viveva in t'una gran ciasa e dut
atorotor a erin plantâs i pomârs.
Pa la nona la pi biela stagion a era la primavera, parsé che dut a si
cuierseva di colôrs biei e il soreli al tacava a scialdà. D'unvier a faseva pi
freit e quânt ch'a rivava la primavera a era una fiesta par duciu i canais ch'a
restavin in ciasa dut l'unvier.
Ducius i pomârs a si cuiersevin di flôrs e di fueis e dut a tornava a vivi.
A pûc a pûc i flôrs a si trasformavin in frutàn e a erin ancia li saresis.
A la nona li saresis a i plasevin tânt, cussì quânt ch'a erin maduris la nona a 'seva su pal saresâr e a faseva da li bielis mangiadis.
Una dì a era pacifica ch'a li stava mangiânt quânt che sô sôr, par fàighi un dispiet, a i à dit a la nona:
- Iôt, iôt ch'i ti as una ruia intori!
A saveva che a la nona a ghi fasevin schifo, cussì a ei sussedût che la nona a ei colada dal saresâr e una ramassa a i à fat una bruta ferida ta la morsela.
Inciamò vuei ch'a ei vecia e plena di ruis, ta la musa a si iôt la cicatrice.

Donatella Bisutti classe 4a B scuola elem. di Rauscedo

(Parlata di Rauscedo)

 

 


La prima volta che il nonu al à ciatât i fîcs d'India

Quânt che il nonu al faseva il militâr, al é 'sût in Sicilia cul treno.
Chê volta era la guera, e ghi davin pôc da mangià. Alora a 'sevin a robà tai ciâmps.
Una volta che il treno al si era fermât, il nonu, insiemit a un pâr di amigos, al é 'sût a iodi s'al ciatava âlc da mangià. A àn ciatât dai fîcs d'India, che lôr no vevin mai iodût e someavin tânt gustôs.
Sensa pensà a come ch'a erin fas, a i àn butâs dentri ta la ciamesa.
Sicome che i fîcs d'India a erin spinâs, al nonu a ghi à vignût una granda inflamassion in dut il stomit e a ghi à tociât stà tal liet quindis dìs.

Tiziano Quaia classe 4a A scuola elem. S. Giorgio Rich.da

(Parlata di Aurava)

 

 

Chês di una volta

A ciasa mê, i gnei nonus a ciacarin il dialet da la bassa; mê mari a ei furlana, di Baselia, ma a ciacara cussì pôc cun me!
A ei Lussia, peró, una vecia ch'a sta vissìn di me, che quânt ch'a si met a contà chês di una volta a no finìs pi.
Ai siei tîmps, a fasevin sacrifissis ! Ai siei tîmps, a lavoravin ! Ma la int a era instes pi contenta.
Come ades, di chista stagion, a conta, a ciapavin su la blava a man, una panola a la volta, a la butavin tal 'sei e dopo tal ciar. Quânt che la sera a vevin fat un biel grumut, dopo sena a si ciatava un biel sciap di 'soventût e a li disclofavin, sot li loibis o, quânt ch'al era pi frêt, ta li stalis, tal cialdut da li vacis.
Da una banda a butavin li panolis, di chê altra li sclofis. Chês, dopo, a li sielsevin par metilis tal paiarís.
Intânt ch'a disclofavin, a fasevin la sô ciantada: qualchidun al contava barsaletis, qualchi volta a fasevin a cui ch'a la saveva pi grossa.
Sul spolêrt a si cueéva la sucia e a si faseva il vin brulé par scialdàsi e par tiràsi sù un pôc.
"E li feminis," a conta sempri Lussia, "una volta a lavoravin tal ciâmp da un scûr a chel altri e ades a 'nd àn sempri una ! Spes e volentêr a àn colamênt di vita o duci i ues masenâs, ma jo no mi capìs pi in dì di vué".
Jê ai siei tîmps a veva dome un vistît di sêst, ch'al veva da durà amancul
dîs ains. A lu doprava dome par 'sì a messa o in qualchi lôc, e po di corsa a
ciasa a cambiàsi. Quânt che propit al era veciu, par cambià a si lu intenseva,
cussì al tornava nôf.
- E tu piciula, t'i 'nd avaràs sinquanta di vistîs, ese vera ? -, a mi dîs Lussia.

Maria Rosa Maiutto classe 4a scuola elem. di Gaio - Baseglia

(Parlata di Gaio)

 

 


Al tîmp dal Carnevâl...

A era la borgada di mê nona, a si clamava Frassaneit; a era una frassion di deis fameis, ma tanta 'soventût, a 'nd era una trentina in dut, ma duci mas.
Al tîmp dal Carnevâl a era tanta alegria; a vevin un ch'al sunava cu l'armonica e la domenia di sera a 'siravin par li ciasis duciu insieme e si volevin ben come fradis e encia chei pôrs vecius a erin tânt contêns e a ofrivin dut chel ch'a vevin; tanta miseria, ma tanta contentessa: a balavin, a ciantavin e i cres a rimbombavin.
No vevin la lûs eletrica, sôl il lum a petrolio e, par sparagnà encia chel, a 'sevin sui pîns a fà scielis che a li metevin parsora il ciavedâl, che erin a puesta dai platei: a fasevin come un fogorut ch'al faseva un biel splendôr e cussì duciu a podevin fà fila; li feminis a fasevin la gucia e i omis a fasevin i cos o li tamidis e li nonis i scarpés. A no erin li scarpis in chê volta; s'al era biel tîmp, a metevin i scarpés e cu la ploia li tamidis; a vevin chês da la fiesta, chês par stà in ciasa e chês par lavorà, cui brics là sot, par no sbrissà quânt ch'a 'sevin sù par la mônt a fà il fen.
Par vistìsi in maschera a metevin chel ch'a vevin: li feminis da omis e i omis da feminis. I ultins dìs di Carnevâl a 'sevin in tal paîs e a scuminsavin a sunà la domenia apena fôr di misdì fin al martis, sensa mai fermàsi, fin al sun da l'Ave Maria.
Chistu al era il Carnevâl da la 'soventût di mê nona.
A era sot il comun di Tramóns disora e par rivà in borgada erin sînc chilometros di troi, costegiânt da ch'a ven fôr la Meduna.

Marta Canderan classe 4a scuola elem. di Gaio - Baseglia

(Parlata di Baseglia)

 

 

Filastroca

Sioris mestris benedetis, jo us dai la buine fieste
e us brami che lôr gjoldin ce che reste,
vinc' trent'ains in sante pâs.
No je biele la vecjae, si viôt pûc e pûc si sint;
son lis gjambis clopadicis e ogni dì si piart un dint.
Ma cun dutis 'sti magagnis l'é miôr vivi che murî;
baste un fregul rassegnâsi
e tirâ indenant cussì.

Marta Bortuzzo classe 4a scuola elem. di Tauriano

 


Lavori di alunni di quinta elementare

 

Li mê' storiutis

 

Il purcit sciampât

Un biel dì, ansi un brut dì, mê mari e sô santule a son partidis da San Durî cul cjar e cul mus, par lâ a Rivis D'Arcjan a comprâ doi purcitùs.
Tal viac' tornant in davour dut al é lât ben; rivadis tal curtîl di cjase mê a San Durî, son ladis a tirâ jù i purcitùs dal cjar par metiju tal cjôt.
Ma un purcit al é stât plui svelt di mê mari e al à taât la cuarde.
Prime al é lât t'une arie di un'âtre famee, ma mê mari a no é stade buine di cjapalu, parcé che lui al à taade la cuarde par la seconde volte e al é lât a finîle t'un boscut; lì al à vivût par vinc' dìs, mangjant erbe e bevint aghe di un ruiuciut.
Mê mari, ogni dì, a lave jú tal boscut a jodi s'a podeve cjapâlu, ma lui al ere doventât svelt come un gneur.
Une dì, stufade, a é lade in buteghe a clamâ dai fantas, ch'a son lâs jú cun t'un cjan: dopo deis minûs di corse, il cjan al à fat colâ il purcit, i fantas a son stâs svels e al àn cjapât.
Metût tal cjôt, si pensave ch'al fos selvadi e invesse al é stât bon, forsi parcé che so fradi a lu pocave come ch'al ves dite: "Mangje, mangje!".

 

Lis quatri malefatis di gno barbe Jacum

Chistis storiis a son fas vêrs, sucedûs a gno barbe Jacum, ch'a 'n cumbinave ogni dì une.

La fiere

Une dì gno barbe, lant a scuele, al giuiave cui siei amîs, sensa cjalâ là ch'al lave e al é lât a finîle ta la ledre. Par fortune a ere pocje aghe e a si é bagnât sôl i peis. Rivât a scuele, il mestri nol à vulût mandâlu a cjase. Finide la scuele, al é lât a cjase e al é rivât cun quarante di fiere.
Mê none, dute rabiose parcé che il mestri nol à vulût mandâlu a cjase, a no é lade a protestâ par rispiet dal mestri.


La sporte da la scuele

Quindis dìs dopo, a 'nd à cumbinade un'âtre da lis sôs, chiste volte giuant cu la sporte da la scuele: invesse di lâ dentri lui, ta la ledre, al à butât la sporte.
Rivât a cjase, al à cjapât tantis botis di mê none, parcé che la sporte a ere di carton e cussì à scugnût tornâ a comprâla cun dut ce ch'al era dentri.

Il mus ribaltât tal ruiuciut

Doventât plui grant e finide la scuele, al lave a judâ gno nonu tai ciamps;
une dì, bunoris, al é lât a cjoli il mus ta la stale parcé ch'al veve di menâlu tun' altre famee.
Par lâ ta cheste famee al veve un ruiuciut di passâ: ma il mus al veve pora da l'aghe. Alora gno barbe al à scuminsât a dâi pachis, peró nol é rivât a fâlu spostâ.
Tire di ca, tire di là, fin che il mus al é lât a finîle tal ruiuciut cu lis gjambis par aiar: s'a nol ere lì un sió cusìn, gno barbe, pa la vergogne, al copave il mus di botis.

La brovade

Une sere gno barbe, par fâ un dispiet a un vecju di San Durî, al é lât cui amîs a butâi vie la brovade ch'al veve tal brancjel e a i à metût tanciu clas.
Chel om, tal indoman, al é lât par cjoli la brovade e al à ciatât sôl clas. Il vecju al é vignût a savê cui ch'al ere stât, peró a ju à perdonâs, parcé ch'a erin mularie.

Severino Bozzer classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Sant'Odorico)


 

La storia di Pieri mat

Una dì i soi 'suda a ciatà i gnei nonus ch'a stan ta 'na ciasa un pôc vecia su par una straduta streta, a Pòs.
Quânt ch'i soi rivada, iu ai saludâs e cun lôr i soi 'suda a scialdàmi un pôc dongia al fouc.
Intant il nonu al implenava il got di vin neri e dopo al é 'sût ta la stala come ch'al usa a fà lui. Restadis bessolis, la nona à scuminsât a contàmi la storia di Pieri mat, ch'a ghi plaseva tânt a gno pari quânt ch'al era frut.
I erin tal pi biel da la storia, ch'al é tornât in ciasa il nonu e al si é tornât a implenà il got di vin. La nona a mi à fat ciapà un siet, parsé ch'a si é metuda a sigà: - Pieri, no stà bevi!
Jo i mi soi metuda a ridi, parsé ch'i la sînt sempri a disi cussì.
Dopo, la nona a mi à fat sercià una gotuta di vin, ma jo i no sai se ch'a i ciatin di bon.
Cussì la storia, par 'sta volta a ei restada a mies, parsé che la nona, plena di nervôs pal nonu, a no à vût pi voia di contà.
Alora i soi tornada a ciasa, sperânt che la prossima volta a mi vadi miei e ch'a no sussedi nuia ch'a fasi rabià la nona, in môt da rivà a sinti il finâl da la storia.

 

A sun di dài, una dì i l'ai sintuda duta

?Al era una volta Pieri mat, ch'al viveva cun sô mari. Un dì al ciata sô mari muarta e, sicome ch'a nol era tânt iûst, al pensa di poiàla tal porton dal ciastelan, che ogni dì, bunora, a lu vierseva.
Chel dì, come che il ciastelan al viêrs il porton, la muarta a cola par ciera e Pieri a si met a sigà come ch'al fos stât il sior a copàla. Par no vé rognis cun Pieri, il ciastelan, ch'al crodeva propit di vela copada lui, a i dà tanciu bês tânt ch'a pesava sô mari.
Pieri, contênt, al torna in paîs spindînt e spandînt come un sioron.
I paesâns, iodînt cussì, ghi domandin semônt ch'al à fat a meti dongia tanciu bês.
Lui alora al conta la storia di sô mari, ma, furbo, a ghi fa crodi a duciu che il ciastelan al comprava vecius muârs par fà binsina.
Dopo qualchi ora, la 'sênt dal paîs si é 'sà mituda d'acordu di copà duciu i vecius par partàiu al ciastelan e fà tanciu bês.
Il dì devôr, i basoâi dal paîs a partissin viêrs il cisciel cun t'una scialarada di vecius muârs. Apena rivâs, si metin a sigà:
- Paron, i vin partât i vecius muârs !
Il ciastelan, ch'al veva inciamò la pora intori pa la storia di Pieri, al ven fôr sigânt:
- 'Sêt via di ca, ch'i ai vût un biel se fà cun Pieri mat, ch'i ai cugnût paiàghi sô mari, ch'i l'ai copada cul porton!
I omis alora a capissin che Pieri iu veva ciôls in 'siro e a pensin di copàlu:
a si metin d'acordu di butàlu dentri tal pòs dal paîs. Dit e fat, doi omis dai pi fuârs a lu ciapin, a lu metin dentri tal sac e a van viêrs il pòs. Peró a passin davânt l'ostaria e pensin di fermàsi a bevi un got: a poin il sac fôr da l'ostaria e a van dentri.
Dopo un pôc al passa par lì un 'sovin, e vidînt il sac ch'a si mouf, ghi dà una pessaduta e al dîs:
- Cui ese dentri chì ?
E Pieri:
- I soi jo, mi clami Pieri, a mi àn mitût uchì, parsé ch'a volin ch'i sposi la fia dal re e jo no la voi!
Jo la sposarés subit - al dîs il 'sovin.
Alora passa chì dentri!
E cussì a fan.
Prima di metisi tal sac, il 'sovin a i dîs a Pieri che lui al veva una stala plena di vacis: sposânt la fia dal re nol vares pi vût bisugna di lôr e alora a ghi li regalava dutis a Pieri.
Lui, contênt come 'na Pasca, al ciapa subit la strada par 'sì a iodi da li sô' vacis.
Dopo un pôc a vegnin fôr da l'ostaria, a ciapin il sac in spala e a van viêrs il pòs.
Pa la strada il fantat a si met a preàiu ch'a lu molin, ch'al veva pensât di sposà la fia dal re.
Ma chei doi, ch'a no si sumiavin nencia dal scambio, a disin:
- Pieri, sotu doventât mat ? La fia dal re i ti la fasìn sposà noaltris in tal pòs !
E cussì a fan.
Il dì dopo, Pieri al stava beverânt li vacis e a li clamava par non:
- Rossa, Blancia, Colomba, Stela!
Li vôs a corin in tal paîs e chei doi ch'a crodevin di vélu butât in tal pòs a van subit là di lui:
- Pieri, ma no ti vino butât tal pòs iêr ?
- Sì - al rispûnt lui - ma là l'é un altri mônt e par ogni palanca ch'i ti as in sacheta a ti dan una vacia: a mi ch'i 'nd avevi una ventina, a mi àn dat vînç vacis.
I omis dal paîs a decidin a côlp di butàsi tal pòs cu li sachetis plenis di bês.
Ma un devôr chel altri àn fat una bruta fin e Pieri al é restât paron dal paîs cun dutis li feminis e i frus?.

Diana Tubello classe 5a A scuole elem. di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Pozzo)

 


A dutrina

"Di fiesta, la dutrina pai frus a era prima di espui.
Sul prin bânc da la banda dai frus a si meteva il predi. In man al tigniva una ciana gargana, lungia come chê ch'a si va a pes, e dreta come una calamita, ch'a rivava fin tal ultin bânc.
La prima volta che jo i soi 'sût a dutrina, i ricuardi inciamò che il predi a mi à domandât: "Si iode il Signôr in chistu mônt?"
Jo i diventi ros come il fouc e i no rispûnt e lui, il predi, al torna a domandàmi: "Si iode il Signôr in chistu mônt ?". Jo i guardi l'altâr pi grânt e iodînt il crocifis ch'al luseva come l'arsênt, i rispûnt di sì, ch'a si iôt. Alora la ciana gargana, ch'a pareva ch'a tocias cu la ponta il sufit da la glesia, a plomba dreta su la mê sucia sunânt di panarot: zac !
Duta la mularia a ridi e jo mi impensi inciamò ch'i mi freolavi i voi sturnît, par parà via li lusignis ch'i iodevi, chês sì, par chel croc di chê ciana gargana...".

Stefania Gava classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Aurava)

 

 

Il pignatut

Mê mari, quânt ch'a era pissula, a steva in una ciasa di contadîns.
Ogni unvier, quânt che in montagna a tacava a fà frêt, una vecia granda e grossa a vigniva iú a ciasa di mê mari a domandà da durmì e da mangià.
Mê nona, la mari di mê mari, a la sistemava in tal fen, fasînt una cova in môt che je a podessi stà cialduta e a i deva una cuierta da podé cuiersisi.
A steva ulì par dai meis: di not a durmiva ulì e di dì a 'seva in stala, dulà ch'al era cialdut, parsé che li vacis cul flât a scialdavin la stansia.
La roba che a mê mari a i é restada sempri tal ciâf a ei ch'a partava da li cotulis lungis e largis e sota a tigniva un pignatut.
Mê mari a sintiva a disi di che' altris frus che li striis a erin brutis e a tignivin sempri un pignatut sot i cotolôns. Alora ogni volta ch'a iodeva chista vecia a ciaminà là pal curtîf, a fadeva il sen da la crôs, parsé che cussì a no vigneva striada.
Chista vecia a vigneva clamada da dut il paîs "Meneghina".
Dopo ains e ains ch'a vigneva ulì, un biel unvier a no si é fata pi iodi. Un altri unvier al é passât, ma Meneghina no si é iududa.
Un biel dì, viêrs la fin di novembre, àn savût ch'a era muarta.
Dato ch'a no veva nissun parînt, a i à lassât a mê nona il famôs pignatut ch'a si partava sempri davôr; cussì i vin savût ch'al era benedît dal Papa.
Mê mari a lu conserva enciamò.

Lucia Cancian classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio Rich.da

(Parlata di Pozzo)

 

Li sanguetis

Mê mari, quânt ch'a era pissula, a viveva vissìn di una vecia un pôc
stramba, ch'a si clamava Gigia.
Mê mari, qualchi volta a 'seva a durmì cun jê. Sicome che Gigia a beveva
spes, a i cresseva la pression, alora a i diseva a mê mari di 'sì a ciapà un pocis
di sanguetis ta la roia.
Jê a 'seva cun t'una butiliuta cul bûs lârc, a li cioleva e a li partava a Gigia;
li sanguetis a erin magris.
Gigia a li meteva sui bras e chistis sanguetis a i supavin il sânc e a vignevin
grossis grossis: cussì a Gigia a i calava la pression.
Finida la cura, mê mari a tornava a butà li sanguetis ta la roia.

Michela D'Angelo classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio

(Parlata di Provesano)

 


Li feminis a fasevin la lissiva

Ades, tor li vot di sera, a son duciu intor la television; mê nona a mi conta invesse che una volta a erin duciu ator dal fogolâr.
Una piastra rotonda e scura, anerida dal trop doprà, si poiava su un muret di madôns. Una grilia a sustigniva il fôc e a lassava colà la sinisa. Da una granda napa a forma di ciampana a pindulava una ciadena ch'a tigniva sù una granda cialdera di ram, dulà che la nona a faseva la polenta.
Gno nonu a mi à contât che cun t'un baston al divideva la sinisa da li boris e cun chê li feminis a fasevin la lissiva, ch'a serviva al puêst da la varechina di ades, par lavà la blanciaria. In ta la podina di len a metevin i linsoi 'sà lavâs: sora a slargiavin una canevassa, a butavin la sinisa e dopo, plânc plânc, a rabaItavin parsora l'aga di bol. La blanciaria a restava in muel duta la not.
E se blancia ch'a deventava! Miei dal "Omo" di gué. E se profun!

Ivan Marchese, Alessandro De Stefano, Paolo Barea, Fabio Zanin
classe 5a scuola elementare di Tauriano

(Parlata di Tauriano)


 

Il predi e il lari dai salâms

Una dì in t'una fameona di una volta, cun tanciu cugnâs e cugnadis, a àn
copât un pursit e dopo a àn piciât i salâms.
La not, un dai omis al dîs a la femina:
- Ades i voi a robà i salâms!
La sô femina a rispûnt:
- Ma no ti pos fàlu ! A son di duciu!... Ma s'i ti vôs propit fàlu, dopo ti tocia 'sì a
confessàti!
- Va benon - al dîs l'om.
Al ieva plânc plânc, al va a robà i salâms e a iu plata par vendiiu di bessôl. Qualchi dì dopo, al va a confessàsi e il predi a i dîs:
- Ben, par chista volta fasín a miesis, ma la prossima volta no sta' fàlu pi.

Anna Campardo classe 5a scuola elem. di Gaio-Baseglia

(Parlata di Gaio)


 

Il ciar rabaltât di una banda

Una volta gno nonu e mê agna a son 'sûs tal ciâmp cul ciaval e il ciar a cioi fen. La strada a era lungia (la via da la Colonia) e una volta li stradis a no erin asfaltadis, ma plenis di busis.
Tal ciâmp, dopo vé ristelât e ciamât dut a man, a son tornâs a partì par vignì a ciasa e a son montâs duciu doi in sima al ciar dal fen. Pa la strada, cui sâls da li busis, il ciar a si é rabaltât dut da una banda. Alora gno nonu e mê agna a son saltâs iú svêls dal ciar e a si son mitûs a guardàlu duciu doi avilîs.
Ma par lì al é passât Angelin "Andrian", l'om di Tersa la bidela: un om grânt e gros ! Angelin al é 'sût sota il ciar e cun t'una spala a l'à indressât, sota i voi dal nonu ch'a no i pareva vera di iodi inciamò il ciar dret tal mies da la strada, contênt da 'sì a ciasa.
Inciamò, quânt ch'a si ciatin in ostaria, Angelin e il nonu a si pain un got di vin in amicissia par la indressada dal ciar.

Giovanni Marcuz classe 5a scuola elem. di S. Giorgio

(Parlata di Cosa)

 

 

Fat sussedût a mê nona

Mê nona, quânt ch'a era 'sovina, a 'seva ogni tânt a fà la fila ta la stala dai vissinâns, di scundon di sô mari.
Una sera, gno nonu al era 'sût sot il barcon da la ciamara di mê nona par iodi s'a vigniva a fà la fila ta la stala ancia in chê sera.
Me nona ghi à rispundût ch'a sarés 'suda volentêr se sô mari a la ves lassada 'sì. Alora gno nonu ghi à dit che s'a voleva 'sì a bastava saltà iú pal barcon, par no sveà sô mari.
In chê sera al é 'sût dut ben, ma la seconda sera mê nona a ei colada mâl dal barcon e a si é fata mâl ta una giamba e l'indoman a i à tociât 'sì iú plânc plânc pa li scialis ch'a ciulavin a ogni pît ch'al passava parsora. Alora sô mari a si é inacuarta e a ghi à dita:
- Par fuarsa che a la matina ti fasevis fadìa a sveàti par ievà a lavorà: i ti stevis sù fin târs a fà la fila!
E cussì sô mari à tacât a sieràghi a clâf la puarta e la fignestra par no lassàla sciampà.

Elena Cominotto classe 5a scuola elem". di Gaio-Baseglia

(Parlata di Baseglia)

 

 

Li mê' storiutis

Il puaret ch'al va ator pal mônt

Un om ch'al era tânt puaret al 'seva ator pal mônt e al veva dome un ôf.
Ciaminânt, al riva in ta una ciasa e al domanda di durmì; il paron al dîs di sì e il
puaret al lassa l'ôf su la taula.
La matina dopo, si necuârs che una gialina i veva mangiât l'ôf e cussì al
domanda al paron la gialina. Chel a ghi la dà e lui a si la puarta via.
Al continua il vias e ta la ciasa dopo il pursit a i copa la gialina a furia di
scâls e cussì il puaret a si puarta via il pursit.
Ta un'altra ciasa il ciaval al fai sciampà via il pursit e lui al si puarta via il
ciaval.
Strada fasînt, al torna a ciatà il pursit e a si ten ciaval e pursit.
Una dì al riva in t'una osteria, al iôt una 'sovina e al domanda al paron da
l'osteria se in cambio dal pursit a i dà la 'sovina.
L'ostêr a i la dà, cussì puaret e 'sovina a van via a ciaval duciu doi contêns
parsé che ancia la 'sovina a era una puareta come lui.

 

Il paron dal ciâmp e la veciuta

Una dì un om ch'al era paron di un ciâmp a si é necuârt che tal sió ciâmp di versis a 'n manciavin, ma sul momênt a no i à fat câs.
Il dì dopo al iôt ch'a 'n mancin inciamò e cussì al pensa di scundisi, in chê not, davôr la vigna ch'a recintava il ciâmp, cun t'un baston par spetà il lâri.
A riva la not e lui al si prepara davôr la vigna.
Speta e speta, dopo un toc a riva una veciuta cun t'un sac e a scuminsa a ciapà sù versis svelta svelta. L'om al ven fôr e al taca a dài iú cul baston, ma la vecia a i dîs vaînt:
No, no ! No steit a bastonàmi! A é la prima volta ch'i ven a robà versis.
L'om a si ferma e al é curiôs di savé cui ch'a i roba ogni not tal sió ciâmp. Cussì a si metin a spetà duciu doi insieme: dopo un toc a sintin rumôr di frascis e a si necuarsin ch'al rivava un ciavriôl a mangià li sô' versis! Quânt ch'al capìs, al paron a i fai dôl la veciuta e a i dîs: - Par 'sta volta ti lassi li versis ch'i ti as ciapât sù, ma no sta' pi fàlu.
Cussì a si saludin e a van ognun par cônt sió.

 

L'om e la femina ch'a vevin di tirà bês

Una dì un om e una femina a vevin di 'sì lontan a tirà bês. A scuminsin il vias.
Ciamina e ciamina, la femina a si ricuarda di no vé sierât la puarta di ciasa e a i dîs al om:
- Om, va' un momênt a ciasa e siera la puarta devôr di te; fa' svêlt che jo ti speti uchì.
L'om al va e quânt ch'al riva a era bel 'sà sera. La femina lu iôt rivà cu la puarta ta li spalis. Alora a i domanda:
- Parsé atu puartât cun te la puarta ? Ti vevi dit di sieràla.
Ma ormai a era fata.
Sicome ch'a no savevin dulà 'sì a durmì, a pensin di montà sù ta un alber.
A montin, a tirin sù la puarta e a fan par durmì.
Dut un momênt a iodin rivà li striis ch'a si metin sot dal alber a contà bês.
L'om e la femina in prin a ciapin pora, ma dopo a pensin di stà calmos e durmì. Dut un momênt a la femina a i ven di 'sì di cuârp e i dîs al om:
- Om, iôt ch'i ai di 'sì di cuârp; semôt fasìno ?
- Eh, - al rispûnt l'om - fa' un sflecut a la volta.
E li striis sot a pensin: "Eh, a saran i ussei ch'a sbitiein".
A tornin a durmì, ma a un biel momênt al om i ven sen di pissà:
- Femina, iôt ch'i ai di pissà; semôt fasìno ?
- Eh, fa' come me, un sflecut a la volta.
E li striis par sota a pensin: "A saran i ussei ch'a pissin".
E a tornin a indurmidìsi.
Dut un momênt l'om nol pos pi tignì sù la puarta e la lassa colà.
Li striis, a sinti il sdrondenamênt da la puarta ch'a bat sui ramàs, a ciapin pora e a sciampin.
Cussi l'om e la femina si tegnin i bês e a no van pi a tiràiu.

(Parlata di Gaio)

 

Preghieris

Non di Diu e di Maria, encia usnot, Signôr, vi ringrassi dal bun dì ch'i mi vês dat, demi encia una buna not, a mi e a duciu.
Jo i mi pogn uchi
no sai s'i rivi al dì
rivà o no rivà
il Signôr mi sepi acompagnà
pa la strada e pal troi
par dut là ch'i soi.
Si ciatarín a 'sì da chistu mônt a chel altri,
la pâs ai vîfs e li requis e il ripôs ai muârs.


Ave Maria picinina
ieva sù a la matina
jo metei la mano al viso
per andare in Paradiso
Paradiso belle cose
chi va per vocazione va per sempre
canta canta rosa fior
l'é nassût nestri Signôr
l'é nassût in Betlem cencia fasse né mantel
dome il nestri Signôr biel.

 

Siore Felicite

Siore Felicite
metude in fieste
scarpés di patine
cul veladon.
La domenie dopo
tante miserie
mangiâ la rucule
par gulission.

Luca lob classe 5a scuola elem. di Gaio-Baseglia


(Parlata di Ospedaletto)


La vita di una volta

Jo soi inciamò picinin, i ai deis ains, i no pos savé se ch'a sussedeva 'na volta e mi soi fat contà da mê bisnona.
Par prima roba a mi à dita ch'a era tanta miseria. Il bisnonu al veva da ievà prêst a la matina e 'sì a durmì târs. Al lavorava dut il dì tai ciâmps e a la fin dal racôlt, dopo tanciu sudôrs, a i tociava dàghi quasi dut al paron, parsé ch'al era fituâl.
A misdì e a la sera a mangiavin mignestra di fasoi, polenta, qualchi volta un pôc di muset, che cun t'una feta a si iodeva il soreli, un pôc di formai.
La ciar a Pasca, Nadâl o quânt ch'a si batiava un frut; pan, quânt ch'a si era malâs.
Il sabida a si 'seva a seà il fen pa la înt: cui bês ch'a si ciapava; a la domenia, a si 'seva a fà fiesta.
Quânt che il bisnonu al veva comprât la bicicleta, a i pareva di vé un aparechio: quânt ch'a veva un pôc di polvera subit a netàla, e guai cui ch'a i la tociava.
In tai peis a si meteva li savatis ch'a si fadeva di bessôl; i omis, quânt ch'a ciatavin un biel toc di len, a si fadevin i socui.
La bisnona a mi à contât encia ch'a veva tanciu frus. A la sera a si metevin, insieme a duta la famea, ator dal fogolâr e disevin rosari.
Quânt ch'a 'sevin a durmì, encia s'a no vevin nuia, a erin pi contêns di ades.

Walter Toffolo classe 5a B scuola elem. di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Provesano)

 

 

Una fiaba

Una dì mê nona a mi à contât la fiaba di un cianut, ch'al era cussì pissul ch'al passava pa li fessuris dal porton e al sares stât dal mulinâr.
Una dì al é stât invidât a nossis a Cosa; a si é preparât e al é partît.
Par 'sì sù a nossis, peró, al veva di passà par un bôsc, dolà ch'al era un lupo. A un sêrt momênt al é vignût fôr il lupo e ghi à dita:"Fermiti! Ades ti mangi!"
Ma il cianut a ghi à rispundût: "Ades i vai a nossis e i mangi tânt, cussì quânt ch'i ven iú i soi pi gros e ti mangis di pi".
Il lupo a ghi à crodût. "Ben, ma s'a no ei vera, piês par te!", al à dita.
Quânt ch'al veva finît da mangià e bevi, il cianut al ciapa chê altra strada, ma il lupo, ch'al era parsora l'alber pi âlt, al iôt cul canociâl un cianut ch'al cor. Alora al taca a corighi davôr, ma quânt che il cianut al riva a ciasa al passa par li fessuris dal porton e il lupo, davôr, al va a sbati contro. Il cianut al va sù in ciamera, al viêrs la fignestra e ghi dîs al lupo: "A ti sta ben, cussì ti imparis a corimi davôr!"
E il cianut al à ridût par duta la not.

Loris Bet classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio

(Parlata di Rauscedo)

 

 

Il lôf e la volp

A erin una volta un lôf e una vôlp ch'a volevin 'sì a robà una bufuluta di
argiel.
Alora insiemit a partissin. Ciamina ciamina, a rivin vissìn a la ciasa di un
contadin. La vôlp, furba, ghi dîs al lôf:
- Entra tu ch'a ti va pi ben, jo i fai la guardia e ti speti.
Il lôf al entra, al taia la bufuluta tal mies e a la dà fôr a la vôlp. Ma chista a
dîs:
- A 'nd é pôc, damint inciamò!
Alora il lôf a i dà inciamò un toc. La vôlp a mangia svelta e dopo, su pa la
sciala, a clama il paron:
- Paron, in cantina al é il lôf ch'al mangia l'argiel!
Il contadin al si ieva dal iet, al cioi un baston e al va in cantina.
Chel pôr lôf al ciapa bastonadis da dutis li bandis. Quânt ch'al riva a iodi
la puarta e a 'sì fôr, al ciata la vôlp in tal cianton ch'a vai.
Il lôf, bon di côr, a i domanda:
- Se atu, benedeta ?
- I 'nd ai ciapadis tantis ch'i no pos movi nencia un pas!
- Encia jo - , al dîs il lôf.
- No pos propit ciaminà! - , a continua la vôlp.
ll lôf, ch'al voleva 'sì via di lì a la svelta, al dîs:
- Monta su la mê schena, ch'i ti parti jo.
E come ch'a s'inciaminin la vôlp a cianta:
- Din dan, il malât al parta il san! Din dan, il malât al parta il san!
ll lôf al domanda:
- Se ciantitu ?
- I cianti - a dîs la vôlp - par che la strada a diventi pi curta.
- Brava, brava! - , al dîs il lôf.

Alessia Chiarotto classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Provesano)

 

 

Ciribin e li fedis

A erin una volta tre fradis ch'a si clamavin Mangar, Tangar e Ciribin. Lôr a vevin una bota di vin da dividi. Alora si fâs indenânt il pi veciu e al dîs:
- Jo i voi la pârt pi alta.
Il secônt al dîs:
- Jo i voi chel tal mies, ch'al é pi bon.
E l'ultin al dîs:
- Jo i bevarai par sota.
Al passa un pôc di tîmp e i doi fradis ch'a vevin la pârt pi alta a van a iodi par bevi, ma vin a no 'nd àn ciatât: a lu veva bevût dut Ciribin ch'al tirava par il spinel.
I doi fradis, ciatansi a sec di vin, a si son rabiâs e àn pensât di metilu tal sac e ineàlu tal flum.
L'indoman di matina a lu ciapin, a lu metin tal sac e a partissin par ineàlu. Ma strada fasînt a si fermin a bevi un quârt in osteria e a lassin il sac fôr da la puarta.
Ciribin, ch'al era tal sac, al sigava:
- A volin ch'i sposi la fia dal re e jo no voi!
In chel al passa par là un pastôr cut t'un sciap di fedis e sintînt 'sti peraulis a si ferma vissín al sac e al domanda:
- Se atu dit?
E Ciribin al torna a disi:
A volin ch'i sposi la fia dal re e jo no voi!
E il pastôr al dîs:
Bon bon, i la sposi jo.
Ciribin al rispûnt:
- Molimi il sac e ven tu chì dentri.
Alora il pastôr al va tal sac e al speta, e Ciribin al partìs cu li fedis.
In chel momênt a vegnin fôr i doi fradis, a carghin il sac su li spalis e a si necuarsin ch'al pesa pi di prima, ma a pensin:
Forsit i sarìn pi stracs.
A rivin tal flum e a disin:
- Un, doi, tre ... - e bum ta l'aga.
L'indoman di matina a van tal ciâmp a seà l'erba, a iodin laiú in sômp al ciâmp Ciribin cul sciap da li fedis e a i domandin:
- Come atu fat? No eritu muârt?
- Eh... s'i vignês vualtris, dentri tal flum a son tanti fedis: jo i soi rivât a parà fôr dutis chistis.
I doi fradis, a sinti chistis robonis, a si fadin meti subit tal sac e a si fadin butà da Ciribin dentri tal flum.
Ma a si son neâs e Ciribin al é restât paron di dut.
(Flaba contada in trevisan da gno nonu Zuliani Antonio nassût a Gorgo al Monticano,TV e scrita da me, Franco Zuliani, nassût a Gradiscia, par furlan.)

Franco Zuliani classe 5a scuole elem. di Gradisca

(Parlata di Gradisca)

 

 

Il puaret e il plen di bês

Gno nonu a mi conta simpri storiis, dutis bielis.
Quânt ch'i voi a ciatàlu, i ghi fai simpri: - Nonu, mi contitu una storia ?
Chê altra dì al mi à contât:
"Una volta a erin doi omis; un a si clamava Meni, chel altri Toni. Meni al era plen di bês e di roba, invesse Toni al era puaret e a nol veva nuia.
- Ventu a iodi il gno ciâmp di blava ? - al dîs 'na dì Meni.
- Oh, volentêr! -, al rispûnt Toni.
I doi a partissin par 'sì tal ciâmp. Dopo un toc ch'a ciaminavin, Toni al iôt
davânt dai siei voi un biel ciâmp di blava e al domanda:
- Al ese ció ?
- Sì, al é gno. Satu ? Al fai bieli panolis! - , al rispûnt Meni.
Toni al pensa dentri di lui: "Stassera i ven jo a freàti li panolis!"
Di fat, la sera stessa Toni al era tal ciâmp, encia s'al ploveva che Diu la mandava.
Intânt ch'al ciapava sù panolis al ven un lâmp, Toni al iôt colà una i panola e al dîs:
- Diu, manda un altri lâmp!
Al ven un altri lâmp, a cola un'altra biela panola e Toni la ciapa sù.
Al têrs lâmp, Toni al sînt una paca tal ciâf: al era Meni ch'a lu bastonava, ma lui, ch'a no lu veva iodût, al siga rabiât:
- Jo, ti vevi dita un lâmp, no una saeta!"

Cinzia Russo classe 5a scuola elem. di Gaio-Baseglia

(Parlata di Baseglia)


 

Un sâlt ta la roia

Mê mari, quânt ch'a era pissula, di ciasa a steva vissìn la roia.
Una dì, mê mari a stava 'suiânt tal curtîf. Dut un momênt, a i à vignût
l'idea di 'sì a cioi l'aga cul mastel. Ma il mastel al era massa pesânt e quânt
ch'al é stât plen al à tirada dentri ta la roia e jê a ei saltada fôr duta bagnada
come un polassin.
Quânt ch'a l'à ioduda, mê nona duta spanventada a i à dit:
- Se atu fat ?
Jê duta soridînt a i à rispundût:
- Pensa! Inciamò a mi partava via encia la mastela!

Omar Zatti classe 5a scuola elem. di Barbeano

(Parlata di Barbeano)

 

 


Filastrochis

Gri, gri, gri,
salte fûr di lì;
tô mari a é muarte,
ti spete su la puarte,
ti spete sul barcon,
pare iú el macaron.
* * *
Ande budande,
la piore ch'a cjante,
a cjante sul gjornâl,
va l'a disi al caporâl,
il caporâl al é a messe,
va l'a disi a la contesse,
la contesse a é tal zardin,
va l'a disi a Giovanin,
Giovanin al é ta stale,
va l'a disi a la cjavale,
la cjavale a no capìs,
e la flabe a si finìs.
* * *
La gjaline e à fat il coco
su la braide dal pitoco;
il pitoco a i cor daûr
cun las mans daûr dal cûl.
* * *
Ven ca, ven ca, nuvice,
ch'i ti darai la cice;
la cice a no é cuete,
ti darai un cjapon,
il cjapon a nol é cuet,
ti metarai sun t'un iet,
il iet a nol é fat,
ti metarai sul toglât,
il toglât al é cence fen,
i ti metarai sun t'un len,
il len al é cence scusse,
i ti metarai su la musse,
la musse a trai un pêt
ch'a ti pare fin a Merêt.

Roberta Clozza classe 5a B scuola elem. di S. Giorgio

(Parlata di Gemona)


Preghieris e filastrochis metudis insiemit da la quinta A
di San 'Sôrs

 

Orassion

Lune lunete
sierade in cjamerete
l'agnul a sunâ
la Madone a predicjâ
il Signôr in 'senoglon
cjante ben chê orassion.
Rose di spine, rose d'amôr
la mê man a é dal Signôr
il gno cour a si romp
a riviodisi in chel altri mont.

 

I voi in tal iet

I voi in tal iet
cul ansul perfet
cul ansul di Diu
cun San Bartolomiu
cun Santa Lisabeta
cun Santa Maria benedeta
cun dodis apostui
cun quatri evangelîsç
tre voltis i la dirai
una buna muârt jo i farai.

 

Signôr Benedet

Signôr benedet
iuda chel puaret
iuda chê femenata
ch'a sta ta la ciasata
ch'a fila bombâs
ch'a fila bavela
ch'a fila spelaia
e a ei paiada cu la paia.

 

Bundì Signôr Benedet

Bundì Signôr Benedet
a duciu i boins cristiâns
e chei trîsç ch'a iu fedi vignì boins.

 

Pata nostri

Pata nostri a pit a pit
al é tre dìs ch'i no l'ai dit
e se mê mari no mi dà pan
no lu dîs nencia doman.

 

Pater nostri

Pater nostri
sota il clostri
credognan
sota il bânc
i presés
sota i cres.
I ai dit chistis orassiôns
par che i muârs a mangin li frissis cui pirôns.

 

Pata nostri

Pata nostri a bit a bit
sul altâr di sara mit
sul altâr di Santa Maria Madalena
ch'a partava tanta pena
su li spalis dal Signôr
batût e scoreât
cun tre lampis trapassât.
Colma
di roma
messa ciantada
colomba svualada
- Se atu sun chel bec ?
- Una bora di fôc benedet.
Piera rossa si sclopà
dut il mônt si luminà
si luminà Santa Maria
cun tre ansui a sciampa via
San Vissêns
cu la massa e cu la mêns.

 

Era una volta

Era una volta
Pieri si volta
cola una sopa
Pieri si copa
cola un clap
Pieri al é flap
cola un len
Pieri si ten
cola un massânc
Pieri al fa sânc
cola un curtìs
Pieri si guarìs
cola un mûr
Pieri sta dûr
cola una brea
Pieri al prea.

 

Din din don

Din din don
- Cui l'é muârt ?
- Mió von.
- Cui lu dîs ?
- La surîs.
- Cui lu vai ?
- Il giargiai.
- Cui lu met sot ?
- Toni dal soc.
- Cui parte la crùas ?
- Toni pelùas.

Cui l'é muârt?

- Cui l'é muârt ?
- Pieri fuârt.
- Cui lu suna ?
- La Miduna.
- Cui lu vai ?
- Il lacai.
- Cui lu rît ?
- La surîs.
- Cui parta la ciandela ?
- Pieri Batistela.
- Cui lu mete sot ?
- Pieri svuatarót.

Ciasa blancia

Ciasa blancia
fai quaranta
quarantina
gardelina
passa pan
passa vin
trai la sata
e va a mulìn.

Us patús

Us patús
ravolta il pon
rassa salvadia
suvita cucuc.

Era una vacia

Era una vacia ch'a si clamava Vitoria,
muarta la vacia flnida la storia.

Mari i môr

Mari mari i môr
i lassi l'anima al Signôr
il cuârp al plevan
i bugei al capelan
il bûs dal cûl al muni
par ch'al mi suni.

Fruste

Fruste
giat pelôs
mania dreta
e bûs ledrôs.

I ai rot il calderìn

I ai rot il calderín
spandût dut il café
mê nona sot la taula
ch'a vai dal displasé.

Sô mari a mi l'à dita

Sô mari a mi l'à dita
e mi l'à mandada a dì
che pitôst di vémi in ciasa
a fai murì sió fî.

Ida pivida

Ida pivida
panada cunsada
cul ueli di ris
ch'al ciapa da ristís.

La favita e il scris

- Favita favitosa,
mi vutu par murosa ?
- Tâs, scris petaros,
ch'i ti as li giambis come un fros.
- E tu ti sos tânt picinina
ch'i ti passis par duciu i bûs !
- Po ben, pal ció bûs dal cûl
no soi mai passada!

Beta e la bareta

Lant via par una strada streta streta
i ai pierdût la mê bareta.
Beta l'à ciatada
e no vôl tornàmila si no i doi lat
i voi da la vacia a fami dà lat
la vacia a vôl vé fen
i voi dal ciâmp a fàmi dà fen
il ciâmp al voul vé la fâlc'
i voi dal fari a fàmi dà la fâlc'
il fari al vuol vé argiel
i voi dal purcit a fàmi dà argiel
il purcit a voul vé blava
i voi dal ciâmp a fàmi dà blava
il ciâmp al voul vé ledan
i voi da la côrt a fàmi dà ledan
la côrt a voul vé aga
i voi dal poc' a fàmi dà aga
il poc' al voul vé cialdeirs
i cialdeirs a volin vé il buinc'
il buinc' i doi ai cialdeirs
cialdeirs i doi al poc'
il poc' mi dà aga
aga i doi a la côrt
cort mi dà ledan
ledan i doi al ciâmp
il ciâmp mi dà blava
blava i doi al purcit
purcit mi dà argiel
argiel i doi al fari
il fari mi dà la fâlc'
la fâlc' i doi al ciâmp
il ciâmp a mi dà fen
fen i doi a la vacia
vacia a mi dà lat
lat i doi a Beta
cussì mi torna la bareta.


Luna luna

Luna luna ven abas
ti darai pan e lat
si no t'i 'nd as avonde
ti darai la mê colombe.

Mê madona contentona

Mê madona contentona
gno missêr cussì culà
chê sborada
di mê cugnada
no si pos mai contentà.

A ere bere

A ere bere
dimi vere
cui trate
chê puciate
su la puarte dal paron
pit pat puce.

Pimpinele

Pimpinele une
pimpinele dôs
pimpinele tre
pape nol é re
re nol é pape
pan e fuace
curucucú
bale va sù
bale torne iú
va' ti plate
là ch'el lôf
a no ti cjate
mai pui.


Aghe aghe

Aghe aghe
simpri aghe
mai une volte
un got di vin:
se une dì
a plovés rabuele
a sares un vêr distin.


Toni coni

Toni coni dal pessot
ch'al bateva siet e vot
siet e vot al à batût
Toni coni al é passût.

Pan e vin

Pan e vin
pan e vin
la luane tal ciadìn
el ciadìn al à sfondât
la luane a cor pal prât
el prât al é rot
la luane a cor di sot.

Dona Menia

Dona Menia pesta sucis
S. Michêl li mangia dutis
Dona Menia si stissà
S. Michêl la bastonà.
Dona Menia a va sot la brenta
S. Michêl a i dà una strenta.

Balìn balìn compari

Balìn balìn compari
ch'i vin par se balà
i vin il vin in cianeva
e l'ua da vendemà.

Domanîns

Domanîns
claudîns
tic e tac
l'omenat tal sacat.

Conta

An tan
coratàn
ci bun
fra ca nut
ele bele
piti sele
tran.

Nina nana

Niciu naciu
barba Jaciu
la cjaciute dai fas'oi
damint doi.

Andule bandule

Andule bandule ven di Rome
custodìs la mê corone
la corone a ven dal re
ch'a sunave vincietre
vincietre in speciarie
cjapilu sù e puartilu vie.

Pieri pissul

Pieri pissul
mamalúc
piessa blancia
fai quaranta
quarantina
gardelina
gardelà
massa pan
massa vin
tira sot la giamba
e va a mulìn.

 

Eugenio Altan; Loris Bet; Severino Bozzer; Lucia Cancian; Cristina Castellarin; Alessia Chiarotto; Livio Cominotto; Annalisa Dal Lago; Michela D'Angelo; Dario Durandi; Luigi Gaiotto; Stefania Gava; Annalisa Lenarduzzi; Giovanni Marcuz; Franco Pittana; Alan Rossit; Federica Sabucco; Diana Tubello; Ivano Visentin; Carla Usaluppi


 

Lavori di alunni di prima media

Li mê' storiis

La vita ta li fameis di una volta

Una volta a 'sevin un grun ta la stala par podé stà ciâls. La sera li feminis a fasevin fila. Qualchiduna a filava la cianaipa o la stupulina: cu la prima a fasevin nissoi par quânt ch'a vevin da sposàsi e cu la seconda a fasevin nissoi par li cognis, ch'a erin doi cavalés cun quatri breis e un stramas di sclofis, ch'a fasevin da iet.
La domenia dopo di misdì a fasevin qualchi biel recam, che dopo a metevin tal baûl par quânt ch'a vevin da sposàsi, invessi a la sera a 'suiavin di tombula o di ciartis.
A Carnevâl a vevin gola da fà i crostui, ma roba no 'nd era, alora di platât, a si metevin d'acordo di cioli âlc, cui un ouf, cui la farina o altri e po dopo a si ciatavin ta una ciasa e a iu fasevin. Prima da mangiàiu, a 'sevin a balà a Domanîns e dopo, quânt ch'a tornavin sù, a 'sevin ta la stala a mangiàiu.
Ades i vi contarai se ch'a mangiavin. Duta la setemana, a bunora, polenta e lat; a fasevin boli la polenta tal lat e a saltava fori la pastilina. A misdì, dut l'an fasoi e risi e quânt che i risi no rivavin, a fasevin fasoi e patatis. A la sera, radic e formai. A la fiesta, invessi, o pastassuta o brout, a misdì. Ta li fameis grandis, no sempri al rivava il polas e alora a mangiavin polenta e formai. Frutan a no 'nd era; ogni tânt a compravin qualchi milussat di chei cul vier, ch'a partavin iú da la montagna; par cioli i milus a vevin di baratà in fasoi. Cussì nencia di pan no si fevelava. In Coresima a vegnevin i spârs, alora a 'n dividevin doi paron e a i devin mies ouf, s'al rivava, parsé che li fameis erin cun pi di vînç personis ognuna.
Una volta a lavavin i nissoi ogni doi meis, duta la famea insiemit. Alora a erin da lavà dô' bielis podinis; li feminis a si pierdevin di coragiu, ma la nona par tenlis sù a diseva: "Chista sera vi fai li patatis ta li boris ch'i vin cuet la lissiva", ch'a sarés sinisa fata boli cun aga par lavà i nissoi; alora lour a si metevin di bon estro, parsé che a savevin che a la sera a la varessin giulduda.
Di vistì a vevin propit il pûr necessari: un vistît par la disdivura e un par la fiesta, ma no dutis; difati a tantis a i tociava lavàlu a la sera par metilu la bunora.
Di scarpis, in dulà ch'a erin dô' sours compagnis, a 'nd era un pâr soul e lu metevin una fiesta paron.
Come ciamesis da not no 'nd era; li 'sovinis a 'sevin cu la cotulassot e una ciamesa botonada su li spalis, di bombasina; invessi li maris a vevin il comés, ch'a sares come una ciamesa ch'a riva fin in vita, botonada, cu li manis lungis, ch'a vevin partât in dota.
Nencia bagnos no 'nd era; a si lavavin ta una sela e in unvier, quânt ch'al era freit, a 'sevin a lavàsi ta la stala.
In chê volta i vecius a no vegnevin mitûs in ciasa di ricovero, ma a 'sevin
ator par li ciasis a durmì. Là di mê nona al era di spes qualchidun a durmì. I vecius a contavin encia storiis; li fantatis e i fantas a stevin atêns atêns a sé ch'a disevin par no dismintiàsilu e quânt ch'a iodevin ch'a erin stracs a 'sevin a cioi un got di vin da dài da bevi.

 

Una tradission ch'a usavin fà i nostris vecius

Una volta i nostris vecius a vevin la tradission da fà il "possén", ch'al era un pastut, dopo sena, ch'a fasevin nialtri li feminis, quânt ch'a copavin il pursit.
La parona di ciasa, d'acordo cul pursitâr, a si faseva dà un toc di pursit, di scondon, ch'a no vegnessin a savé i omis, e quânt ch'a i 'seva ben a meteva in banda un fiâsc di vin, sempri di platât, parsé che tânt il pursit che il vin in chê volta a erin misurâs.
Una sera, quânt ch'a i 'seva ben, a preparavin la ciar e un pûc di pan fat in ciasa e a iu metevin dentri ta un 'sei, insiemit cul vin; po a spetavin che i omis a 'sessin four, i murous a ciasa e i canais a durmì e dopo a si ciatavin insiemit a mangià, bevi, 'suià di ciartis e a fà quatri ridudis. In ciasa di mê nona a erin tredis feminis e alora a era abastansa alegria. Il nonu Gigi al era tânt furbo che quânt ch'a no li sinteva vignì a durmì a chê ora al diseva: "Snot a ei sigûr la sera dal possén". Una sera, sempri il nonu Gigi, al era 'sût in consei in lataria e nol vigneva mai a ciasa, alora, stufis da spetà, àn pensât di metisi a mangià, ma sul pi biel al riva lui, al met il ciâf su la puarta e al torna a partì. Li feminis, crodînt ch'al vadi a durmì, àn fat una riduda, ma dopo pûc a sìntin di nouf a viersi la puarta e a iodin vignì dentri il nonu Gigi insiemit cui siês amigos ch'a erin stâs in lataria, cussì àn fat un pûc paron e àn passât la serada duci in alegria.
Encia tal tîmp da la guera a fadevin il possén, ma pi par tradission che par altri.

 

Filastroca di doi nuvis

A ven four marsocule, a ven four tal prin clamâ,
la ciasa di ció pari a ti tocia bandonà.
- A mê mari ch'a é disore jo voi lâle a saludâ
e mê mari puarine t'un cianton a vaiarà
e gno pari ch 'a la console, ta 'stu mont no vin da stâ.
- E va' là tu, cjare fie, va' cun Diu e cul Signour
e là ch'i tu vas ti si fasaras onour.
Buine sere, vô madone, buine sere, vô misseir;
soi vignude par cjase vuestre, che mi insegnais encja a fâ il liet.
Ven ca tu, la mê fie:
chì é la sele,
chì é la vacjute,
chì al é il cjan
chì al é il gjat
e ti saras parone tu.

 

La guera

Dopo ei vignuda la guera e i à fat passà un pûc di dut. Là di mê nona a no erin pi in tredis, parsé che li pi vecis a vevin tacât a sposàsi; dôs a vevin l'om in guera, prima in Africa dal '35 e dopo in Grecia, po un an di presonia in Germania e in Africa. Dopo, a fuarsa da fà e sospirà, tal '45 a son tornâs, ma si pos imaginà, malandâs e cun pucia salût, e tanciu ch'a no son nencia tornâs era pesul enciamò. Dopo à scuminsât a cambià il mônt e vignì un pûc di progres e cun chistu iudìn vuei dulà ch'i sin ridusûs: tanti bruti robis, sensa umanitât, sensa cristianitât e sensa timour di Diu. E si lamentan che il Signour a no si pensa di nû, invessi i sin nû ch'i no si pensan di lui; bisugna ch'i seguini il proverbi ch'a disevin i nostris vecius:
"Mai bandonà la strada vecia par ciapà chê nova".
1940, 10 di 'sugn:
enciamò a no erin tancius aradios là pa li ciasis; a si 'seva a sintilu ta l'ostaria o sinò a erin i siôrs di Crovat ch'a lu metevin sul barcon par ch'a si sintissi il "giornale radio".
Chel dì a ei stada una gran sorpresa, no biela ma bruta: invessi da sinti ch'a fasevin la pâs, il duce al à declarât guera e sensa chei ch'a erin ormai ch'a combatevin, àn scuminsât a reclamà encia chei ch'a erin a ciasa, da la classe dal '900 a chê dal '924. Da chel dì al é scuminsât il penseir e il displasé di dutis li maris, da li feminis e dai fiis e ogni dì al era il stes discôrs: "Cuissà dulà ch'a son 'sûs?" e "Cuissà dulà ch'a iu àn mandâs !" Lour, partînt, a vevin tanta speransa che la guera a finissi prêst e disevin: "No stît a vaì, che la guera no dura tânt", e a no si spetavin ch'a durassi tânt, ma purtrop à durât sînc agn e in chei sînc agn, prima di dut lour, ma dopo duta la popolassion, a erin batûs e scoreâs, parsé che di una banda a vevin i todêscs, di chê altra i partigiâns e dopo in ultin, par completà l'ordin, àn iudút encia i cosacs e a no savevin pi par quala banda stà.
A la sera a rivavin là pa li fameis i partigiâns, a ordenavin la sena e sensa discuti e se una persona a i diseva: "No vin cun se fà da mangià", a no pensavin dô' voltis, a la partavin via.
Dopo al era sempri chel ch'al faseva la spia ai todêscs, alora a bisugnava stà atêns, ma tancius a iu àn partâs via o copâs sensa nissun parsé.
Uchì vissìn, a Barbean, a 'nd era diviêrs 'sûs cui partigiâns; i todêscs a son vignûs e a volevin che la popolassion a i ves dit dulà ch'a erin. Tal medesin tîmp, tra Spilimbêrc e Barbean, àn copât un todêsc e in chê sera stessa si son vendicâs: a Barbean àn brusât siet ciasis cun dentri un om sui 70 agn e a Spilimbêrc àn ciapât un fantassut sui 17 agn e l'àn piciât su la tore e àn fat 'sì duta la popolassion a iodi e cui ch'a nol 'seva a lu fusilavin.
Una dì, il 13 di 'sugn dal '43, fiesta di Sant Antoni, a passavin come al solit, intânt di messa granda. Ere parsé ch'a erin massa cargos o i ae sciampât, vissìn dal ropâr ei colada una bomba e scopiânt à fat una trimada come il teremot. Un meis dopo, un altri scopio, a no si sa semônt, e a ei 'suda par aria una polverera, a Codroip, ch'à fat rompi duci i veris dal paeis e dai paeis vissîns.
Una sera dal '44, i partigiâns a son 'sûs ta una ciasa fori, àn mandât via la 'sênt e lour a si son metûs a copà no si sa tros pursis, e a fàiu sù. Al era sempri chel ch'al faseva la spia e a miesanot a son rivâs i todêscs cun trenta camios cun lour; i partigiâns a iu àn sintûs e a son sciampâs. Encia chê sera lì a ei passada abastansa lissa.
Una fiesta, un magiour e un capitano todêsc a son 'sûs a ciatà doi vecius ch'a erin stâs a lavorà prima da la guera dal '15 in Germania. I partigiâns a iu àn iudûs a 'sì dentri e a volevin spetàiu par copàiu. Li feminis a si son necuartis e àn scuminsât a preàiu ch'a no stessin a fà chê' robis lì, ma né vaì né suplicà a no ei stât nuia da fà. Alora a son 'sudis a
clamà il predi e un pûc chel e un pûc qualchi om ansian a iu àn fas cunvîns da lassàiu, sinó a i varés tociât encia a lour di essi brusâs dentri ta li ciasis.
Intânt i meis a passavin, li nutissis a erin sempri pi raris: un pûs partâs in Germania, un pûs dispierdûs e un pûs ta altris stâs e tancius muârs.
Dal '45 àn tacât a rivà chei ch'a erin presoneirs in Germania e chei ch'a erin ta che' altris stâs a son vignûs dopo.

Lorena Bisutti Classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Rauscedo)


Il lavour di gno pari quânt ch'al era 'sovin

Gno pari, quânt ch'al veva deis agn, al 'seva ta la stala a molsi li vacis e dopo a trai la stala. Quânt ch'al veva finît da trai la stala, sô agna a lu clamava a bevi il café cul lat, in ciasa. Dopo al tornava ta la stala, al deva da bevi a li vacis in ta la pila e dopo finît ch'a vevin da bevi al tornava a peàlis cu la ciadena; dopo a i deva una grampa di fen e intânt ch'a mangiavin a li vuaiava cul sorgiâl. Dopo al scovava pulît la stala e al 'seva sul toglât a butà iú la medica pal taboc, parsé ch'a si usava dài tre grampis di fen e una di medica. Se qualchi vacia a parturiva il vigiel, a si dava da lensi beveron cu la semula, ch'al era come un costituênt pa la bestia, parsé che dopo vût il vigiel a era iú.
Finît ta la stala da li vacis, gno pari al 'seva ta la stala dal ciaval a partài da mangià e da bevi, intânt che il barba al strighiava li vacis. Chistu mangià dal ciaval al cunsisteva tal dài la medica e ta la sela un pûc di vena par tenlu sempri fuârt e lustri.
Quânt ch'a erin siet e miesa e che il pupà al veva finît da netà dut, al partiva tal ciâmp cul ciaval, ma prima da partì al meteva sul ciar la vuarsina e la grapa, dopo a i meteva su i furnimêns al ciaval, ch'a saressin stâs il comat, li redinis, la comatela, il schenâl, il tiradour, il sot pansa, la brena e il smuârs; a lu tacava tal ciar e al partiva.
D'estât il ciaval a si ingrisulava a 'sì tal ciâmp, parsé che quânt ch'al cumbinava a passà par devânt da li cassis a vegneva four sempri una nula di tavâns a becàlu e alora il ciaval al tacava a sciochetàsi cu la coda e qualchi volta a si pogneva encia par ciera e a si rodolava par deparàsi.
A li vot a tornava a rivà l'agna in bicicleta cu la marinda, ch'a era fartaia cu la savola e polenta brustulada, parsé che a chei tîmps a no era come ades ch'a si parta panîns cul salât, il formai o il persut.
L'agna a clamava il pupà par ch'al 'sessi a visà il barba ch'a era rivada la marinda, dopo a 'sevin duci in tal ciar e cussì a marindavin.
Finît la marinda, il barba al 'seva a seà e il pupà al tornava a lavorà cul ciaval. Quânt ch'a si sinteva il ciampanili da Rosseit a sunà misdì, a si 'seva a ciasa a gustà.
Il mangià al cunsisteva qualchi volta in un plat di fasoi o pastassuta e dopo muset cu li patatis, parsé che chel al era sempri. Quânt ch'a vevin finît da gustà, il barba al 'seva a durmì fin a li quatri. Quânt ch'al ievava, al beveva il café e dopo a si tornava tal ciâmp fin quânt ch'a era ora da tornà a governà li vacis, ch'a saressin stadis li vot.
Rivâs a ciasa, a tornavin ta la stala e a fasevin dut come a la bunora. Quânt ch'a vevin finît, a 'sevin a sena e a mangiavin mignestra, fartaia, radic e dopo un pûc di formai cu la polenta, cul vin sempri in taula. Dopo, li feminis a 'sevin ta la stala a cusi o a filà, i omis a 'sevin un'ora in ostaria e dopo a tornavin a ciasa.
Un dì gno pari al era ievât e dopo marindât al era 'sût ta la stala a cioi il ciaval par partàlu a ferà. Rivât ulì dal maniscâlc, al veva giavât i fiêrs da li giambis devânt e quânt ch'al era par giavài i fiêrs devour, il ciaval a si é voltât e a i à molât via un scâls tal stomit, ch'a i à rot quatri cuestis; cussì a i à tociât stà tal iet un meis cu la brea sot la schena par che li cuestis a si tornassini a imbulì. I prins vot dìs, sicome ch'a nol podeva tiràsi sù, a l'agna a i tociava dài da mangià un pûc a la volta, parsé ch'a nol podeva nencia gloti.
Passât un meis, al à tacât a ievà e a ciaminà bel belu cul baston, parsé ch'a i doleva enciamò

.
Nadia Fornasier classe la A scuola media di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Rauscedo)


Vitis che me nonu al à fat par ciapà il pan par vivi

Ades i vi conti un fat che me nonu al à iudût e encia vivût in guera.
Una matina, tal mies dal desêrt african, ducius a si son ievâs e encia me nonu; un om da la compagnia al é restât ulì dentri la tenda e a crodevin ch'a nol stessi tânt ben. Passa un dì, passa doi dìs, chistu om a no si moveva dal iet, alora me nonu e che' altris omis a volevin provà a tiràlu sù par iodi s'al deva sen di vita. Me nonu dut un côlp al sînt un sivilà sot il cussìn e al iôt un serpînt; al ciapa la pala e al scuminsa a dàighi iú fin ch'al à copât. Chistu serpînt al veva supât dut il sânc; chel om alora a lâmps e tôns a I'àn partât tal ospedâl.
Me nonu al é partît par l'Africa dal 1935 e al é stât doi ains in Somalia cul Genio dai alpîns a fà stradis.
Me nonu a mi à dit che iú par là a no era tânt da fidàsi dai neris.
Un dì, un di lôr soldâs al era 'sût a finì dentri la foresta e dut un côlp al salta fori un neri cu 'n curtìs e al 'sirava atorotor come ch'al stessi par copàlu; alora a son rivâs tre blâncs armâs e a i àn trat al neri ch'al é restât sec. Chistu om, apena ch'al iodeva un neri, al sciampava via come una saeta.
Dulà ch'al era me nonu, a erin tanciu pericui e i neris a erin tânt periculôs, parsé che sertis voltis a tiravin fori i curtìs.
Un dì me nonu al era ch'al lavorava e un neri a i ven vissìn e al tira fori il curtìs; me nonu al é di chei ch'a no stan a ciapàlis e alora al scuminsa a dàini tantis, tantis che a la fin il neri al someava muârt e di tantis ch'a 'n veva ciapadis a no si é pi fat vîf.
Me nonu e che' altris amigos a mangiavin radisis di qualchi len, ma da li voltis a mangiavin encia serpîns cues, a i giavavin velen e intestîns e iu metevin a cuei. Jo i ai domandât semônt ch'a fadevin a mangià chê' robis lì e me nonu a mi à dit che chê volta a erin plêns di fan.
A mi à dit ch'a àn passât dai momêns brus. Lui al podeva lassà la piel una volta, parsé ch'al veva ciapât una infession, ma un miedi di un paîs laiú a i à salvât la vita.
L' ultin dì ch'al steva in Africa àn fat una fiesta.

(Luciano Volpatti classe la A scuola media di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Aurava)


Une malegrazie, tra tantis, di gno pari

Vuê jo o vuei contâ un fat sucedût a mió pari di quant ch'al jere frut.
Quant che mió pari al leve a scuele, al cumbinave simpri une par pêl.
Mi à contât che une volte al é lât a scuele cun t'un crot in sachete e po dopo lu à metût tal cassetin de scrivanie de mestre, là che jê a tignive i registros. Quant che la mestre e je entrade in classe e à viart il cassetin par cjoli il registro par fâ l'apel, dut un moment dal cassetin al ven fûr il crot, saltant e berghelant. La mestre dute spaventade e à fat un salt indaûr, sbrissant jú de cjadree e finint sot de scrivanie, cul crot spaventât che al saltave intor di jê.
Passade le pore, la mestre e à volût savê cui ch'al jere stât, se no a veve di cjastiâ dute la classe. Mió pari, ch'al jere sì un discul, ma no tânt di fâ cjastiâ duc' i soi compains, al je jevât in pîs disint che la colpe e jere sô. La mestre, par premiâlu de sô sinceritât, no i à fat nuje, cun la promesse che no lu vares fat pui.
Quant che jerin frus mió pari e mê mari, sicome che no erin fîs di contadins e no vevin campagne di lavorâ, quant che tornavin a cjase di scuele, dopo fas i compis e levin cui lôr amîs a zuiâ pai prâs opur a levin a cjase di qualchi lôr compain a zuiâ di corisi daûr, di "gheghe" (une sorte di corisi daûr e a si é in salf dome parzore un scjalìn, se no a si é tociâs e a si é sot; ades chistu zouc si clame "alt e bas"), ai "quatri cjantons" e cussì vie, fin quant che vignive ore di cene.
Dopo cenât e levin subit tal jet a durmî opur a lei un giornalin prin di indurmidîsi, parcé che in chê volte no vevin la television.

Erika Burello classe la A scuola media di S. Giorgio

(Parlata di Udine)

 

Una volta i nostris vecius...

Me nonu mi à contât che una volta no erin dutis li robis ch'i vin nû ué.
La matina a mangiavin 'suf e polenta freida; a misdì, un pûc di brout cui fasoi e, come pasta, la polenta schissada; la sera, versis lessis e pan. Par mangià un pûc di ciar ogni tânt, a 'sevin in tai ciâmps a ciapà sù blava par dàghi da mangià a li bestis.
Li vacis a si pos disi ch'a erin li miei amighis ch'a podevin vé una volta, parsé che omis, feminis e fioi, la sera, a 'sevin in ta la stala a scialdàsi cun lour.
I fioi, quânt ch'al vigneva un forêst, a no podevin scoltà i discôrs ch'a si fasevin e alora a 'sevin a sentàsi in ta la sciala ulà di fori.
Ogni sera a mangiavin prima di ducius e apena finît a 'sevin disora a durmî. Par 'sî in ta la ciamera a vevin da traversà il curtîf e 'sì sù par da li scialis. Il iet al era fat di una brea cun parsora li sclofis; al era tignût sù da doi cavalés. Come cuiertis a metevin i vistîs.
Di roba da vistìsi a no 'n vevin tanta e alora s'a vevin da metila su tal indoman, la sera a giavavin i vistîs, a iu lavavin e la matina a erin sus.
A scuela li maestris a erin tânt pi severis di ades. Se un a nol saveva qualchi ciossa, a ghi fasevin meti li mâns in tal bânc e cu la bateca a ghi devin iú. Chistul al era un dai tancius castigos o sinó al era encia chel ch'a vevin da 'sì devori da la lavagna cui 'senoi in tai clapus. A scuela a partavin un libri dulà ch'a lesevin e un quaderno dulà ch'a scrivevin. Di ciasa a scuela la strada a era lungia e quânt ch'al era freit a partavin via un clap scialdât sul fouc e a si lu passavin di man in man. In tai pié a vevin li dalminis che, a fuarsa di ciaminà, a vignevin li vissiis. Duncia a no vevin scarpis e quânt ch'a erin pi grainç, un pâr di sandulùs ch'a tignevin riservâs par la domenia.
Ogni sera a 'sevin a rosari e quânt ch'a vignevin a ciasa, a mangiavin in premura e dopo a 'sevin a governà li vacis.
Par ciapà qualchi frânc, a tignevin i cavaleirs e dopo a 'sevin a filà la seda e a vendila a Spilimbêrc. Altris bês a iu ciapavin vendînt i ous e i polas.
Ogni tânt, quânt ch'a vevin la sera libera, a 'sevin a balà cui amigos e a mangiavin qualchi ciossa; a si divertivin tânt. A no stevin fori fin târs, parsé ch'a no podevin, ma a 'sevin fori spes. I fioi a no scoltavin mai li fiabis, parsé che i genitours a no vevin tîmp di contàlis. In tal tîmp di guera, quânt ch'a scuminsiavin a bombardà, chei ch'a erin a ciasa a molavin li bestis in tal curtîf; la roba pi importanta, come il vin, il pan, a la metevin in ta un bûs ch'a vevin fat par lour.
Se qualchidun a si ciatava in tai ciâmps, a si platava in tai fossai. Tantis voltis a erin costres a platà i partigiâns in ta la tromba dal fen, sinó a no spetavin tânt a fusilàiu. Mê mari a mi à dita ch'a si ciatavin miei cui todêscs che no cui partigiâns, parsé che i partigiâns sensa un parsé a copavin, da li voltis, encia una famea intera e invesse i todêscs s'a 'sevin par li ciasis a durmì a no vevin tanta crudeltât. Se la matina a volevin un pûc di lat, a lu paiavin, sensa che nissun al disés nuia. In ta chel periodo lì, maris, murosis e sours a stevin in pena par chei ch'a vevin di ciâr in tal cour.
Me nonu in guera a nol é stât, una volta parsé ch'al era massa 'sovin e chê altra parsé ch'al veva sínc fioi, ma al à dita ch'a era bruta.

Marilena Bisutti classe 1a A scuola media di S.Giorgio Richinvelda

(Parlata di Domanins)

 

Li mê' storiis

Un fat ch'a i é capitât a gno nonu

Gno nonu e un sió cusìn, una fiesta a vevin dessidût di 'sì a balà a San Martin, ma rivâs in plassa a iodin ch'a no balin.
Cussì a ciapin il trentun e a van sù a Dograva; encia ulì a no balin.
Gno nonu strada fasînt al à ciatât sió santul e a i à domandât dolà ch'a balavin e lui a i à rispundût a Pòs. Ma purtrop ulì a no balin.
A domandin a qualchidun e a ghi disin di 'sì a Cosa. Di nouf nencia ulì a no balin.
A domandin al cusìn di gno nonu e al dîs ch'al à sintût ch'a balavin a San 'Sôrs.
Rivâs ulà, àn ciapât un'âtra freada, parsé ch'a no balavin.
Alora, stracs par la ciaminada ch'a àn fat, a van ta un'ostaria a bevi un got. Ulì àn ciatât un sió amigo e a ghi àn domandât dolà ch'a balavin e chistul a ghi dîs ch'a balin a Rossêt. A ghi domandin s'al fa a puesta encia lui, ma lui a ghi rispûnt ch'al era rivât propit in chel momênt da Rossêt. Alora a ciapin e a van via.
Durânt la strada a fasevin progés, sperânt di fà qualchi bal cun una 'sovina.
Rivâs a Rossêt, àn ciatât ch'a balavin. Ma par sfurtuna nissuna a voleva balà cun lôr.
Gno nonu e sió cusìn àn fat qualchi bal bessoi e a son tornâs a ciasa bruntulânt e disînt mâl di chê' fiolis ch'a no àn vulût balà cun lôr, parsé ch'a vevin fat duta chê strada a pié par dibânt.

Altris fas

Gno nonu tânt tîmp fa al 'suiava cui siei amigos di classe; al 'suiava di batôns, di ciartis, di mora. Gno nonu a 'nd à fata pocia di scuela parsé ch'al 'seva a ussei e a ous, par beviu, e quânt ch'al rivava in sômp dal an al veva fat pi manciansis che no scuela. Al à fat tre ains di scuela elementâr. A mi à contât che una volta la scuela a era pocia, ma a insegnavin tânt, che la tersa elementâr a era come la tersa media al dì di ué.
Gno nonu, par disi la veretât, a nol à tânt 'suiât cui siei amigos, parsé che a chel tîmp a tociava lavorà tai ciâmps, vuaià li vacis e 'sì cul mus a cioi medica o sorgiâl.
Una volta a si fadeva dut a man, par tirà iú li panolis e teà il sorgiâl. A si usava 'sì sempri ta la stala a 'suià e ridi; a si 'seva ta la stala parsé che ta !i ciasis a era miseria di lêns e a si iu tegneva solche par fà da gustà.
Quânt ch'a ei vignuda la guera, duciu a vevin pora e gno nonu a 'nd à passadis di duciu i colôrs. A nol à fat la guera parsé ch'al veva quatri fîs da mantegni.

 

Al é capitât a mê mari

Tal meis di mai, mê mari una sera a ei 'suda a rosari.
Dopo, cu li sôs amighis a si é metuda a 'suià di platàsi. A son 'sudis ta un prât ch'al era sierât cui articolârs. Mê mari a era spavalda e par no fàsi ciapà a ei coreta devânt e à saltât la filiada e si à ciapada la giamba. Tal prin momênt a no si à sintût nuia, ma dopo a i à tacât a fà mâl e a ei 'suda a ciasa par disinfetàsi, crodînt ch'a no fossi nuia. Ma a sô mari a i à tociât domandà a sió santul s'al podeva partàla dal miedi. Lui al à ciapât la bicicleta e al è 'sût dal miedi cun jê. Intânt mê mari a veva dolôrs da murì e il miedi a ghi à dita ch'a stedi tal iet una setemana. Mê mari al à vuda di lession e à dita che un'aItra volta a varés scoltât sô mari. Al à vuda dura par una setemana e pi, però da chel dì a no ei pi 'suda a 'suià di not.

 

Fas sussedûs a mê nona

Viêrs il meis di avôst mê nona e da li sôs amighis a 'suiavin a saltà. Mê nona a voleva essi chê ch'a saltava pi âlt. Á fat un sâlt e no si sa semônt à batût par ciera cu la musa e à rot la lenga. A l'àn partada a ciasa e àn clamât il miedi. Tal prin momênt a crodevin ch'a no ciacarassi pi, ma dopo una setemana à tacât belplan a fevelà.
Dopo qualchi meis a ghi é susseduda un'altra. Un dì a 'suiavin a "giata uarba"; mê nona a era sota e invessi di tocià chê' altris à batût il ciâf su una ciavila di fier ch'a era plantada ta un mûr. Alora àn clamât il miedi ch'a ghi à dat doi pôns tal voli. A crodevin ch'a restassi uarba e al é stât solche un miracul ch'à tornât a iodi ben.
Mê nona a era viva e a 'n cumbinava sempri qualchiduna.

 

Un dì gno bisnonu ...

Il pari di mê nona un dì al é 'sût a cioi un ciar di fen. Al veva da disciamàlu, ma sô fia a ghi à dita ch'a lu disciamassin dopo stâs a messa, parsé ch'a era la Madona. Ma sió pari al veva la luna par sciavassa e a ghi à dita che la Madona a no vigneva a disciamà il ciar. Alora sô fia a dîs a sô' sôrs di 'sì lôr a messa, che jê a restava a iudà sió pari. Dopo disciamât mies fen, a si é spacât il mani da la forcia, gno bisnonu al é colât e a si é rot la schena. Al à durât tre dìs e dopo al é partît.

Lorenzo Salvador classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Aurava)

 

La vita di ogni dì di gno 'sìo Nino

Gno 'sìo Nino al é un cialiâr e al fa chistu mistêr da trentasseis ains. Lui a nol comeda dome scarpis, ma encia borsis, tacuîns, bicicletis e quânt ch'al pos encia la sô machina ch'al conos da disavot ains. La sô stansuta a ei plena di scarpis; sertis a son ulì da un an e altris a li buta via, parsé che il paron a nol ven a cioilis.
Lui al é 'sût quatri meis a scuela par imparà e un pôc a la volta a si à fat sù il sió magasinut. I cliêns a son tancius e quasi ducius a van a ciasa contêns dai bês spindûs, parsé ch'al à fat un bon lavôr. Par fà il sió mistêr, gno 'sìo al dopra chisciu imprêsç: la machina da cusi, la fresa, li subulis, li tanaiutis, i claus, doi marcei, li pinsis, i menavîs, li fuarpis da coran, un pâr di fuarpis normalis, la goma, il coran, la forma pissula, la forma granda, una brea, un pôs di curtìs, guselis, spali, fîl e infin la patina di diviêrs colôrs, secônt la scarpa. Lui ch'al conos ben li scarpis, ogni volta ch'al ven il viagiatôr, al controla ch'a sedi roba buna par no restà freât, parsé che al vôl vendi a la înt scarpis bunis.
Quânt ch'i vin bisugna di scarpis novis o ch'a ni li comedi, i 'sin di lui, parsé che i vin dut gratis. Quânt ch'i vin una fiesta granda, la maia e li barghessis a ni li regala mê sôr, e gno 'sìo un biel pâr di scarpis.
Gno 'sìo al dîs che ai siei tîmps a erin sì tanciu cliêns, ma pocis scarpis, parsé che a no si podevin permeti tanciu comus e alora lui al sierava butega e al 'seva a iudà gno pari tal ciâmp.
La moda di una volta a no era come chê di ades; a erin tânt pi indavôr, parsé che i omis a vevin quasi sempri li taminis, li feminis socui di len e di piel di estât, d'unvier quasi sempri pantofulis di lana fatis a man; i frus a partavin un pâr di sandui e quânt ch'a erin mal ridos a 'sevin da gno 'sìo par ch'a iu comedassi.
Gno 'sio al veva pôs imprêsç, parsé che a nol veva bês e alora al lavorava cun chel ch'al veva. Sêrs cliêns a iu mandava via, parsé che a nol saveva semônt fà. A ogni môt lui a nol vôl disi che una volta a si steva piês di ades.

Massimo Feltrin classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Provesano)


Li mê' storiis

Li usansis dai vecius

Mê nona a mi à contât che il dì dai muârs a usavin, di sera, sunà li ciampanis duta la not, parsé che i muârs a 'sevin a la procession. A usavin encia meti ta la tomba una sela di aga par che i muârs a 'sessin a bevi.
A Nadâl a si usava meti sul barcon una dalmina o se ch'a si veva, par tre dìs di fila, e l' "uselìn" al passava par li ciasis e al meteva dentri la dalmina qualchi ciossa: ai pi boins un toc di mandolât, una neransa, una caramela o carobula e ai pi trîsç un clap, un toc di len o un claut.
A la Befana a usavin meti ta la napa una cialsa e a cui ch'a la veva sbusa la Befana a no deva nuia.
Ogni dì, di sera dopo senât, a si metevin ta la stala a ciantà e encia quânt ch'a lavoravin tai ciâmps a ciantavin.
A Manià, a San Nicoló a usavin, i pissui, meti un got di vin par San Nicoló e un pûc di fen pal sió mussut.

 

In tîmp di guera

Ta la prima guera mondiâl al era un muc ch'al veva bisugna di 'sì di cuârp, a al ê 'sût ta un ciâmp e a si é netât cu 'na urtìa e al à sigât: "Sacramento ! Anche erba essere arrabbiata in Italia!".
Ta la seconda guera mondiâl al era un todêsc a Domanîns e a si veva rindût, alora mê nona e me nonu a vevin decidût che par doi dìs a lu tegnevin lour e il têrs dì a lu àn partât ai Merecâns ta la caserma di Ciasarsa. I partigiâns a savevin che me nonu al veva un todêsc in ciasa, e al era proibît, ma a no savevin ch'a lu veva partât ai Merecâns. Alora a si son metûs a robaltà duta la ciasa par ciatà il todêsc e a no lu àn ciatât. Dopo a son vignûs a domandà scusa a me nonu.

Leonardo Luchini classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Domanins)

 

Semônt ch'a vivevin una volta

A voltis gno pari al fa dai confrôns tra chê vita ch'a si fa ué e chê ch'a si faseva una volta. Al dîs ch'a son stâs tanciu cambiamêns; par esempli, ué a la sera a si sta in cusina tal cialdut dal riscialdamênt a gasoliu a iodi la television, invessi, quânt ch'al era pissul lui, li seradis si passavin ta la stala a sinti qualchi fiaba ch'a contava una agna o una vissinanta intânt ch'a guciavin, o il barba intânt ch'al faseva ciavalús cul caretut o pipinis cu li scartossis. Gno pari tai siei racôns a nol ciacara mai dal pari, parsé, colpa la guera, a l'à iudût dome a seis ains.
Da pissul, gno nonu da la banda di gno pari al veva doi vistîs e doi pârs di scarpis. Da mangià a vevin polenta e lat, 'suf, fartaia di sivola, radic, un pôc di formai e panada.
Una gran fiesta era quânt ch'a copavin il pursit, parsé ch'a vevin un pocia di ciar.
A tegnevin i cavalêrs e a 'sevin a vendi la galeta a Spilumbêrc cul mus o cul bo.
Quânt ch'a si é sposât, a ei vignuda la guera mondiâl e gno nonu al era il caporâl da la sentesinquantesima armada, ch'a bataliava in Grecia-Albania. Il 8 setembre 1943 al é stât ciapât dai todêscs. Il vias al é durât cutuardis dis e da mangíà ghi àn dat mies wurstel e basta. La prima tapa a ei stada a Pepene, in Olanda; ulì a son stâs vot dìs e po a son 'sûs a Iserland, sempri in Olanda. La vita a era dura. A la matina a iu partavin ta una fabrica di bombis. Da mangià a era sopa di râfs o versis. Al sabida a i devin una sedon di sucher, una di marmelata e dô' fetis di pan neri.
La vita di mê mari, encia se la guera era finida, era di miseria.
Un fat ch'a si recuarda al é quânt che sô nona a ghi dava i bês par comprà una presa di "Santa Agustina" (cussì a clamavin il tabac di nâs): a 'seva malvolentêr in butega, parsé che il negossiânt al era un omenon grânt e gros, ch'a ghi faseva pora. Peró a 'seva corînt, par iodi s'a era restada qualchi carobula par jê, 'sà che sô nona ghi regalava il rêst.
Un altri recuârt al é di quânt ch'a fasevin l'alber di Nadâl, ch'a ghi piciavin fruta no costosa e par regâl sô agna ghi faseva una pipina di piessa.
Il nonu da la banda di mê mari a mi à contât che quânt ch'al 'seva lui a scuela a no era a Pòs e alora a 'sevin a San 'Sôrs e sicome ch'a no erin stradis a i tociava 'sì pai prâs.
Un dì gno nonu, Siano e altris amigos a 'sevin a scuela e Siano al veva una borsa e dentri un fagot cu 'na brusiola pal mestri. A ghi àn dit: "Siano, parsé no mangiano nô la brusiola?" E Siano a ghi dîs: "Corît a cioli lêns, che jo i fai un bûs par la brusiola". A impiin il fouc e la metin sù sensa pensà che par cuei la brusiola a volin fatis li boris. A iodin ch'a ei scurida, a ciapin e la dividin, a provin a mangiàla, ma a i saveva di fun e alora a si la son tirada come dai claps.
Dopo un pôs di dìs il pari di Siano a ghi domanda al mestri semônt ch'al 'seva il fî a scuela e il mestri al rispûnt che Siano a nol si fadeva iodi a scuela da vînç dìs. Il pari di Siano al va a ciasa, a lu speta e quânt ch'al riva lu sistema pa li fiestis.
Un'altra da li brigantaginis di gno nonu a ei stada quânt ch'al é 'sût sul ciampanili a scampanotà a miesanot. Un om al é vignût fori di ciasa e ghi tirava clapadis fin a mies ciampanili e lu minaciava di ciapàlu e dàighi iú. Gno nonu al é 'sût ta la sufita dal ciampanili e àn ciatât da la cuarda e l'àn leada intorsi e a son 'sûs iú. E la matina a son passâs davânt a chel om ch'al ciacarava di lôr e dopo a si son metûs a ridi.
Gno nonu da pissul al 'suiava a "re e regina": cui ch'al diseva "regina" al 'seva a scuela e cui ch'al diseva "re" al 'seva a ciapà sù claus là do ch'a era la fornâs ch'a si era brusada. Al dîs che cun chel 'souc al sarà 'sût a scuela dome doi meis.
Lui al veva una biela vôs e al 'seva a ciantà tal coru di Pòs. Al s'impensa ch'a ciantavin "La biele violete", "Di qua e di là del Piave".

Laura Sbrizzi classe 1^ A scuola media di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di S. Giorgio)

 

Li mê' storiis

Quânt ch'a si era puarés


Una volta, quânt ch'a manciava pûc par tirà iú la blava, gno pari e me 'sìo ch'a erin picinîns a 'sevin a pescià la blava par divertimênt e gno nonu a ghi coreva devori cu la forcia. Alora a van a platàsi un sul toglât e chel altri ta la grepia. Me nonu al saveva ch'a erin ta la stala, alora a si sinta su la sciala, al tira fori la pipa e al si met a fà una fumada. Me 'sìo ch'al era platât sul toglât al si stufa, a si rînt e al ven abas; me nonu a ghi domanda do ch'al era sió fradi e lui al rispûnt ch'a no lu saveva. Dopo un pûc a si à sintût sigà: "Aiuto, nonu! Aiuto, nonu !". Me nonu al cor svêlt ta la stala: era sussedût che la vacia a si era necuarta ch'al era gno pari ta la grepia e lu lecava, parsé ch'a si era afessionada a gno pari, ma lui nol sopuartava di essi lecât propit da una vacia.
Un'altra volta gno pari e me 'sìo, sempri quânt ch'a erin picinîns, a si erin ciapâs da dì. Quânt ch'a erin ducius a durmì, a me 'sìo a i torna fan e al ven iù abas a mangià. Finît di mangià, al va sù par la sciala par 'sì a durmi e tal stes momênt gno pari al ven iú par chê altra sciala. Al va in ciasa, al iôt ch'al é stât qualchidun a mangià, ma me nonu par câs a si svea e lu ciata abas. Il dì dopo me pari al resta sensa mangià, ma peró al era furbo e alora al toi la ciassa e al va a molsi un pûc di lat.
Al ciamina par la strada e al ciata sênt frâns; iu met ta la sacheta sbusa e a i tornin fori par sota. Par câs al passa me 'sìo, iu ciata e iu met ta la sô sacheta ch'a no era sbusa. Quânt ch'a si ciatin a ciasa, me 'sìo al dîs: "I ai ciatât sênt frâns". E me pari al dîs: "Encia jo". Ramena ch'i ti ramena, a si necuârs ch'a iu à pierdûs. Me nonu rabiât a lu para a durmì sensa mangià.

 

In tîmp di guera

Una volta, tal '42, quânt ch'a era la guera, a 'sevin a iodi par li ciasis s'a si vevin armis. Un dì i soldâs a son 'sûs tal solâr ch'al era dut rot; un al poia il sclop in peis e il pavimênt al si viêrs sot dai pié e il soldât par furtuna a si salva ciapansi ta un trâf.
Una volta, tal '43, a erin ch'a mangiavin e dut ta un côlp a si sînt bombis e rafichis di mitra da dutis li bandis. Duciu a sciampin e me 'sìo al ciapa sù il plat da la mignestra, un toc di pan, polenta e formai e al partís. Cor ch'i ti cor, al va dentri tal fossâl e si met a mangià la mignestra. Miesora dopo al finìs dut e al ven fori cul plat ta una man e la sidon ta chê altra e a erin ducius ch'a lu guardavin ridînt.
Sempri tal '43, pûc fôr dal paîs, a si erin acampâs dai todêscs e a erin ch'a fasevin da mangià; intânt ch'a ciatavin lêns par fà pi fouc, gno pari al à robât quatri sciatulis di fasoi e dai tocs di pan.
Al é s-ciampât corînt pi ch'al podeva fin a ciasa e apena rivât a viersin li sciatulis e a mangin i fasoi.

Alberto Fornasier classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Rauscedo)

 

Pre' Pieri e il butiro

Al era una volta laiú di "Saruàn" un predi ch'al si clamava pre' Pieri. Pi che un predi al era un missionari, ch'al insegnava ta li scuelis elementârs di Rosseit e al 'seva a disi messa in ta la glesia da la siora Pessil a San 'Sôrs. A la domenia al 'seva a tegni missiôns tai paesus do che a lu clamavin. Al 'seva ogni sera, par abitudin, laiú dal cônt Gualtiero Spanio a Domanîns.
Una sera, ch'a nol era nissun in ciasa, al é 'sût dentri lo stes. Su la taula al à vidût un pouc di butiro inciartât e al à aprofitât dal fat ch'a nol era nissun in ciasa e al à mitût sota il quadrât. Dopo al é 'sût a sintàsi ta la bancia ator dal fogolâr, semônt ch'a fasevin sempri una volta. A vegnin fori i côns e a si necuarsin che il butiro al manciava e che a lu veva mitût pre' Pieri sota il quadrât. Alora a si son sintâs dongia pre' Pieri e a l' àn fat stà tal mies in môt ch'a nol podi 'sì via. A àn tacât alora a meti sù lêns tal fogolâr in môt ch'al fasessi ciâlt e che il butiro al si disfassi.
Alora i côns àn tacât a ciapàlu in 'siro disinghi:
- Al suda don Piero!
Alora lui al voleva passà fori, ma i côns a insistevin e a ghi disevin:
Saldo, don Piero ! Stît comut ulì!
Ma il predi al diseva:
- Porchi mostri, lasséme passàr!
- Saldo, don Piero, saldo!
- Porchi mostri, lasséme passàr!
E lui a nol podeva passà, parsé che a lu tegnevin saldo!
E cussì a l'àn tignût ulì fin quânt che il butiro a si era fundût dut.
E cussì pre' Pieri al é 'sût a ciasa sfrit chê sera.

Marcellino Fornasier classe 1a D scuola media di S. Giorgio Rich.da

(Parlata di Rauscedo)

 

Cussì a si guadagnavin la blava li veciutis da la montagna

In chê volta, quânt che gno pari al era pissul, li veciutis a vignevin iú da la montagna a pié, cul cos plen di roba fata cu li sôs mâns e a si tratava di ciassutis, scarpis, scugielis di len e encia ciastinis; chista roba a la scambiavin cu la blava che lôr no vevin.
A rivavin strachis, a bunora, encia s'a vevin durmît qualchi ora strada fasînt in qualchi stala.
A partivin ducius in compagnia tal ciâmp, a tirà iú la blava; a misdì a mangiavin tal ciâmp e a la sera dopo senât a si ciatavin ducius ator a 'stu cavol di panolis ch'a vevin ingrumât ta la 'sornada; a erin canais, nonus e 'soventût ch'a scartossavin li panolis, contansi storiutis e barsaletis e fasînt encia qualchi biela ciantada. Dopo finît, li paronis a partavin fôr li ciastinis rustidis e li mangiavin duciu, bevînt un got di vin cun legria e la matina dopo li veciutis da la montagna a tornavin a partì cul cos plen di blava.

Ennio D'Andrea classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di S. Giorgio)



Lavori di alunni di seconda media

Intor al larín

Il paes' de mê mare al é Faidona, un paes' de montagna del comun de Tramonc' de sót.
Una volta i omis' de chesta 'zona a givin tai paes' stranirs, percé uì a n'al era lavôr. Lis femenes ch'a restavin bessoles a dovevin lavorâ cencia esse udades dai omis'. Mê nona a giva su la mont de la Furcucja a taâ lis legnes. A puertava davurse mê mare, quant a era piciola, in tal gei. Rivada, a la meteva davur un arbol par ch'a na colas. Mê mare cussì a giuava cun la sô piciola pipina, da lis iambes stuertes.
Quant a era granda, mê mare a giuava cun lis soes amighes "a mare e fia" in tal stale; a fas'evin ancja lis vacjes cun i stecz.
I mascjus a givin a pass'on cun lis cjares; me pare a giva su la mont de Rés't. Lis soes cjares preferides as erin Mamola e Viola.
Jo me imaginee me pare e mê mare ne les lôrs azions e a me a me plaseres' vive come una volta percé, ancja s'a na vevin la televis'ion o i giocatoi, a se divertivin lo stes.
D'invier, quant lis famees as erin de nuf riunides, a se radunavin intor al larìn. A se cjatavin a la sera e ches'tes serades a se clamavin "la fila", percé la gent a se sentava in fila in cima lis bancjes.
I omis' che d'es'tât as erin pal mont, in invier quant ch'a tornavin a cjasa a fevelavin del lavôr e del guadagn. Altres omis' a se divertivin a giuâ a cjartes cun un gót de vin dongja. I gioucs' as erin: bris'cola e vecja. Certes voltes me bisnonu a cuminciava a barufâ, tirant iú dei porcos'. Me bisnona alora a cjapava il manacion de la polenta e a ghelis dava iú par la s'chena, par ch'al tas'es, dis'endie: "Tâs, cjochetera!" e lui a ie rispundeva: "Sì, la mê vecja", tegnendola a braciacuel.
Chei ch'a lavoravin a fas'evin geis, riscjei, ciocui e tinârs.
Per fâ divertî i canais a custruivin lis slites e i cjavai a dondol.
Lis canaes a giuavin cun lis soes pipines de piecia. Lis pi grandes a imparavin a guiâ. I mascius a se interessavin a giuiâ a cjartes par diventâ braus' compains' i omis'. Cers invece a scoltavin i pares' ch'a contavin quant as erin pal mont, de les abitudines de la gent stranira e dei siú mangjâ e a sumiavin da gî.
Ai pi piciui a vigneva contada una storia prima da gî in tal iet.
Lis favoles as erin: chê de "Bidin e Bidon", chê de la "Gana gargana" e chê de la "Marelastra" ch'a é cussì:
"Al era una volta una famea contenta. Una dì la femena a mûr e l'om a se torna a sposâ cun un'altra. Chesta femena a na voleva ben a la canaa de siú om e una dì a la copa, cus'inant la sô cjar.
L'om, ch'al era tornât dal lavôr, a la sera a mangja chesta cjar, dis'endie: - Du uà ch'a é la canàa?
Jei a ie rispuint ch'a era da una sô amiga.
I dis' a passavin e una sera l'om a cjata in un cjanton un deit. A lu cjapa in man e il deit al cumincia a cjantâ:
Mê madrigna ligna ligna
a m'à cuet in una fressorina,
miù papà ch'al é un mangjon
a m'à mangjat in un bocon.
La storia a finís' che l'om a manda in pres'ion la femena."
I canais peró a na se contentavin e a na volevin gî in tal iet. Cussì, l'agna de mê mare a se vistiva da un om brut per fâiu gî a durmî, da la poura.
Un altri sistema per fâiu gî a durmî al era de spaventâiu, dis'endie:
- Gîs tal jet, se no a ven la s'trega e a ve s'trega.
Lis femenes a guiavin fas'int cjalcez ch'a vignivin grues', percé as erin faz de lana de feda. Ches'tiu, quant a era la befana, a vignevin picjaz sora il larín e a bunora a se cjatava drente la cjuculata.
Lis pi vecjes a filavin la lana fas'int cussì: a se meteva la lana de feda su la rocja e tirandola cun i deic' un po umez a la fas'evin gî in tal fûs. Certes' a se dedicavin ai canais, stant sempre cun lôr e per fâiu stâ sentâz, percé a saltavin trop a dis'evin spes:
- Sentete a cjaval del fu!"-, ch'al vûl dî:
- Sentete dongja il fu.
Durant ches'tes serades a se rus'tiva il formai, a se fas'evin lis bales cun il formai drente e a otobre a se fas'eva una biela mangjada de cjastignes.
A capitava che un a cumincjas a cjantâ: "La legrie a ven dai giovins" e "Il mazzolin dei fiori". Ma a na mancjava mai qualchidun ch'a cumincjas a sunâ la fisermonica, balant.
Per finî e ve dis' che dome d'invier a se fas'evin lis filis, percé d'es'tât la gent a giva prima in tal jet par sveâse prest par lavorâ intor a la vacja o in tai cjamps.
A la fin de genâr a se guardava su la cues'ta del zesâr par vedei se il timp a se fas'eva miei, dis'ent:
- Da Sant Antone de genâr al va oltre il sorele su la cues'te del zesâr.
E ades ve dis': "Mandi, mandi!".

Claudia Canderan Classe 2a sez. A Scuola media di Spilimbergo

(Parlata di Tramonti)

 

Una volta doi ninis plêns di fan ...

Quânt ch'i eri pissul, gno nonu e mê nona a mi contavin sempri una storia che a me mi plaseva tânt e jo i volevi sempri ch'a mi la contassin, e pi jo i disevi ch'a mi la contassin pi lôr a erin contêns.
Ades i la conti.
"Una volta doi ninis plêns di fan àn decidût di 'sî a robà pirùs a ciasa di un paesan trîst e avâr. Rivâs ulì, a son 'sûs sù tal pirussâr e a àn tacât a implenà li sestis ch'a vevin partât devori. Dut un momênt al ven fori il paron cul sclop: lôr a vevin iûst iûst finît di implenà li sestis e a son sciampâs. Dopo, un ch'al veva non Caio, al à domandât dulà ch'a vevin di 'sì a dividiiu e chel altri, ch'al veva non Tissio e ch'al era il pi veciu, al à dita di 'sì a dividiiu tal simiteri. Sicome ch'a erin di not, il simiteri al era sierât, alora àn pensât di scavalcàlu. Quânt ch'a erin davôr a scavalcàlu, a ghi son colâs doi pirùs e Caio al à dita:
Quânt ch'i 'sin fori i 'n ciapan sù un paron.
Dentri tal simiteri àn tacât a disi:
Un a me e un a te, un a te e un a me, un a me ...
Par lì a passavin doi galùps e un al fai:
Cui ese ch'a ciacara?
E chel al rispûnt:
A saran il Diau e il Signôr ch'a dividin li animis.
Un dai doi ninis, finît di dividi i pirùs, al dîs:
- E chei doi là di fori?
I doi àn crodût che il Signôr e il Diau a volessin dividiiu un paron: cussì àn tacât a cori e cori fin che par saltà una roia a son colâs dentri e a si son ineâs.
I doi ninis àn ciapât sù i pirus un paron e a son 'sûs a ciasa a mangiàiu."

Andrea Lenarduzzi Classe 2a D Scuola media di S. Giorgio Rich.da

(Parlata di Pozzo)

 

L'orcli

Une volte a Cjasiât, devôr la mont, erin lis stalis da las vacjes. Ogni dì si geve a regolâlis.
La int a jodeve sù par là un ominut picinin ingrumât come un glimuc' di lane: a gevin par gî a cjapâlu sù e il glimuc' al sparive.
Une dì Catine, a metât strade, à sintût une vôs ch'a diseve:
- O ca sù o là jú.
Fôr par fôr, ta chê strade, a sintive simpri la vôs.
Prime da rivâ ta la stale al ere un poc' di aghe ch'a disevin "il poc' dal Signôr".
Chì Catine à vidût par un moment l'ominut, che subitin al é sparît.
Catine a é rivade ta la stale, à cjatât la puarte vierte e las vacjes scjampades: chês àn fat il gîr da Vît e dopo a son tornades tal paîs.
Sicome che di frequent chest ominut si faseve viodi, a Cjasiât la int à fat cunsei par viodi di ce ch'a si podeve tratâ e infin l'àn batiât "l'orcli".

Manuela Ponzi classe 2a E scuola media di Spilimbergo

(Parlata di Casiacco)

 

La sera ch'a si spetava Gesu Bambin

La sera ch'a si spetava Gesú Bambin, ch'a sares stada la visilia di Nodâl, la famea a si radunava vissìn dal fogolâr; vecius e ninis, ch'a vevin impiât un soc di len, a disevin rosari e po a festegiavin cun patatis cuetis ta li boris, sucia, pan di sutûrc e vin nouf. A stevin fin miesanot, l'ora ch'al nasseva Nostri Signôr, contânt barsaletis o avenimêns ch'a sussedevin, insoma ridînt e schersânt.
L'indoman a si 'seva par li ciasis par augurà il bon Nodâl e in cambio si risseveva qualchi regâl, ch'al sares stât qualchi suldut, un rap di ua, una carobula, un caco, un toc di mandolât e a chel ch'al era trîst un toc di ciarvon da cusina.
E di gran fiesta a si passava la 'sornada: ben s'intînt 'sînt a messa e a iespui. E a la sera, dopo vé senât, par completà la fiesta a si diseva trentatre voltis il Pater Noster Picinin, ch'a sarés una preghiera ch'a si diseva ogni an a la sera di Nodâl.

Pater Noster Picinin,
cu li clâs di Ansulin.
Ansulin, do sotu stât?
Ta la ciameruta dal seir.
Se atu iodût?
Una culumbina blancia.
Se veve sun chel bec?
Una bora di fouc benedet
colada su la piera rossa
la piera rossa a é sclapada
dut il mônt al é iluminât
San Mârc e San Matia
a partà li clâs a Nostri Signôr
aga al mâr e fouc al altâr
beada chê anima benedeta
ch'a dîs trentatre voltis la sera di Nodâl
no colarà mai in peciât mortâl.

Cinzia D'Andrea classe 2a D scuola media di S. Giorgio Rich.da

(Parlata di Rauscedo)


Storie de famee di gno pari

Ce ch'i voi contaus a é la storie de famee di gno pari.
Tant par scomenzâ, i us dîs ch'a ere une famee pùare, di emigrans. In efiet, il nono al lavorava a Parigj di muradôr parcé ch'a nol podé puartâ indenant el so prin mistêr, chel di sartôr, ch'a no i rindeve avonde par mantegni la famee.
A seguit de miserie e de guere, al scugnì stâ lontan de cjase par lunc timp, tant che gno pari e mê agne a son cressûs cence cognossilu fin a l'etât di dîs, undis ains, e cussì al ere il bisnono ch'a lu rapresentave e che par lôr al é stât un pari.
In ta la viarte, la nona a comprave i ocatùs e gno pari, cun sô sôr, al veve di lâ a puartâu a passon in ta la erbe frescje; e se qualchidun si pierdeve, dopo, a si metevin a vaî, parcé che la none, se a no ju cjatave duc', a ur cridave e a ju mandave a durmî cence cene; e dopo a vevin di lâ a fâ tale e plantagn pai cunins e pai ocas, e ogni tant a si piardevin a 'suiâ di "cavalete" e di "salte-strie".
In estât a levin a mores di baraz e a noles, e a cjapavin sù ancje qualchi panole di chês cui àsins cul lat e a las fasevin cuei tes bores, piant il fouc tal miec' di un circul di claps biei grués, e a lavin a cjase cu la muse dute nere, ma contens di vê cjatât alc di mangjâ.
A cjase, po, a cjatavin la polente, e a fasevin barufe par distacâ la croste de cjalderie, parcé che un plui di chel âtri al voleve vê chê mancul nere: in quant al mangjâ a nol ere tant assortiment e tante abondance ta las pietances.
Di gulission a mangjavin el 'suf cul lat, o un got di lat cu la polente rustide.
Di misdì, a ere simpri la solite mignestre di fasui e uardi, o patates e rîs; il brout si lu jodeve nome quant ch'a si ere malâs.
Par ultime, la cene, a ere di ladric cuinciât cu las frices di argjel e asêt, polente e formadi, e, qualchi volte, qualchi fetute di salam o muset.
Il salam, par ch'al rioni di plui, la nona a lu faseve frisi in tal asêt, e cussì, cu la polente, a si tocjave une vore di tocjo.
Cumò, i si domandarîs quant ch'a mangjavin i ocas ch'a tiravin sù, e cumò us doi la rispueste: a scominciavin a mangjâiu cul dì dai sans: e la pietance plui pregjade di chiscju ocas al ere il lôr fiât, tocjât cu la polente. Ogni tânt, a ere la sorprese di cjatâ su la taule il cunìn in tocjo, e in chê volte a ere gran fieste.
Cumò i pos contâurs cemôt ch'a si vistivin: a ere epoche di guere e a no ere robe a vendi; el nono, alore, al à comprât, di marcjât neri, dai vistîs militârs grigio-verde, clamâs "di Badoglio", a ju à disfas e intens di diviers colôrs, e cussì al à metût in opare il so prin mistêr, chel di sartôr: al à fat un biel capot a la none, un a la gnagne, une gjachete par lui, une par so pari e diviers bregons curs, parcé che luncs a no rivavin.
Qualchi volte gno pari, come duc' i frus, al montave sù sui morârs e al faseve qualchi biel siet sui bregons, e la none, quant ch'al tornave a cjase, a si rabiave, a i cridave, a i petave, e dopo vêiai comedâs a iai deve di tornâ a meti, parcé che âtris di gambiâ no 'nd ere.
Come giogatui, si dovevin contentâ di ce che la nature a ofrive, come i panoglàs, ch'a usavin par fâ sù cjasutis e palas, e magari, dopo vê tant lavorât, a colavin par un panoglàt mal metût o par fâ barufe.
Mê agne a no veve pipines come chês di vué ch'a cjantin e a cjaminin di bessoles, ma a si divertive a cusi insieme dai strics di peciot e a dâur la forme che plui a i plaseve, e a giuave cun chês.
Nonostânt dutes las dificoltâs che jo i ai cirût di meti in evidence, la int di une volte, e in particolâr la canae, a ere plui contente e sodisfate di chê di vué ch'a no 'nd à mai avonde.

Alberto Narduzzi classe 2a C scuola media di Spilimbergo

(Parlata di Villanova di S. Daniele)

 

Un fat dal '44

A Cjavas Nouf erin i todescs. Sù in tai Grìlus invessi a si erin mitûs i partigjans. Gno pari, cun altris amîs, erin giûs tai Grílus e, cjaminânt pal bosc, àn sintût une vôs. Crudint ch'a fossin i todescs, a si son nascundûs sora un alber; invessi a erin i partigjans, ch'a vignivin four da sot un alber: a vevin scavât une caverne sot tiere. Giûs i partigians, dut al é tornât in pâs. I nestris son rivâs in tai Giambons, ma intant a si erin mitûs d'acordu: "Stassere vignìn cassù e intant che i partigians a durmissin, nô li robàn i vistîs, i stivai e Iis armis". Cussi àn fat. Dopu àn nascundût dutis lis armis sot une bale di fen di me nono. La matine, me nono al va par tioli il fen da dâ ai cunins: mouf il fen e une bombe cole par tiere; al cjapa tante poure ch'al si met a sigâ. Subit un cusìn, ch'al ere militâr, al rive, vuarde la bombe e dîs: "A no dovares essi plene, ma par essi sigûrs 'sìn sul punt dal Midune, la tirìn e viodìn". A vadin, la tirin e sintin "bum!". Me nono, ch'al si ere apene solevât da le poure, al cjape un altri trim e al dîs: "Brut stupit! Tu mi dîs ch'a no scopie, invessi sint chì! Al trime dut!".
Tornât a ciase, a si viôt davant gno pari e altris fantas ch'a ridin. Al domande: "Ce aveu da ridi ?". Alore un di chei al si fa coragio e al dîs: "Sin stâs nô a meti lis bombis e i fusii sot la bale dal fen, ma no crodevin che tu ti aves poure". Me nono al viôt la scove, la cjape e al si met a cori devôr ai fantas.
A no ere maniere di giuiâ cu lis bombis, ma, qualchi volte, ai canais da la guere no i restave altri.

Fabienne Zambon classe 2a E scuola media di Spilimbergo

(Parlata di Cavasso Nuovo)

 

Storia di Tita

"In chei ains, 1938 -'39 -'40, a era tanta tanta disocupassion e tanta miseria par duciu, e ancia jo i eri un puaret.
I fasevi l'amôr cun Ana, e, pal ben ch'i si volevin, una biela dì duci doi i vin scuiêrt ch'i scugnivin sposâsi: ma come ? Di ciacarà in ciasa nencia sumiàsi, parsé che tânt li agnis che li sôrs li varessin vudis cuntra, sensa ciacarà di gno pari, sevêr come ch'al era.
Alora i ai pensât di 'sì dal predi a preàlu di sposàmi, e a la svelta, dato, e chista a era una busia, ch'i eri stât reclamât. Il plevan, pôc convînt da la mê storia, al speta un pôc e a mi dîs che par celebrà il matrimoni al veva da domandà il permes al vescul. E cussì al à fat.
Dopo un pâr di setemanis a riva la rispuesta dal vescul: il matrimoni a si pos fàlu.
La matina dopo, i passi davânt da la fabrica indulà che la mê murosa a lavora e i ghi dîs:
- Stassera a li sînc, ciatiti in glesia ch'i si sposìn.
In glesia i erin dome jo, la nuvissa, il compari e il plevan ch'a ni à sposâs.
Fôr di messa i sin 'sûs duciu in ciasa dal compari, indulà che la sô femina ni veva preparât di mangià sopa di renghis, tripis e un bocâl di vin neri.
Finida la sena, la mê femina da 'na banda e jo di chê altra, i sin tornâs a ciasa nestra.
Passât un pôc di timp da li nestris nossis segretis, nô i crodevin di véla fata francia. Ma una biela dì, se cussì si pos disi, gno pari al ven a ciasa furiôs e mi fai:
- Ciapa su il ció fagot e fôr di ciasa, di corsa!
Jo, sito sito, i ai rincurât i gnei quatri stras e i soi 'sût.
Par un pôc di tîmp i ai durmît da mê agna, a mangià i 'sevi al "Progres", indulà ch'i podevi encia lei il giornâl gratis. E propit leînt il giornâl, 'na dì i ai savût ch'al era un concôrs in ferovia.
I mi soi presentât al capostassion par domandà li ciartis par fà la domanda e lui a mi à dit:
- Atu una racomandassion ?
Jo ghi ai rispundût ch'i eri bon di fà dome il gno mistêr. Lui, alora, a mi à dat li ciartis e a mi à dit:
- Prova, ma no crôt.
Dopo un pôc di tîmp i soi stât clamât a Vicensa par fà una prova. Tra vinciassîs concorêns dome jo i soi rivât a finî il lavôr e cussì i soi stât assûnt in ferovia sensa racomandassion.
Il lavôr mi à permetût di plantà ciasa e tiràmi dongia la femina."

Luca Morassutti classe 2a E scuola media di Spilimbergo

(Parlata di Spilimbergo)

 

Furlans

Intor al noufcent i canais dai vot ains in sù a vignivin partâz vie di famee e compagnâz a Udin. lu metevin sui trenos e a iu spedivin par l'Austrie e par la Gjermanie, ta le fornâs par fâ madóns.
Ai tornavin a cjase i ultins di otobre, dopo avê passât sîs meis ta le fornâs. Ta le fornâs a lavoravin da scûr a scûr.
La razion da mangiâ a ere di tre chilos di farine e di un chilo di formadi par setemane.
Encje i grainc' a partivin pal mont a lavorâ da muradôrs. A cjase a restavin dome les femines cui lôr canais pi piciui. I fantaz ch'a restavin in paîs a levin in malghe a passon cu le vacjes par guadagnâsi il pan, come chei ch'a levin in ta le fornâs. A bisugnave rangjâsi in un môt o in chel âti.
Ai erin famées une vore numeroses e la miserie a ere par dut, seti tal vistît che tal mangjâ.
Quant che in primevere i canais a levin e a tornavin di scuele, i ciriesârs a vignivin cjapâs di mire, un pôc par gole, ma pui par fam.
D'unviâr la int a si unive ta le stales, la sere, pi famées insiemi, par passâ les ultimes ores dal dì in compagnie. Le femines a fasevin i cjalciuz e i oms o ch'a lavoravin talmanes o ch'ai fasevin geis. I gjovins, in compagnie, ai levin in plui stales dulà ch'a erin les gjovines, qualchi volte par fâ dispiez. Cul timp e cu les gueres chestes usances a son cambiades.

Mario Molinaro classe 2a E scuola media di Spilimbergo

(Parlata di Cornino)

 

Une sere in file ta la stale

La sere si va a passâ l' ore in ta la stale. E lì a é dute la famée e si fasin
duc' i mistîrs pussibii e imaginabii. Me barbe Toni, par esempli, al fâs geis,
mê agne Tunine a é specialisade tal filâ, cul fûs e la rocje, la bavele par sô
gnece Catine ch'a scugne fâ la dote. Barbe Meni al fâs ciucules par duc'; la
pui bule a é la Gjgje ch'a é vedrane e a file cu la gurlete, une gnove invensión.
Viers une certe ore, quant che duc' a son rivâs tal "gran albergo", la stale,
il barbe Toni, ch'al é stât simpri un pôc di glesie e simpri un furbacjot,
diferent dai siei fradis, al spete ch'al sei rivât ancje qualchi pretendent da las
gneces, che sot il lampion a petrolio a sfresin e a cjalin simpri la puarte da la
stale s'a si viôt entrâ i lôr "ben ti vôl".
Il pui bulo al tente simpri di lâ te trombe a distirâsi.
Alore il barbe Meni a i dîs a la sô femine:
- Sù po Menie, dîs rosari!
- Pote om, ese già ore ?
- Po sì po, sú mo, scomence!
- In nomine del Patris,... Nel primo mistero si contempla e si considera, si contempla e si considera...
E no va mai fûr: barbe Meni a colp al capìs che la sô femine à alsât il crep.
- Menie, a si contemple e si considere di bevi mancul!
Menie a torne a tacâ cun duc' i strambolòs par latin.
Mê agne, ch'a file la bavele, no viôt tant, a si tire sot il lampion par viodi miôr; la Bise cu la code a fâs dute une scovetade, ribaltant lampion e rocje: intant a restin cence lusôr; salte fûr une gran confusion.
La Catine sbrisse di scuindon, palpant chì palpant là, fin ch'a rive a dâi une bussade al murôs ch'al é ta la trombe: peró no la fâs francje, parcé che il barbe Toni al tire fûr un fulminant di len e al rive adore a svoglonâ il fat:
- Brus futûs, i vîs profitât da l'ocasion eh, eh!
Finide a scûr la confusion, la Gjgje a i dîs a so fradi Ansul:
- Ansulut, ti tocje lâ a cjoli il lampion che tu as puartât da la Gjermanie.
- Po si sa po, a mi coste cinc marcs!
- Sù mo sù mo, Ansul, i vino di restâ a scûr ?
- Po ben, i fasín un sfuarc', peró atension: "Chi rompe paga!".
La Menie alore:
- E quant che tu as rot la bertuela da la Caruline, la atu paiade tu? Brut mostro!
Finalmentri al torne il lusôr.
- Sù po Menie, va' indenant cul rosari!
- Indulà erino rivâs ?
- A la Salve Regina.
- Gnare me gnare te virgomsacrata amen. .. kirielenson, kirielenson, kirielenson.
La pâs no dure tant, nancje fin a las requies pai muars.

Giorgio Vuerich classe 2a E scuola media di Spilimbergo

(Parlata di Cisterna di Coseano)

 

A mi contavin di Rico, Toni Gua e Camilo di Giai

Dulà che ades a ei la nestra ciasa nova, tre ains fa a era un baita di len, fata da gno pari e gnei barbis, înt ch'a i plâs stà in compagnia.
La baita a veva tal mies un fogolâr e atorotor li bancis; par no sporcià ta li ciasis novis, i stevin duci sentâs insieme o par i muârs o par chistul o par chel, intânt che gno pari, che par via dal fôc al era sempre in canotiera, estât e unvier, al cueeva li brusadulis o li ciastinis.
Tanti voltis a vignevin encia gnei nonos e a mi a mi plaseva quânt ch'a erin lôr, parsé che devânt al fogolâr a si pensavin di quânt ch'a erin 'sovins e a finivin sempre par contàmi che a la sera gno bisnono e la sô famea a erin sentâs dongia il fogolâr e intânt ch'a disevin rosari lui al faseva li tamidis cu la sgoibia.
Dopo a saltava fôr sempre il discôrs che chê volta a era miseria, ma che duci a si volevin ben e a si devin una man, a tignevin in considerassion i vecius e a no mandavin mai via sensa un pugn di farina i puarés ch'a vignevin a domandà la caretât.
Jo i mi fasevi contà sempre di Rico, il famei ch'a vevin a ciasa dal nono e ch'al 'seva a tirà la pension a S.Vît dal Tilimênt, cun t'una bicicleta sgangherada, e a la partava quasi duta lì di "Quintina", dulà ch'al 'seva a bevi la sgnapa ogni matina prima di cumincià a lavorà in ta la stala.
Dopo a mi contavin di Toni gua, ch'al rivava cul sió barel e quânt ch'a nol tirava bês abastansa cul guà curtís pa li ciasis, al si fermava par un biel toc a iudà tai lavôrs dai ciâmps pûr di mangià e durmì in tal toglât.
La mama a si pensava di Camilo, un om di Giai, ch'a nol era tânt iûst e al ciacarava bessôl: al si presentava tal curtîf dut spôrc e rot e cu la barba lungia. I frus a vevin pora di lui, encia s'a nol faseva nuia, ansi a lu tratavin da stupit, ma lui, do ch'al voleva, al era pi furbo che no malât.
A me a mi plaseva scoltà gnei nonos, miei che no stà a guardà la television a colôrs, parsé che a si stava duci insieme e a si ciacarava, invesse ades che la baita a l'àn butada iú, guai a cui ch'a dîs âlc, parsé che i sintín dome il telegiornâl.

Alessandra De Rosa classe 2a C scuola media di Spilimbergo

(Parlata di Spilimbergo)

 


Redona

Il paes' (Redona vecja) al era fat a l'antica; lis cjases as erin fates dutes de clap cun biei puàrs; a era la fontana, la gles'ia, il cjampanîl e il cimitero.
In tal 1951 a se àn dit che il paes' al sares s'tât soterât da un gran pos' de aga.
La "S.A.I.C.I." a se à mandât l'ordin da scjampà da Redona e da provédese de una abitazion: i dans ch'a varessin avût dai terens e lis cjasis, a ni iu varessin paâs.
Ma una vecja, un pôc pitilina, a na voleva distacâse dai siei terens, e nissun l'é rivât a puartâla via da la sô cjasa.
L'aga a cress'eva plan plan e la vecja lì, dura, a dis'eva che l'aga a na sares' mai vignuda fin ta lis cjases.
Fin che una gnot, intant ch'a durmiva, l'aga a é rivada fin ta la sô cjasa.
Quant ch'a si é inacuarta de chel ch'a geva a sucedi, la vecja salta de colp e a se met a cigâ come una mata.
Chei ch'a se erin salvâz il dì prima, a l'àn sintuda, a àn cjapât doi breons e a son giûs' via a salvâla.
Par fermâ i dans provocâz da l'aga a àn fat una diga, cussì l'aga a à servît par produs'e "energia eletrica" e par bagnâ i cjamps.
Ades Redona l'àn fata cun una gnova gleis'ia, il cimitero, doi bars' e una fontana in miec'.

 

I proverbius' de Redona vecja

- In dunà ch'a se nas', ogni erba pas'.
- La scjela a na va lontan dal cjoc.
- Al prin de marc' su San Benedet, Diu se guarde dal bec maledet.
- Ch'a sia vacja ch'a sia bo, pi vissìn ch'a si po.
- L'om bon e il galantom a lass'e un non.
- Na se lass'a la strada vecja par cjapâ chê gnova.
- Cun' ch'al tona, il timp al cambia.
- Il Signôr al sa ogni nuestre segret.
- Gota cuntinua a fora clap.

Michele Crozzoli classe 2a E scuola media di Spilimbergo

(Parlata di Redona)

 

Gno nonu e gno pari a contin...

Gno nonu 'na sera a mi à contât che prima da la guera i fassîsç a passavin pai paîs a dà il ueli di ris a cui ch'al era contra la so democrassia.
Il nonu al fadeva il favri e al inferava vacis e ciavai; al veva l'ufissina tal curtîf.
'Na dì al menava la fola pacific e dut un moment al sînt a sigà:
- Anselmut, Anselmut!
Al va fôr e al iôt cori agna Gigia duta disperada. Alora a ghi dîs:
- Se atu, se atu, ch'i ti sos cussì disperada ?
- Sciampa, sciampa, che i todêscs àn dat il ueli a Barba Cardo ch'al era ch'al seava tal ciâmp ! lôt ch'i ti sos in lista encia tu ! Dai, che forsi ti rivis a sciampà: a 'nd àn ciamò doi tre, dopo ti sos tu!
- Po ben, va' a ciasa e sta' cuieta, ch'i mi rangi jo cun lôr!
Alora gno nonu al clama svêlt gno pari e gno 'sìo e intânt lui al ciapa un as di ciar, a lu met ta la fola ch'a ei ciamò impiada e a iu fai menà svêls; intânt lui al iodeva s'a vignevin. Quânt ch'a iu iôt rivà a i ghi dîs:
- Vignêt, vignêt, i ai gûst di sercià il vuestri ueli!
E lôr:
- No sta' preocupàti, ch'i vignìn encia par lì di te!
Alora gno nonu al tira fôr l'as da la fola, ch'al era di bol, e a i dîs:
- Iodìn cui ch'a à il coragiu di vignì a dàmilu!
Alora lôr a son sciampâs cu la coda tra li giambis, sidîns sidîns, e di 'n chê dì no son pi passâs par lì.
Cussì gno nonu nol à bevût il ueli.
Spes tal discôrs al entra encia gno pari che in chê volta al era canai.
'Na sera mi à contât di quânt ch'al 'seva a dutrina.
Quânt ch'a sunava la campanela a era ora di 'sì e gno pari al veva sempri la clâf
di ciasa, parsé che gno nonu e mê nona a 'sevin tal ciâmp. ll plevan, don Giovani, al meteva sempri in castigo gno pari, encia par nissun motîf, e a lu fadeva insenoglà tal glerìn. Alora chistu frut al serciava di parà via il glerìn da sota i 'senoi, ma la sguatera dal plevan a ghi lu parava sota.
'Na dì gno nonu, iodînt che sió fî nol rivava pi, al é 'sût in canonica e a ghi à dit a gno pari:
- Se fatu uchì ?
Il predi mi à metût in castigo.
Ciamina via, ven cun me !
Ma la sguatera ghi diseva:
Go l'ordine de don Giovani de tenerlo qua fin le sie!
Alora il nonu al à tirât quatri porcos su li giambis di chê femina e al à strassinât via sió fî.
Dovês savé che il plevan al tirava fôr da li gabanis qualchi cocula e a la butava par ciera. Figuràsi! Duciu i frus a butàsi par ciera e scrodeàsi i 'senoi! E chês pocis voltis che gno pari al ciapava la cocula: croc ! Il predi ghi deva 'na crognula cu la ciana gargana; gno pari, par gratàsi il ciâf, al molava la cocula e intânt a ghi la ciolevin che' altris.
Rivât il dì di Pasca, il predi ghi dîs a gno pari:
- Tu ti as da fàmi di mucul.
Alora gno pari dut contênt al puarta a ciasa la viesta e a la fai lavà. Dopo, mê 'sìa a ghi l'à stirada e amidada. Figuràsi la contentessa ! Rivât in glesia, a si prepara; intânt al riva il predi e a ghi dîs:
Giava la viesta e daghila a un altri, che tu no ti vas ben come mucul!
Gno pari, dut avilît, al é 'sût a ciasa e ghi à contât dut a sô mari, che dopo a ei 'suda dal plevan e ghi 'nd à ditis di duciu i colôrs.

Graziano Filipuzzi classe 2a D scuola media di S. Giorgio Richinvelda

(Parlata di Provesano)

 

Li veretâs di mê nona

"Nestris maris a ni mandavin spes a la funsion, specie al mês di mai. I si preparavin duciu insieme e i traviersavin dut il côrs e là ch'i ciatavin campanei, iu sunavin cu la man ferma, fin ch'a vignivin fôr i parôns a fàni cori. Quânt ch'a saltavin fôr, i erin bel 'sà scundûs davôr li colonis. Chista a era la nestra devossion !".
"Una sera di estât, i erin fôr a ciapà aria fra amigos. Li feminis àn dit:
- Fantas, par là di Dianese, tal ôrt, a àn metût li anguriis; se diréssiso di 'sì a cioint una o dôs ch'i fasìn una mangiada ? - Ghi vin dit ch'al era il muret di saltà e che chistu al era massa âlt. Una veciuta a ni à dit: - Spetait, fantas, ch'i voi a cioi una cassa di len.- Cun chê i vin saltât il muret, i sin 'sûs in sercia da li anguriis e i 'nd avìn robadis dôs. In chel momênt i vin sintût viersi il risciel; i sin sciampâs, i vin saltât il muret e a ni é colât se ch'i vevin robât. I si sin necuârs ch'a erin dome sucis quânt ch'a erin coladis par ciera!".
"Vissín di ciasa mê al é un ôrt e dentri a son morai di milus e di pirus. Doi fantas a saltin la mureta e a van sù pal morâl di pirus. I ghi domandìn: - A sone fas i pirus ?- E lôr: - No, a no son anciamò fas -.
I doi a vegnin iú e a van a ciasa. Tal indoman il paron al é tal ôrt, al va sù pal morâl e al siga: - Cains da l'ua di fantas, i mi vês roseâs duciu i pirus !".
"Duta la compagnia a é radunada davôr la mureta. Doi fantas a disin:
- Parsé no 'sino a robà ua in ta chel biel ciâmp davôr la mureta ? - Dit e fat, saltin la mureta; un al slargia il fassolet blânc sot la vît par implenìlu di ua. Di côlp chel ch'al é di guardia vissín dal risciel al siga: - Al é rivât il paron cu la rincugnela!
Chel al côr davôr ai fantas sigânt: - I vi ai cucât! I vi tai il ciâf! - Ancia fôr dal tir dal paron, si sintin plêns di pora. E cui ch'a si iodin passà davânt ? ! Chel ch'al era vissín il risciel! Al mangiava pacific l'ua ch'al veva scundût ta la giacheta; e che' altris a bocia suta!".

 

Nina nana

Nina nana, pipìn di cuna,
che la mama a si cunsuma;
il pupà al va a seà,
la gialina a cocodà,
la surîs a ten la lun
e il gno nini al môr di sun.

Nina nana, bon pipìn,
fa' la nana in tal cussìn,
il cussìn al si é rot
e il gno nini tal scugielot.

Elena Fratini classe 2a E scuola media di Spilimbergo

(Parlata di Spilimbergo)

 

Nel pais de me mare, Ovasta...

Una volta la famea si radunava, in una cjasa o in un stale, per passà la sera insieme.
Nel pais de me mare, Ovasta, che se cjate ne le Carnie, a se fas cheste usanse. Infat me mare a dis che, ogni dì, ogni famea invitave siei amigus a passà la sera ta la so cjase. Cheste serades a se clamavin "file", parcé la gent a se sentava dongja al fuc, in file.
La cjase de me mare al era, e a é, tant granda e certes voltes me none invitave gli amis.
No si stave mai sense fà nuia; infat lis femenes a guiavin, con glemus de la lana
de la propria feda.
Fasevin ence i famos scarpés, che per fà la sô suoleta a se meteva pecios dopo pecios, fin che il spessor al era abastansa alt e sora a metevin il velut fin, che l'era stat comprat dai venditors ambulans o in un piciol negossi vissin. Chestiu scarpés a vegnivin, dopo, usas dome d'estat; d'invier a se portavin i ciocui, fur de cjase, de legn, parcé a vegneva sempre tanta nif e cussì i scarpés a se saressin duc' bagnats.
Lis femenes no fasevin dome chest; filavin la lana, levavin i granei de lis panolis o se no levavin i fasoi; d'invier fasevin i materas, che vegnevin cusis cu lis guselis lungjes e grosses, che me mare odiave, parcé ogni volte che le cjapave in man a se sbusava.
Les giovanes fasevin i bleons ricamas a man da sé, par la dota.
I omins giuiavin ta li cjartis, sporcis e miesis rotis.
Li sos vos erin grossis e si sentivin fin oltre; cheste robes sucedevin quant ch'a erin tant arabias e se davin la culpa un con l'altri.
I pi vicius fasevin mancul rumor, parcé a dovevin fà i ciocui de legn, il tinar, i geis per les femenes, ch'a purtavin il fen e les legnes. Qualchi om al giva in ta stali a vedei de les bestis.

Me nona, prima da mandà a dormì i canais, a contava una storia e una al era: "Tant timp fa al era una famea poareta, ma contenta. Ma un brut dì la mare a mur e il pari resta bessol con so fia Ines. lé a voleva una mare, cussì il pare a si risposa. Un dì la marelastra a manda il pare a la cjacia nel bosc. Lui al stava tant timp nel bosc; al veva seit, al era strac, ma se dava corag', parcé lui podeva mangjà qualche animal nel bosc, ma la so canaia no aveva nuia da mangjà. Dopo tant timp il pare a torna a cjase cul mangjà".
Dutes les stories de me nonu erin bieles e plasevin a so canais.
Ance les stories di quant a veva girat il mont, quant al era stat la tempesta e la naif al era rota.
In cjase a le nuf a vegneva il prede, a dava la buina not. Il prede dopo a giva e ance la gent.
Cheste file se le faseve dome d'invier, parcé d'estât se give a dormì prest, parcé a dovevin lavorà dongja il stale o in tai cjamps.
Infat lis femenes a dovevin gì su la mont d'estat, in malga, dunà ch'al era la baita per poià il fen che seavin su la mont. Ogni dì me nona a giva, tor les quatre de dopo misdì, a cjasa a tuele da mangjà polenta o altres robis. A tornava a lis nuf de bunora e a cjatava i sies canais che seavin, belgià alzats da lis cinc da bunora.
Finit da seà, a fasevin i covons e dopo ch'al era sec il fen se lu puertava in ta la baita con i geis. E se li give a tuele quant ch'a vevin bisugna.
A se giva su la mont ance quant a se puertava lis vacis, ch'a se fermavin uì tant timp. La gent che a compagnava lis vacis, rivas, a mangjavin: polenta e bruma o se no la iota, crema un po giala che a se faseva cun farina de polenta. Dopu a tornavin a gì a cjase, lassant lis vacis ta la mont, cun il paron del cjamp du uà ch'a se fermavin lis vacis.
In ta lis fiestis a se mangjava i cjarsons: a erin dei gnocs con dentre tant tipos de formai, uva passada e cacao. Dopu, dutes chescju gnocs a vegnivin cuetes in tal butiro cuet.

Sara Sut classe 2a A scuola media di Spilimbergo

(Trascrizione fedele all'originale, data l'interferenza di varie parlate)

 

Li nonis, par fà stà cuies i frus,...

Una volta a nol era come ades che in ta dutis li ciasis a ei una television o, come quasi dapardut, a 'nd é dôs e nencia a no vevin il riscialdamênt; l'unic mies par scialdàsi al era il fogolâr. Ator di chistu fogolâr si riuniva duta la famea, ch'a era formada da tantis personis: vecius, 'sovins e pissui.
Ancia la famea di gno nonu a era abastansa numerosa e ancia lôr, come duciu quanciu, a si riunivin dongia il fogolâr. Il capo famea, ch'al era il pi veciu, al clamava ator di lui duciu, grains e pissui, par disi il rosari, ch'al vigniva recitât in latin e a no mangiavin s'a no lu vevin dit. Intânt ch'a si diseva rosari, una femina di ciasa, o la nona o una agna, a faseva la polenta. Chista a no vigniva fata come ades.
Quânt che l'aga a boleva, a metevin la farina duta ta un côlp e prima di messedàla a fadevin, cu la manescula, una crôs. Quânt ch'a era pronta, a si la butava in tal taulêr e ducius a si fadevin sot par mangià e par bevi il bon got di vin neri. La polenta era sempri in ta la taula, invecie il pan a si lu veva dome una volta al meis e a vélu al era un lusso.
Quânt che la sena a era finida, la famea a 'seva in stala, par podé risparmià sui lêns; ulì al vigniva ancia qualchi vissìn di ciasa.
Li feminis a vevin ognuna il sió lavôr: cui guciava, cui recamava, cui cusiva, cui meteva i tacôns ta li braghessis; i omis invecie a paravin iú la blava, dopo véla scartossada, o se no a 'suiavin di ciartis o si contavin li sôs aventuris.
Gno nonu al contava sempri di quânt ch'al era 'sût in Argentina a lavorà, parsé che uchì a nol ciatava un puêst, e da li dificoltâs ch'al ciatava no savînt la lenga. Al é 'sût al estero subit dopo vé sposât mê nona. Al é partît par podé ciapà un po di bês par fà sù una ciasa e mantignì una famea. Mê nona, intânt che lui al era via, a lavorava tai ciâmps e a governava chê' quatri vacis ch'a veva. Gno nonu al é stât al estero siet ains. Ancia gno pari al é 'sût al estero, a disanouf ains. Al é 'sût in Germania e ulà al à conossût mê mari.
I frus invecie a 'suiavin cun chê' pocis robis ch'a podevin vé: o scianissoi o cu li cianis da la blava. Cui scianissoi a fadevin da li garis ch'a consistevin tal fà la tór pi alta. Cu li cianis invecie a 'suiavin a spadacîns. Chei pi bravos a fadevin ciavalus o altris robis, sempri cu li cianis.
Li nonis, par fà stà cuies i frus, a contavin li fiabis che qualchi volta a fadevin pora e i frus, ch'a scoltavin a bocia vierta, la sera a vevin pora di 'sì a durmì bessoi.
Una di chisti fiabis vi la conti ades:
"Era una volta un veciut e una veciuta; a vevin un frut e a l'àn menât tal bôsc, parsé ch'a no vevin da dàghi da mangià. A si son ievâs a la matina bunora par partàlu tal bôsc. Rivâs, àn impiât un fouc e àn dita: - I sin stracs e i vin da durmì.
Quânt che il frut a si é sveât, al era bel 'sà scûr, al é 'sût parsora un alber e da lontan al à iudût un lusurut; alora, ciamina ciamina, fin ch' al é rivât su la puarta, al à batût e a ei vignuda fôr una veciuta e à dita: - Se vustu tu, biel frut ? Ti as sbaliât puarta: ti sos vignût ta chê dal diaul. Par ciapà una buna strada, ti as da ciaminà altretânt tîmp cun tantis pinitinsis e dopo ti ciataras la puarta iusta, una ciasa ben furnida e tânt da mangià. Ma prin di dut ti as di preà un'ora, cussì, dopo tre ains di pinitensa, ti tornaras a ciatà ció pari e tô mari che, iodinti ben mitût, a saran contêns di véti pierdût tal bôsc.
Il pari al à non Checo, la mari à non Ida e la fiaba a ei finida".

Via pal unvier li vecis a cueévin tal fogolâr li sucis, i râfs o li ciastinis ch'a 'sevin a ciapà sù tal bôsc. Dopo cuetis, a li partavin ta la stala e duciu a mangiavin cun alegria. Chista alegria a vigniva manifestada cun cansôns; una da li vilotis ch'a vigniva ciantada spes a dîs cussì:


- Ritornai da l'Ongjarie,
la cjatai sul lavadôr;
bandonai la compagnie,
mi fermai a fâ l'amôr.
I eri in maniis di cjamese
al ere un frêt, a colave il côr...
Chista a era la vita ch'a fadevin i vecius e la mê famea ch'a erin contadîns.
Ades invecie a no si fan pi chê' riuniôns di fameis ator dal fogolâr; a mala pena a si ciatin i componêns di una famea.
Encia a ciasa mê a sussêt cussì; il riscialdamênt al à sostituît il fogolâr e la television a divît li personis, parsé duciu stan sito a vuardà i progrâms e qualchi volta a si disin qualchi ciossa; finîs i progrâms, sito sito a van duciu a durmí.

Monica Zanet classe 2a A scuola media di Spilimbergo

(Parlata di Vacile)

 

Ai tîmps di gno nonu

Ai tîmps di gno nonu duci a vivevin semônt ch'a podevin; quasi duci a erin puarés e a no vevin lussos. Duci quanci a 'sevin a lavorà tai ciâmps e a la sera, dopo senât, i canais a 'sevin a durmì subit, invessi i vecius e i fîs a stevin vissín dal fogolâr: ma a no erin soul in quatri gias, a erin dôs, tre, quatri generassiôns duci insiemit e una volta no era fassil mantegni la famea ch'a veva nouf o deis fîs.
Par scialdàsi miei a metevin i pié vissín li boris. I omis a fumavin la pipa o si indurmidivin sul côlp. Qualchidun a faseva progés par l'indoman, qualchidun al comedava li daminis o al faseva un pâr nouf par i fîs.
Il fogolâr al veva una gran piastra parsora e sota, atorotor, al era il muret dulà ch'a metevin i pié. Tal mies al era il pôst dulà ch'a brusavin i lêns par fà vignì li boris. Tal mies da la piastra a era tacada una ciadena ch'a pindulava.
Chista ciadena a serviva par picià la pignata ch'a coventava par fà la polenta.
Mê mari a mi à contât che, quânt ch'a vegneva l'ora da incalmà, í e gno 'sìo Silvio a trimavin parsé che a tociava incalmà cul curtís, a no vevin la machina, ch'a no esisteva ciamò. Mê mari e gno 'sìo Silvio a vevin da incalmà da bessoi, parsé che gno nonu a nol veva bês par clamà altra 'sênt, e a vevin da stà dut il dì parsé che lour a vevin finît la scuela e a vevin da lavorà. Gno 'sìo Ciso invessi al 'seva ciamò a scuela e alora nol incalmava.
Quânt che il curtís a nol teava, mê mari a veva poura da teàsi, parsé ch'a i podeva sciampà. Una volta duciu doi a vevin il curtís ch'a nol teava: a mê mari a ghi à sbrissât il curtís e a si é teada doi, tre deis. Il tai al era fônt e par poura di ciapà li sigadis da gno nonu a à infagotât la man cul fassolet e al à metuda sota la taula ch'a sanganava duta. Subit dopo encia gno 'sìo a si é teât e encia lui un biel tai. Duciu doi a vevin dolours ta la man e àn cugnût disilu a mê nona ch'a iu à disinfetâs e fassâs.
Gno nonu al diseva ch'a fasevin a posta a teàsi par no incalmà, ma a no era cussì, ansi s'a fasevin tantis vîs e a iodevin gno nonu contênt, alora encia lour a erin sodisfas.
A la fin dal inêst gno nonu a i dava doimil frâns paron e duci doi a erin contêns.
A Nodâl a si risseveva quatri caramelis, un mandolât e quatri bagigis, ma duci a erin contêns lo stes. Un Nodâl mê mari, gno 'sìo Silvio e Ciso si spetavin li stessi robis, invessi sota l'alber àn ciatât bieli robis. A mê mari a i àn regalât una biela sciatula di cicarutis, che mê 'sìa Antonieta, la penultima, a li à rotis dutis dopo tre ains che nissun a li tociava par poura di rompilis: si spolverava soul la polvera ta la vitrina. A gno 'sìo Silvio a ghi àn regalât un pissul ciararmât ch'a si caricava cu la clâf, e a gno 'sìo Ciso un ciavalut di len cu li rodis, ch'a lu tirava cu la cuarda. Chel Nodâl lì al é stât il pi biel par mê mari e ades a si lu ricuarda inciamò.
Quânt ch'a ei nassuda mê 'sìa Antonieta, mê mari a veva vot ains. Quânt ch'a vegneva a ciasa da la scuela a veva da distrigà la taula e lavà i plas, dopo a faseva li lessiôns e quânt ch'a tornava a ievà mê 'sìa a veva da tenla o da 'sì a lavorà tal ciâmp. A la sera a senava e dopo, s'a podeva, a ripassava li lessiôns o a iudava gno 'sìo Silvio a fà li lessiôns. A mê mari a i plaseva 'sì a scuela, ma a no podeva continuàla, parsé che i siei genitours a no vevin i bês par mandàla.
Quânt ch'al 'seva a scuela gno 'sìo Ciso, a i domandava s'al veva da fà li lessiôns, ma lui nol voleva dàghilis da fà, parsé che nol voleva che qualchidun a i tociassi la sô cartela. Ciso al era dut l'incontrari di gno 'sìo Silvio, che encia se il mestri a i scriveva sempri sota il compito: ?A no ei la farina dal ció sac", a lui no i 'nteressava nuia e al continuava a dài da fà li lessiôns a mê mari, che a ì, invessi, a no i plaseva 'sì tal ciâmp e a i plâs ciamò seguìni nû su la scuela, tânt al é veir ch'a mi domanda li spiegassiôns di sêrs esercissios che a ì a i son sconossûs.
Ni racomanda sempri, s'i podìn, di meti buna volontât ta la scuela, parsé che un doman i si ciatarìn contêns.


Renato Chiviló classe 2a D scuola media S. Giorghio Richinvelda

(Parlata di Rauscedo)



Classe III media - sez. A - S. Giorgio della Richinvelda
Lavoro di gruppo: "Dongia il fogolâr"

ELENCO DEGLI INFORMATORI
1) Baldo Regina - anni 42 - Cosa
2) Basso Liliana - anni 45 - Aurava
3) Bazzana Luigi - anni 68 - S. Martino T.
4) Bazzana Mario - anni 41 - Aurava
5) Bertazzo Giuseppe - anni 40 - Domanins
6) Biasiato Mario - anni 55 - Cosa
7) Bisaro Bruna - anni 30 - Rauscedo
8) Braidot Liliana - anni 55 - Pordenone
9) Burello Luciano - anni 39 - Udine
10) Calligaro Angela - anni 56 - Cosa
11) Cancian Elio - anni 52 - Aurava
12) Cancian Ida - anni 60 - Rauscedo
13) Cancian Ines - anni 56 - Rauscedo
14) Castellarin Angelo - anni 95 -S. Giorgio R.
15) Cesaratto Giuseppe - anni 50 - Rauscedo
16) Chiviló Santina - anni 62 - S. Giorgio R
17) Cimarosti Maria - anni 69 - Provesano
18) Colonello Remigio - anni 56 - Cosa
19) Covre Giacomo - anni 51 - Rauscedo
20) Covre Raimondo - anni 71 - Rauscedo
21) D'Andrea Isaia - anni 70 - Rauscedo
22) D'Andrea Palmira - anni 75 - Rauscedo
23) D'Andrea Teresa - anni 67 - Rauscedo
24) D'Andrea Vianella - anni 60 - Rauscedo
25) De Benedetti Rina - anni 74 - Domanins
26) De Paoli Anna - anni 79 - Rauscedo
27) Donda Angelo - anni 60 - Cosa
28) Donda Osvaldo - anni 66 - Cosa
29) Faggiani Lucia - anni 71 - Cosa
30) Filipuzzi Angelo - anni 63 - Cosa
31) Filipuzzi Maria - anni 64 - Pozzo
32) Filipuzzi Orfelia - anni 60 - Cosa
33) Gasparotto Maria - anni 74 - Aurava
34) Gerometta Ida - anni 61 - Pozzo
35) Gottardo Armando - anni 44 - Cosa
36) Guerrin Rosina - anni 54 - Cosa
37) Lenarduzzi Ersilia - anni 75 - Domanins
38) Lenarduzzi Gelindo - anni 71 - Pozzo
39) Lenarduzzi Mattia - anni 69 - Pozzo
40) Lessio Giuseppe - anni 83 - Cosa
41) Lessio Margherita - anni 52 - Cosa
42) Luchini Renato - anni 66 - S. Giorgio R.
43) Luglio Mentore - anni 40 - Cosa
44) Lunardelli Francesca - anni 45 - Cosa
45) Pascutto Ines - anni 69 - Pozzo
46) Pascutto Linda - anni 61 - Pozzo
47) Pasquin Tarsilla - anni 59 - Cosa
48) Pighin Assunta - anni 65 - Domanins
49) Ronzani Cecilia - anni 45 - Rauscedo
50) Sbrizzi Giorgio - anni 56 - S. Giorgio R,
51) Scodellaro Pasqua - anni 65 - S. Mart T.
52) Tesan Luisa - anni 60 - Cosa
53) Tesan Maria - anni 82 - Rauscedo
54) Tesan Ottavio - anni 85 - S. Giorgio R.
55) Tesolin Armando - anni 44 - Domanins
56) Tesolin Augusta - anni 82 - Domanins
57) Toffolo Elena - anni 65 - Gradisca
58) Tramontin Zelfira - anni 51 - S. Giorgio R.
59) Trevisan Fausta - anni 34 - Domanins
60) Trevisanut Luciano - anni 46 - Rauscedo
61) Trevisanut Valentino - anni 81 - Cusano
62) Venier Fortunato - anni 46 - Domanins
63) Venier Lidia - anni 40 - Domanins
64) Venturini Marianna - anni 70 - Aurava
65) Volpatti Antonio - anni 80 - Aurava
66) Zavagno Italia - anni 85 - S. Giorgio R.
67) Zongaro Bianca - anni 37 - Cosa
68) Zongaro Dolores - anni 41 - Cosa

Presentassion

Ciapânt l'ocasion dal concôrs proponût dai doi ciampanii di Giai - Baselia, par valorisà la lenga furlana, nô da la "tersa media A" di San 'Sôrs cu la prof. di talian, i vin pensât di fà un lavôr duciu insiemit. I vin imaginât che dutis li personis ch'a ni àn ciacarât da la sô vita a si ciatin ator a un grânt fogolâr, a discori dai tîmps di una volta.
I vin dividût il lavôr, in chisciu argomêns:

1.Li fameis e li ciasis.
2.Nassitis e batesins, comuniôns e cresimis.
3.I frus a scuela.
4.Li frutis e li 'sovinis a servì.
5.I 'soucs dai frus.
6.I divertimêns dai 'sovins.
7.Morosés e nossis.
8.ll lavôr.
9.Usansis e tradissiôns.
10.I câs da la vita (li dô' gueris, il ciclon, l'emigrassion).
11.Li malatiis, li curis e li causis di muârt.

I vin ciapât sù, sempri tai nestris paîs, encia proverbius, môs da disi, filastrochis, cansôns su chisciu temis e iu vin metûs a la fin di ogni toc.
Cun chistu lavôr i vin conossût la nestra storia e i podìn fà un confrônt tra il vivi dai nonus e il nestri, ch'al é un grun difarênt.
A ei una roba biela, parsé ch'a ni resta una testimoniansa scrita, ch'a no si piêrt
pi, e ta la nestra lenga.
I vin pensât encia di tirà fôr da chista "epopea" (1) una comedia, par recitàla a scuela.

(1)peraula difissila di Franco Cancian.

San Sôrs, 25.11.80.


Dongia il fogolâr

1.Li fameis e li ciasis.

Maria T.: Nû in famea i erin in deis, siet sours e un fradi, ch'al era l'ultin. Gno pari al era beât e contênt, parsé ch'al veva siet feminis e quânt ch'a era fiesta a no domandavin nuia e invessi s'a erin omis a volevin bês par 'sì a fà i furbos. Cussì i vin fat sior gno pari e i vin tirât sù una biela ciasa vissìn dal apâlt, a S. 'Sôrs, ulì che ades àn fat apartamêns.

Elena: Nô i stevin in una gran ciasa a Taiedo. I erin in quatri fameis e in dut i erin in quarantavot tra genitôrs e fîs. I genitôrs di ogni famea a durmivin in una ciamera bessoi e i fîs duciu insiemit, ta tre ies, un parsora chel altri. Di quaranta fioi, solche vot a erin feminis, ma gno pari e gnei 'sìos a disevin che cun duciu chei mascius a podevin comprà tanta di chê ciera da diventà i pi siôrs dal paîs.

Luisa: Jo i soi nassuda in t'una ciasa vissìn al palas di Cosa. In famea i erin in deis: sînc sôrs, tre fradis, pari e mari. I erin fituai dai côns Atimis ch'a erin parôns di quasi duta Cosa. Tal nestri curtîf a erin pi fameis; abas i vevin il fogolâr, la spassacusina, il camarìn, do ch'i metevin la roba da mangià e da bevi come: salâs, musés, formai, patatis e vin. Par 'sì adâlt, a era una sciala in comun par dutis li fameis.

Vianela: Encia nû i erin in tanciu: siet sours, doi fradis, il pupà, la mama, la nona, l'agna, il barba e tre cusîns. La nona a era bessola a durmì e i 'sevin un pûc paron a fàghi compagnia.
Ta una ciamera a durmivin tre sours e doi cusîns, ta un'altra il barba e l'agna cul fî, ta una i gnei genitôrs e ta un'altra i doi fradis.

Luisa: Fin al '38-39 i no vin vût la lûs eletrica. Ta la prima ciasa i vevin il
lampion a petroliu e ta la seconda i vin fat tânt par paià l'implânt eletric.
Pa l'aga i si servivin da la roia ch'a passava fôr di ciasa e dal pòs ch'al era in plassa.
Il cesso i lu vevin vissìn da la côrt, ulà ch'a vignevin duciu chei dal curtîf e al
era di breis cul bûs tal mies.

Orfelia: Nô la lûs la vin vuda dal '33-'34 e la vin paiada 'sînt a lavorà par Atimis. L'aga i 'sevin a cioila tal pòs dô' voltis in dì cul buîns e i cialdêrs o cu li podinis. I si lavavin in spassacusina tal seglâr e il bagno complet lu fasevin ogni doi meis ta la pila di fôr in estât, e in unvier ta la podina ta la stala.

Luisa: Di aredamênt in cusina i vevin un armâr, il taulín, li ciadreis e la panara pa la farina e ta li ciameris dome il iet cul burò.

Orfelia: In spassacusina i vevin un armâr a mûr, il seglâr di piera cu la scoladora di len e un taulinut; in cusina, una taula cun doi bâncs par sentàsi, il spoler, la panara. I ies a erin fas cun doi cavales e li breis (li cognis); parsora al era un paiarìs di scartossis, il cussìn di pluma o di scartossis, i nissoi di cianaipa e par cuiersisi sacs, qualchi giachetata vecia o cuiertis di soldât.

Gelindo: Jo, ch'i ai tornât a tirà dongia dutis li robis vecis, ch'a vegnaran mitudis tal Museo di Pòs, i vi disarai se ch'a vevin ta li ciasis una volta. In spassacusina al era il seglâr di piera par lavà i plas e encia par lavàsi; la roba lavada, come plas, scugielis, gos, a si la meteva ta la scoladora di len; parsora dal seglâr a era la gratula, sempri di len, par meti tecis, farsoris, tecîns, cuiertins; chista a veva i rimpîns par picià i cialdêrs di ram, i calderîns, li selis da molsi, la cossa dal radic.
La cusina tai tîmps pi vecius a veva un locâl par il fogolâr cul ciavedâl; da la napa al vigneva iú un ciadenàs par picià la cialdera par fà la polenta e altris pignatis; sul ciavedâl a si meteva la salera, il soflet par tegni vîf il fouc, la pala par boris, li moletis par ciapàlis sù e metilis tal fier da stirà; il brusìn di ghisa cu li satis al serviva par la mignestra di fasoi. La mobilia da la cusina a era fata da la taula e dai bâncs par sintàsi, da la panara, dulà ch'a si tegneva la farina par la polenta, la palota par metila tal sciatul, la manescula par messedàla e il taulêr par butàla iú; sota a veva un armâr par tegni tecis, mosenîns, il taulêr cu la pessa dal formai, il pestadôr par fà il pestât; ta la vitrina a si metevin li butiliis, il litro dal vin, i bicierîns.
Al puêst dal fogolâr, dopo a si à fat il spoler in madôns, cu la piastra e li rondulis di ghisa.
In qualchi ciasa a si tegneva un trapié cul ciadìn e la bocaleta in ciera cueta; par scialdà il iet a era la munia, un telâr di len cu li boris tal mies e dopo al sió puêst un scialdìn di ram sempri cu li boris e in tîmps pi vissîns la vasa par l'aga cialda, di ram o aluminio. I vistîs e li mais a si metevin ta una cassa di len e la blanciaria tal armâr. Par fà lustri ta li ciasis a si à doprât prima i ferai a ueli e dopo i lampiôns a petroliu.
A proposit di fogolârs, i vi dîs encia che a Pòs la Via IV Novembre di ades a la clamavin "Strada dai siet fogolârs", parsé ch'a 'nd erin propit siet viêrs la strada ch'a parta a S. 'Sôrs, duciu in fila; a saran vînç agn ch'a iu àn butâs iú e ades a 'nd é restât dome un. A vevin tal mies il ciavedâl cul brusìn sempri in sima li boris e la înt a si tirava ulì quânt ch'a veva in ciasa i cavalêrs.

* * * * *
- Là ch'a si nas, ogni erba a pas.
- Il pensêr dal fogolâr al scialda il ciaminà.


2.Nassitis e batesins, comuniôns e cresimis.

Francesca: Una volta i frus a nassevin in ciasa. La mari ch'a spetava a lavorava fin tal ultin dì o encia l'ultima ora. Quânt ch'al veva da nassi il frut, par prima roba a si fadeva boli li pessotis ta l'aga e dopo a si li metevin a suià; i preparavin la podina cu l'aga ch'a serviva par lavà il frut. Intânt il pari al 'seva a clamà la comari.

Regina: Nô i no 'sevin nencia a clamà la comari, parsé che a erin tantis feminis tal curtîf e si iudavin una cun l'altra.

Vianela: Vot-deis dìs dopo ch'al era nassût il frut, se qualchidun al ritardava di batiàlu a no sunavin li ciampanis. La mari, dopo vût il canai, a no 'seva four di ciasa se prima no veva ciapât la benedission dal predi. Una volta dutis li feminis a devin il sió lat al frut. Quânt che una femina a 'nd a veva tânt, a latava qualchi canai di chês maris ch'a erin sensa lat.
A 'nd era una chì disora, ch'a la clamavin Rosa "Teta", di tânt ch'a 'nd aveva; mi impensi che cul sió frut a 'n latava altris doi: un al era propit il sindic di S. 'Sôrs di ades e un il fî di sior Lia Crovat.
A fassavin i canais fin quasi un an, ben stres par ch'a no cressessin stuârs. Se i frus a rivavin a ciapà il gastrico interite, nissun iu salvava. A mi, a mi à muârt un nini di tre meis in quarantavot oris. Chês malatiis ch'a si podevin curà di pi a erin: il varuscli, la tos pagana, la marmotina; se invessi a ciapavin il grup, a fadevin fadìa a salvàiu.

Orfelia: Un altri problema al era chel dai nôns. Se il frut al era masciu, a i metevin il non dal nonu e s'a era femina chel da la nona, ma om e femina spes a si ciapavin da dì parsé che ognun al voleva metighi il non dai siei. I nôns ch'a 'siravin a erin sempri chei: Toni, Bepi, Gigi, 'Suan, Meni, Jacu, Pieri e Checu, pai mascius, e Maria, Gigia, Catina, Carulina, Rosa, Pina, Lussia, Beta e Ana, pa li feminis.

Francesca: Quânt ch'a si batiava, a no si fadeva fiesta o la fadeva chel ch'al veva pi bês. I frus a si iu lassava cuiêrs e tal ciâlt, par ch'a no ciapassin maloris.

Rosina: Al gno batesin mê mari a mi à dita che prima di 'sì in glesia i soi colada dal iet e cussì i soi 'suda a batiàmi tal indoman, parsé che i vevi ciapât una buna croca tal 'senoli. A erin doi frus a batiàsi prima di me, parsé che una volta a nassevin tanciu frus in un an. Da la mê classe i erin in disassiet.

Luisa: Quânt ch'i vevi di 'sí di comunion, par doi ains i gnei a no mi àn lassât, par punission: una volta parsé che i no soi 'suda a cioi una fassina par mê mari e chê altra parsé che i ai rispundût malamentri.

'Bepi C.: Quânt ch'a si 'seva di Cresima, a regalavin una golana di colas, ch'a erin biscos di tanciu colôrs cul bûs tal mies par fàghi passà il spali.

Margarita: I genitôrs a mi disevin che il vescul a mi vares dat una sberla e
jo i pensavi sempri a chel dì. Par chistul al é vignût fôr il môt da disi "cresemà", come dà un frac di pachis.

* * *
- Inossensa, providensa.
- Un a nol é nuia, doi una friguia, tre cussì culà e sul quatri a si pos stà.
- Brut in fassa biel in plassa, biel in fassa brut in plassa.
- Mat da pissul, om da grânt.
- Da un suc a vegnin fôr tanti scielis.
- Il sânc a nol é aga.
- Al é incarnât e spudât ... (par es. sió pari).

 

Ninne nanne

Nina nana, bon pipìn
fa' la nana sul cussìn;
il pupà al é a seà,
la mama a ristelà,
il giat al ten sù la lun
e il nini al môr di sun.

Nina nana, pipìn di cuna,
la mama si cunsuma,
il pupa al va a seà,
e la nona a riscielà,
la massara a ten la lun
e il ninut al môr di sun.
* * *
Fa' la nina, fa' la nana,
chista nina da la mama,
chista nina da la nona,
fa' la nana, cocolona.

 


3.  I frus a scuela.

Lidia: Jo i soi 'suda a scuela fin a tredis ains; i ai ripetût dô' voltis la prima, la seconda e la tersa. Li mê' mestris a erin un grun tristis e la pi severa a era Amabile, ch'a ni deva sempri iú cu la bateca ta li giambis.

Lussia: Jo i mi impensi di quânt ch'i 'sevin a scuela a S. 'Sôrs, laiú da la stassion, e il mestri Zaniér una volta ch'i no sin rivâs a fà un problema a ni à sierâs fin quânt ch'al era scûr in classe e intânt al é 'sût a ciasa a gustà. A la sera, un ch'al passava al à sintût a vaì i pissui di Pòs, che apena molâs a no vevin coragiu di tornà a ciasa e alora a i à dit sù al mestri e chel al à rispundût ch'al si era dismintiât di nô. Chei di Pòs a son tornâs a ciasa cun chel om cu la careta.

Luisa: Quânt ch'i 'sevi a scuela jo, a mi tociava, a siet-vot ains, 'sì a lavà i plas dopo di misdì ulì da l'ostaria di Cosa ch'a era di De Carli, ch'al alogiava li mestris.
Sicome i no vevi tîmp di fà li lessiôns, chel an i no soi passada. In chê volta i frus a vevin pi voia di 'sì a scuela, par sparagnâ i lavôrs dai ciâmps.

Lussia: A me a mi plaseva 'sì indevânt dopo la tersa, ma gno pari al à dita: "Tu ti sos una femina, ti as di stà a ciasa a fà i lavôrs di feminis". A me a mi plaseva un grun lei a la sera, ma mê mari a no mi lassava e a diseva ch'i cunsumavi massa ciandelis e alora a mi tociava lei di platât.

Orfelia: Jo i 'sevi a pié da Cosa fin a li scuelis di Provesan e quânt ch'al era unvier mê mari a mi scialdava un clap tal fouc par parâ via il frêt e par scialdà la classe i partavi una fassina.
Una volta i pi siôrs a partavin a la mestra qualchi sintesin o un salât par ch'a iu fadessi passà.

Ida: I mestris, come ué, a erin boins e trîsç. Par castigo a ni metevin cui clapùs o grignei di formênt sot i 'senoi, devôr da la lavagna. Una volta, s'i 'sevin a reclamà a ciasa, i ciapavin un'altra carga.

Giorgio: Jo i mi impensi che una volta il mestri Zaniér, quânt che un a nol faseva li lessiôns o al era trîst, a ni deva pachis di chês di vueli sânt e a ni partava a ciasa sô in castigo fin a li quatri dopo midsì.

Dolores: Mi recuardi che un dì la mestra a ni veva domandât se ch'al vôl disi "fare il bucato", ma qualchidun no lu saveva e al diseva ch'a voleva disi "fà un bûs". A chisciu a i à tociât restà in castigo in classe.

Mario: Tanti voltis, invessi di 'sì a scuela, i sciampavin a robà siriesis o a ciapà sù nîs, ma il mestri al 'seva a disilu a gno pari e chel al mi garsava.

Norma: La pi biela a ei stada quânt che gno cusìn al à partât a ciasa la pagela e sió pari, dopo firmada, a l'à metuda tal armâr in sima al plat dal sgombro e chel pôr canai, quânt ch'a l'à partada a scuela onta e bisonta, a li à ciapadis dal mestri Moscheni.

* * * * *
- Nissun al nas mestri.

 

4. Li frutis e li fantatis a servì.

Orfelia: A dodis ains jo i soi 'suda a servì a Milan e a mi devin sênt frâncs al meis; i mandavi a ciasa novanta frâncs e mi tignevi deis par me. I gnei parôns a vevin un ristorânt e me a mi mandavin sempri in cantina a travasà o a partà sù e iú se ch'a i coventava. A no mi tegnevin in nissuna considerassion.
A vinciaun ains i soi 'suda a Napoli e dopo i soi tornada a Milan e da Milan a Roma. In chisti sitâs i eri butada di ca e di là, dome par fà i lavôrs pi pesâns, come lavà plas, scovà e ciapà sù par ciera. A Roma a mi é 'suda miei, parsé che mê 'sìa a fadeva la coga e ogni tânt a tirava in banda un ouf o un pôc di radic, sensa fàsi necuarsi, par no vé fastidis cu la parona. Fadînt i ies, i ciatavi qualchi caramela tai comodîns, i la mangiavi e par ch'a no si necuarsessin subit i metevi un clap ta la ciarta. A disassiet ains i ai scuminsât a servì in taula e quânt ch'i partavi i plas i respavi li vansadissis.

Luisa: Dal '33, a tredis ains, i soi 'suda a Roma a servì, ma sicome ch'i eri massa pissula a no volevin nencia fàmi lavà sù i plas, ma dopo, quânt ch'a mi àn provada, a no mi lassavin pi vignì via. La parona a mi deva i bilies gratis par 'sì a visità i monumêns da la sitât.

Ida: Apena finidis li scuelis, a vot ains, i 'sevi ta chês fameis ch'a vevin bisugna di servitût, par guadagnàmi da vivi e i fasevi dut se ch'a coventava. Apena ch'i ai vût un'etât da capì, i soi partida par Roma e dopo seis agn i soi stada clamada a ciasa, parsé che intânt a era vignuda la guera e cul pari e quatri fradis reclamâs i vevi da iudà la famea.

***
pan di servì al à siet crostis.


5. I 'soucs dai frus.

Giorgio: A la sera a si 'suiava ta li stalis di "cucurucia" (come il "testamento" di ades), di "salvi", di "libera", di "ciassa" (un al faseva il lupo e che' altris i ciassadôrs), cu li sepis, di tombula e di tria.

Luisa: Il 'souc ch'al mi plaseva di pi al era la tombula: a si 'suiava a bês e chei quatri frâncs ch'i ciapavin iu partavin a ciasa par comprà il lat. Dopo rosari, tal meis di mai, i 'suiavin ai quatri ciantôns e di ciapàsi, massima in plassa.

Lussia: I 'suiavin encia cul sercli di len o cui serclôns da la bici e iu fasevin 'sirà cul baston. D'unvier i 'sevin via pai fossai dulà ch'a era la glas , che in chê volta a vigneva pen'sa, e i slitiavin cu li daminis ch'a vevin i claus par sota.

Elena: Ta li stalis i fasevin un 'souc ch'a si clamava "sporcacion". I metevin una piessa a un devânt dai voi e che' altris a 'siravin là pa li vacis e quânt che chel al diseva "ferma!" a vevin da sentàsi là ch'a erin. A chel ch'a si sentava in sima a una buiassa a i ridevin davôr par una setemana.

Orfelia: No i 'suiavin di "papaluga," un 'souc cu li ciartis come la "vecia" di ué, a tombula e a "ciavaluta" e encia cu li pipinis di pessota.

Giorgio: A scuela, ta la ricreassion i 'suiavin di "libera", "salvi", "campo", "bandiera", cu li sepis o i batôns. A Pasca a si 'suiava cui ous dûrs: a si metevin tre ous in pié par ciera e a la distansa di doi metros a si veva di plantà una moneda tal ouf. Chel ch'al vinseva al ciapava l'ouf e i bês. I tiravin encia ai ussei cu la sfiondra, ch'i fasevin cul len di ol, di scova o di venciâr; l'astigo a si lu faseva cu la goma da la cameradaria di bici e il toc là ch'a si meteva il clap cul coran di scarpis vecis.

***
(Per far mangiare il bambino)

Un a mi, un a ti, un al cian, am.
Un al pupà, un a la mama, un al barba
e un al fantulin ch'al é il pi picinin.

(per fare la conta)

Ae bae, tie scae
sie bie, compagnie
san miracul, tricul tracul
san cristoful biful boful
ae bae, buf.

(gioco)

Al era una volta un ievurut,
ch'al passonava par chistu pradut;
chistu a l'à ciapât,
chistu a l'à spelât,
chistu a l'à cuet,
chistu a l'à mangiât,
e a chistu ch'al é il pi picinin
no 'nd é restât nencia un ninin.

(gioco)

- Pugnut, sacut, sachela,
il prin ch'al fevela
un tiron di orela,
il prin ch'al rît un tiron di nâs.


(gioco per divertire il bambino tenendolo sulle ginocchia)

Grin, grin grin,
(oppure) Eri, eri a mulin
cun t'un stâr di sarisin,
cun t'un stâr di sôrc,
e iú il nini ta la côrt.

- Grin, grin, graia,
il nini su la paia,
paia, paiussa
e il cûl dal nini al pussa.

(oppure)


- Grin, grin, graia,
il nini su la paia,
paia, paion
e il cûl dal nini al nasa bon.

(altre filastrocche)

Gri, gri, gri,
salta fôr di lì,
tô mari ei muarta,
ció pari su la puarta,
tô nona sul barcon
ch'a ti dà un sclafagnon.

- A nevea,
la giata a si dispea,
il giat al crida
e la giata a si marida.
(oppure)
- A plouf,
la giata a si dismouf,
il giat al crida
e la giata a si marida.

Toni bomboni,
la vacia di Toni,
à fat un vigiel,
plen di piel,
plen di cragna,
Toni si lagna.

Toni coni, pal di fier,
se mangìno chist'unvier?
Mangiarìn polenta e lat,
i darìn un pôc al giat,
il giat a no lu vôl,
Toni coni a i cor devôr.

Toni coni, codarôl,
la pi biela a no ti vôl,
la pi bruta a no ti plâs
Toni coni al rissa il nâs.

Ursula, parussula,
se fatu su chê vît?
I mangi pan e coculis,
i speti gno marît;
gno marît al é 'sût in Fransa,
a comprà una balansa,
par pesà gno barba crot,
ch'al pesava seis e vot.
Al é sul pûnt di roia
ch'al cianta come un boia.
Al ieva la matina,
al scova la cusina,
al impia il fogorut,
come un bravo omenut.

 


6.Divertimêns dai 'sovins.

Luisa: A Cosa una volta a balavin tal breâr e jo i eri mata par balà. Una sera mê mari a no voleva lassàmi s'i no vevi metût sù il rosseto e la cipria, ma jo i soi sciampada pal barcon. Peró i soi stada pôc, parsé che mê mari, visada da qualchidun, a ei vignuda e mi à fat filà a ciasa cun quatri scufiòs.

Sunta: Dongia di nô al era un ch'al veva il gramofono a tromba; i 'siravin cun lui pa li ciasis e i stevin a balà fin târs.

Tarsila: I 'sovins e li 'sovinis a vignevin a balà a ciasa mê, parsé ch'a era la pi cialda. Al sunava il gno murôs cu l'armonica a bocia.

Orfelia: I bai ch'i fadevin a erin il valser e la masurca e, se qualchidun al veva il gramofono, encia il tango. La canson ch' a mi plaseva di pi e ch'i ciantavi cul gno murôs a era: "Bala, bala, o mê biela murosuta".

Talia: Jo i balavi il valser, il fox-trot e la masurca di Carulina. A si balava tre voltis al an sul breâr cun sunadôrs e cantôrs di S. 'Sôrs. Il prin di otobre a si balava su la pista da l'ostaria di Tramontin a S. 'Sôrs e ulì a vignevin i 'sovins di duciu i paîs vissîns.

Lussia: I 'sovins di sera a 'sevin a fà la serenada là ch'a erin li fantatis pi bielis e chel ch'al era interessât a una fiola al serciava da fàsi capì ciantânt di bessôl. Jo i preavi i gnei ch'a mi lassassin 'sì fôr cui gnei amigos.

Dolores: Via pa la setemana al vigneva a Cosa il predi di Provesan a fà il cine cu li peliculis dutis a tocs e alora a ghi tociava contà prima duta la storia.
I savevin ch'a fadevin il cine quânt ch'i sintivin il disco "Vento" dal gramofono dal predi.
Una sera al é passât un ambulânt a fàni iodi un cine di "Robin Hood", ma la pelicula a era duta rota e la înt a rideva a sintilu contà, parsé ch'a no si rivava a capì nuia.
I ciapavin in 'siro un nestri amigo ch'i clamavin "Burinut" cussì: "Eco chì Robinut Burinut!".

Isaia: Quânt ch'a si faseva la fiesta dai coscrìs a si 'seva ta la stala di un coscrit, a si ciantava e a si balava e qualchidun al sunava la fisarmonica. Dopo miesanot a si 'seva a fà dispiés là pa li ciasis e mi impensi enciamò ch'i vin metût la vuarsina sul tet di una stala.

Dolores: A la fiesta dai coscrìs i vin preparât un ciar cul fen e cu li frascis par 'sirà pai paîs. Nô i ciantavin e la înt a ni sigava davori. A la sera i vin fat una senuta ta la ciasa di un di nô e dopo i sin 'sûs ta la stala a ciantà.

Giorgio: I fasevin la fiesta dai coscrìs quânt che un al veva ciapât tanta selvagina o al veva copât il pursit.
Dopo sena a si 'suiava ta la stala a batôns (come il "testa o croce" di ué), a si ciantava e a si balava.

Bebi B.: Ciatàsi insiemit duciu i coscrìs al era biel, parsé che i si contavin dut se ch'al era sussedût. La matina da la fiesta a si 'seva pa li ciasis a ciapà sù vin. A la sera a si fadeva la sena, a si ciantava e a si balava e dopo miesanot a si 'seva a scrivi su pai mûrs e pa li stradis: "W la classe ..." o frasis in rima cui soranôns da li fameis.

***
- Crodi a duciu e fidàsi di nissun.
- Di bessoi va ben, ma dome quânt ch'a no si pos fà insiemit.
- Bisugna gioldi e lassà gioldi.
- Una man a lava chê altra, e duti dôs a lavin la musa.


(canzone)

"Do vatu gri?", a dîs la moscia.
"I vai in butega", al dîs il gri.
"Se fà in butega?", a dîs la moscia.
"A comprà roba", al dîs il gri.
"Se fà di roba?", a dîs la moscia.
"Par maridàmi", al dîs il gri.
"Ciolimi me", a dîs la moscia.
"Soi impegnât", al dîs il gri.
"I ai la ciasuta", a dîs la moscia.
"I l'ai encia jo", al dîs il gri.
"Do l'atu tu?", a dîs la moscia.
"I l'ai ta la grava", al dîs il gri.
"A i entra aga", a dîs la moscia.
"Farín la rosta", al dîs il gri.
"Mandi, gri!"
"Mandi, moscia!"
"Va' su l'ostia!"

 


7. Morosés e nossis.

Talia: Di solit a si ciatava il murôs e la murosa quânt ch'a si steva sù a fà fila ta li stalis dopo senât o quânt ch'a si 'seva a balà. Ai gnei tîmps, setanta agn fa, - jo i vevi quindis agn ch'i ai ciatât il murôs -, il fantat prima di entrà in ciasa da la fantata al veva di domandà il permes al pari di jê: s'al diseva ch'al era contênt, i murôs a podevin 'sì a spas insiemit via pal dì, di fiesta, ma la sera a i tociava stà in ciasa cu la famea a ciacarà.

Rita: Il fantat al veva encia l'usansa di meti un soc fôr da la puarta da la stala da la fantata ch'a i plaseva. Se jê a lu tirava dentri, a voleva disi ch'a lu cioleva par murôs.

Gegia: Quânt ch'i 'sevin a fà fila, i preparavin encia la dota par maridàsi. Cu la cianaipa i fadevin i nissoi e qualchi ciamesa, cu la stopula e la stopulina altris nissoi e canevassis.

Luisa: La nuvissa a partava in dota i nissoi e la blanciaria e il buró; il murôs al partava il iet e il materas.
A si maridavin quasi sempri a Carnevâl, parsé chê volta a copavin il pursit e li aucis e cussì a vevin âlc di pi da mangià.
Il vistît da la nuvissa al era nouf, ma no blânc.
Se la nuvissa a comprava, a podeva maridàsi dome dopo li vot di sera o prima da l'Ave Maria a la matina, ch'a sunava a li sînc.

Orfelia: Quânt ch'i mi soi maridada jo, i ai metût su una cotula e una giacheta grisa ch'a erin da la contessa di Atimis par la disdavora.

Maria T.: Jo i soi 'suda a maridàmi cul biros e cul ciaval di un om ch'al partava la farina e che' altris a erin cu li caretis. I ai fat la fiesta là dal Favri a Rosseit e i ai balât fin a bunora cul clarin e l'armonica. Ades i soi vignuda una cariola, ma chê volta i ai balât cun gno missêr, ch'al era un balarin di prima riga.

Sunta: I pransos di nossis a si fasevin in ciasa cui parînç pi stres. Prima di maridàmi, l'om a mi veva prometût di 'sí in vias di nossis, ma dopo i no sin pi 'sûs.

Elena: Nô il pâst i lu vin fat a Gradiscia, là dal barba dal gno om ch'al era ciassadôr e al veva copât doi ciavrés.
Finît il pâst, i sin 'sûs pai ciâmps a mangià ua a li doi di not.

Gegia: Quânt ch'i mi soi maridada, i ai lassât una famea di vinciaquatri personis e i 'nd ai ciatada una di vinciadôs. Quânt che il gno om al é 'sût in guera, a comandavin gno cugnât e la sô femina; gno missêr al era muârt e mê madona a contava pûc.
I 'nd ai passadis di cuetis e di crudis cu la madona e i gnei cugnâs, parsé che sensa om i no vevi difesa.

Lussia: Una volta i parôns di ciasa a erin il missêr e la madona. A tociava domandàighi a lôr quânt ch'a si veva da lavà e spes a disevin ch'al era da ciapà sù il fen o la blava e a vevin di fà consei prima da dàni il permes di lavà.
Quânt ch'i lavavi a mi sigavin sempri: "Massa savon!", ma a me se il savon a nol faseva sbluma a mi someava ch'a nol lavassi.

Dolores: Encia i rapuârs cui genitôrs a erin pi distacâs di ué. I genitôrs a volevin vé sempri reson e i fîs a cugnevin tasi. Jo i vevi pi confidensa cun mê nona ch'a mi à dat dut se ch'al coventa al frut par cressi.

Tarsila: La femina a no podeva impassàsi tai discôrs dal om e dome se lui a i domandava âlc jê a podeva ciacarà.
Quânt che il gno om al veva di fevelà cun qualchi amigo, i no podevi viersi bocia, parsé ch'al era dirit dome dal om ciacarà dal lavôr, dal tîmp, da la stala, da la rendita da la famea. L'om al veva sempri reson o al dessideva dut. S'a si era in famea, al comandava il missêr.

* * *
- Amôr a nol é brôt di fasoi.
- L'amôr veciu a nol ciapa il rusin.
- L'amôr sensa barufa al fa la mufa.
- Un bon pirus al cola sot il pirussâr.
- A ciaval veciu a i plâs l'erba frescia.
- A tuartis tal ció bôsc.
- Li feminis a stan ben una viva, una muarta e chê altra piciada davôr la puarta.
- Li madonis a stan ben piciadis ta un quadri.
- Una biela scarpa a resta una biela savata.
- La femina à sempri i agn ch'a dimostra.
- Li feminis àn metût il diaul tal for.
- Encia il voli al vôl la sô pârt.
- Stà atêns dal om ch'al guarda bas e da la femina ch'a slungia il pas.
- Nol é biel sé ch'al é biel, ma al é biel sé ch'al plâs.

(villotta)

Fantassutis fantassinis,
ciapait se ch'a vi ven,
si volîs maridàsi,
ciapait sù un murôs di len.


8. Il lavôr.

Lidia: Quânt ch'a si era pissui, a si 'seva a passon cu li aucis o cui pui pai ciâmps. Da grandis, li feminis a imparavin a lavà, stirà, gucià, comedà, recamà e fà di mangià.

Orfelia: Dopo sposada, sicome i erin tre feminis in famea, i si devin il turno; una setemana paron una a restava a ciasa a stà atenta dai frus e a fà da mangià e chê' altris a 'sevin tai ciâmps. Chê ch'a restava a ciasa a veva di partà da gustà tal ciâmp a misdì.

Rosina: Di matina i fadevi i lavôrs di ciasa e dopo di misdì i 'sevi a mangià o a ristelà il fen e in chista stagion a vendemà e a tirà iù panolis. Finît par nô, i 'sevin par Atimis, par ciapà da mangià o qualchi sintesin. Alora i lavôrs di ciasa iu fasevi dopo sena.

Maria G.: In dutis li fameis a si tegnevin i cavalêrs, parsé che cu la seda i podevin comprà qualchi vistît. A iu fasevin nassi a Vitorio Veneto e dopo a iu devin fôr a S. 'Sôrs; pôs iu fadevin nassi ta li ciasis. A compravin dôs, tre onsis a secônt ch'a rivavin a mantégniu. Fin quânt ch'a erin pissui a iu tegnevin in ciasa o in ciamara tal ciâlt e dopo tai solârs, parsora da Ii grisolis o dai pessôns. Ogni tre dìs i cavalêrs a fasevin una durmida e dopo quatri durmidis a mangiavin par vot dìs e po a filavin.
La fuea a si la tirava iú dal ramas e a si la pestava a man cun un imprêst ch'a veva ogni famea. La fuea pestada a si la deva da mangià ogni dô' oris e dopo la quarta durmida a si la deva intera cul ramas.
Quânt che il cavalêr al veva finît da mangià, a si preparava il bôsc cun paia o ramas di colsa par ch'al fadessi la galeta. Dopo deis dìs la galeta a era pronta e a si la tirava iù a man e a si la spelava cu 'na machina a man. A si partava la seda al essicatoio e ulì a la seciavin, dopo a la partavin in filanda, a la metevin in muel ta l'aga cialda, a ciapavin il fîl e a lu fasevin sù ta un fûs e la seda a era pronta par partàla ta la tiessidura.

Isaia: A Rosseit, 'sà prima da la seconda guera mondiâl a plantavin vîs: a taiavin un toc di ravoli da li vîs e a lu plantavm cussì sensa incalmàlu, ma la filossera a mangiava li radisis. Durânt la guera, un inglês a i à insegnât a Ansul Muni a doprà il mat, len salvadi di vît merecana, ch'a nol é tacât da la filossera. A fasevin un tai cul curtìs a posta tal mat e a incalmavin un toc di calmela, ch'a veva di vé una secia par menà. Dopo a li metevin a imbulì ta li cassis di len cun seadissa o savalon, ta la stala o in ciasa tal ciâlt; a tociava bagnà sempri la seadissa e tégnila mota.
Quânt che li vîs a vevin butât, a si 'seva a plantàlis a man; prin al passava un cu la forcia a movi la ciera, dopo a li metevin iú in 'senoglon o sintâs e a la fin a passavin i omis a cuiersi. Encia che' altris lavôrs dal vivâr a si fasevin a man, come sulsità, discierà, dà l'aga, taià li radisis, solsà e giavà li vîs.

Gelindo: Jo i vi feveli dai lavôrs dai ciâmps e dai imprêsç ch'a si dopravin.
Par traspuartà ledan al era un ciar cu li rodis di len e in sima un cos; par il fen un ciar cul scialâr, li manovelis e la scialeta; par meti imprêsç a bastava una careta ch'a serviva encia par 'sì a mulin.
A tiravin i ciârs i bous, li vacis o i ciavai; par tacàiu a volevin i 'soufs e il pordêr pa li vacis, e il comat, li redinis, il smuârs e il balansin pai ciavai.
Par arà a si doprava la vuarsina e il sac ch'al splanava e a si tacavin tal ciarugiel, un ciarùs cu li rodis; ta chistul a si metevin encia i sulsìs par sulsità (butà fôr cuieris par sapà), la miesa par butà fôr plantis, la vuarsina par solsà (butà sù plantis o blava). Par grapà a si veva un imprêst a man o la grapa di len cui dînç di fier.
A si samenava a man e la blava cu la paluta. Par taià l' erba a si doprava il falset ch'a si ussava cu la côt e prima a si bateva cu li batadoris. A si slargiava e si voltava il fen, a si lu incavolava e a si lu cargava cu li forcis e a si ristelava devôr cu la ristela di len. Il formênt si lu seava cul falset cul arco, a si lu leava a fas e dopo a si lu inmedava prima di 'sì a trebiàlu a Cosa ulì dal palas o a Dograva e S. Martin, vissìn da li rois, parsé che li primis trebiis a 'sevin a aga.
A si samenava encia il lin e la cianaipa, par fà nissoi.
Il lin dopo teât a si lu leava a macús e a si lu meteva in muel ta la roia e dopo cu la gramula a si lu gramolava e al era prônt par filà.
Par vendemà, fà il vin e travasà a servivin chisciu imprêsç: la brenta, il sfuei, l'etolitro, il cialdêr di ram cul buchìn, la plera, li botis e il torciu.
Il racôlt da la blava al era dut a man e par paràla iú a si doprava un sgrif, un puntarôl o il gratadôr. Par taià il sorgiâl a erin li sesulis.
Par taià lêns a si doprava il curciel o la manara; par seàiu, il seon, la sea o il seghet e par spacàiu il manaras.
Un altri imprêst, ch'a si doprava massima par tamesà formênt e altris samensis, al era il laval, fat cui vêncs, a forma di capa cu 'na ponta pi bassa e ch'a si sciassava par fà svualà via la bula.

Vianela: Una volta a si lavoravin solche li cieris bunis, parsé che a manciava la rigassion.
A si semenava un grun di formênt e di blava; cul formênt a si 'seva a mulin par vé la farina pal pan; la blava a si la deva a li bestis o a si la mosenava par la polenta.
A si plantavin tantis patatis, fasoi e sucis par mangià e girasoi e colsa par ueli.
Vignis a 'nd erin pocis e duta l'ua a si la tegneva a ciasa.
Il lin e la cianaipa a si metevin par vé samensa pa li bestis e il fîl pai nissoi.
Quânt ch'a vignevin iú li montagnolis, i fasevin cambio di patatis cun castignis e milus.

Luisa: Nô i erin fituai di Atimis e tre quârs dal racôlt i lu devin al paron; chel ch'al restava al rivava iûst par un an par nô e da li voltis a nol bastava; solche li fameis ch'a vevin pi bondansa a vendevin âlc par ciapà un frânc. Li cieris pi bunis a erin i braidôns, vissìn dal palas; ta li gravis invessi, ulà che ades al é plen di vignis, a erin dome stêrps.

Giorgio: Pa li bestis a si meteva blava, siala, orsul, medica e erba rossa, qualchi cuiera di barbabietulis. Il fen a si lu faseva massima tai prâs, e ta la ciera buna, che a S. 'Sôrs a son li rupis, a si tigneva il rêst. A si plantavin encia un grun di morârs par vé la fuea pai cavalêrs. Chel pôc ch'a si vendeva al serviva par paià li tassis.

Orfelia: Jo, prima da l'ultima guera, i ai lavorât sînc meis tal poligono di Taurian. I partavin da un puêst a chel altri la polvara di canon; di se ch'a fasevin che' altris i no savevi nuia, parsé ch'a no si podeva fevelà cun nissun dal nestri lavôr.

Elena: Il gno om a Taurian al lavorava tal repârt dal tritolo, dolà ch'a si implenavin di chista polvara di bombis. Quânt ch'al rivava a ciasa, al veva intori duta una polvara 'sala fin tai ciavei.

Luisa: Mê mari a 'seva a lavorà ta la fornâs da la stassion di S. 'Sôrs. Da li quatri di bunora fin li siet da la sera a cargava madôns ta un ciar. Ades la fornâs a no ei pi e ulì àn fat il cantinon.

***
- Il lavôr al fa ben par la salût e il ripôs par mantégnila.
- Bisugna sempri dà una man a la furtuna.
- Da ch'a son fedis a son encia piêls.
- Un bun dì a si lu iôt a bunora.
- Chel ch'al mena al struncia.
- Là ch'a 'nd é a 'n va e a 'n resta.
- I bês a no vegnin iú pai cops.
- Cui va, cui ven, cui ch'al à li palanchis a si li ten.
- Nencia il cian a nol mena la coda par dibânt.
- A 'sì al mulin a s'infarineisi.
- Al é miei sempri ineàsi tal mâr grânt.
- Fâ e disfà al é dut un lavorà.
- Quânt ch'a si é in bal a tocia balà.
- Scova nova a scova ben.
- Pegri a mangià, pegri a lavorà.
- No bisugna fà il pas pi lûnc da la giamba.
- A bisugna bati il fier fin quânt ch'al é ciâlt.
- Il cialiâr al parta li scarpis rotis.
- Tânt a va la sela al pòs fin ch'al resta dome il mani.
- A vôl encia insen a messedà la polenta cul len.
- Par che il ciar al vadi indevânt a bisugna ónsilu.
- Diu al é furlan, s'a nol paia ué al paia doman.
- Il ievur al sta sempri da ch'a no si crôt.
- Quânt che l'aga a tocia il cûl a s'impara a nodà.
- No disi "tac" fin quânt ch'a no ei tal sac.
- A scorein sempri chel ciaval ch'al cor.

 

9. Usansis e tradissiôns.


Orfelia: Il mangià al era misurât e i si ciapavin da dì par una feta di polenta. A la matina a si mangiava polenta e lat; a misdì, mignestra di fasoi e par companadi muset, polenta e formai o salât; a la sera invessi i fasevin il 'suf, cun lat e sucia, balutis di polenta e formai cuetis tal for, radic cunsât cu li frissis (argiel di pursit). Il pan a si lu mangiava dome di fiesta, fat tal for dal curtîf vissìn a la lissivera. Quânt ch'a si copava il pursit, a si lu fadeva cu li frissis.

Luisa: A la matina i omis a mangiavin encia fartaia o roba di pursit; a misdì mignestra di fasoi o risi e patatis; a la sera encia versis, patatis in tecia, roba di pursit e d'unvier brovada.
D'unvier i copavin li aucis e alora i fasevin il brôt cun risi e versis: di fiesta, la pastassuta cun pasta fata in ciasa.

Lussia: Il dì di Nadâl i copavin il polas o il pul e cui vues di pursit i fadevin il brôt; chisciu vues iu passavin dopo a un'altra famea.

Luciano T.: In setembre e ai prîns di otobre a si sielsevin i giai pi biei par ingrassàiu: a iu ciastravin par fà i ciapôns e mangiàiu a Nadâl.

Vianela: A proposit, jo mi impensi che una volta ta una ciasa i laris àn partât via li gialinis e al gial a i àn fat ché operassion e a l'àn mandât a ciasa cu 'n cartel piciât tal cuel dulà ch'al era scrit: "Bundì, sior paron; i soi 'sût via gial e i soi tornât ciapon. I soi stât via tre nos e tre matinis par fà il funerâl a li gialinis".

Giorgio: In butega a si comprava solche il stret nessessari: sucar, sâl, qualchi litro di vueli, di râr un pôc di café, e fuminâns par impià il fouc. I frus, sensa fàsi necuarsi, a compravin qualchi caramela. I vecius a ciolevin tabac di nâs e a tabacava encia qualchi femina.

Regina: Invessi di café i brustulavin l'orsul, o encia formênt e sepis di ua, tal fouc cul brustulín. Dopo lu mosenavin e lu metevin a boli ta un calderin cun aga e missela olandesa. I lassavin ch'al si deponessi, i lu passavin cul passín e al era prônt par bevi.

Orfelia: Ades i vi conti se ch'i metevin sù par vistìsi noaltris feminis. Intânt i vevin solche un vistît par la disdavora e un par la fiesta. In estât sota a 'seva una canotiera di coton, li mudantis e parsora una blusa e una cotula o un vistît.
D'unvier, parsora la canotiera i metevin una maia di lana ch'a becava su la piel, un pâr di mudandôns, una cotulassot di coton lungia e un vistidat di fanela cu 'n grumâl di coton. A s'impirava sù un pâr di cialsis di lana ch'i guciavin a man e un pâr di socui o daminis. A la fiesta, al puêst da la cotulassot, i vevin i mudandôns cui recâms e un altri vistît sensa grumâl e un pâr di scarpés fas a man, cu li pontis recamadis.

Isaia: I omis d'unvier a metevin tai pié un pâr di daminis cul fren di coran, cialsîns di lana grossa guciâs a man, mudandôns di bombasina ch'a rivavin fin laiú dai pié e leâs cui cordôns, una maia di lana di feda ch'a becava su la schena, un pâr di barghessis di velût ch'i tegnevin dut l'unvier sensa mai lavàlis, una ciamesa di bombasina, un gilé di velût sfodrât, plen di sachetis par meti tabac, pipa e qualchi sintesin, una giacheta di velût; di fiesta i metevin un pâr di scarpis pesantis, barghessis e giacheta di stofa e un ciapiel di pano.
D'estât invessi i 'sevin sensa cialsîns, li mudantis a erin di bombasina e a rivavin pûc pi in sù dai 'senoi, la ciamesa e il gilé a erin chei dal unvier; al cambiava solche il ciapiel, ch'al era di paia.

Augusta: Il savon a si lu faseva in ciasa cui ues e il gras dal pursit, metûs a boli ta l'aga in una granda cialdera insiemit a soda caustica, pês greca e borotalco par dàighi profun. Dopo disfat dut, a si lu strunciava ta un podina, a si lassava disfredà e dopo a si taiava il savon a tocùs.

Zelfira: Per lavà la roba a si doprava un pôc di savon e prima a si la meteva in muel, ta una podina di len. Intânt a si fadeva boli una pignata di aga cu la sinisa par fà la lissiva; a si cioleva il coladôr, ch'al era un toc di tela ch'a nol lassava passà la sinisa, e a si lu meteva parsora la blanciaria lavada; a si strunciava la lissiva e a si lassava dut in muel fin tal indoman e cussì la roba a doventava blancia e a nasava bon; dopo strissât dut, a si 'seva a resentà ta la roia cui 'seis di vêncs spelâs.

Lussia: Jo i m'impensi che d'unvier a tociava spacà la glas ta la roia par resentà e, dopo metuda a suià, la roba a tornava a inglassàsi.

Ines P.: Una volta a si samenava in cres di luna parsé ch'a si diseva che la roba a vigneva pi biela e pi alta. Sertis verduris dal ôrt, come fanoi, spinassis, versis, a si samenavin in cal di luna, par ch'a no 'sessin sù di samensa. Il pan a si lu fadeva in cres di luna, parsé ch'al ievava di pi. Invessi i ciavei a si iu teavin in cal di luna, parsé ch'a cressevin mancul. Encia la roba a si lavava in cal par fà mancul fadía a fàla doventà pi blancia. Fin la medica a si la teava in cal, parsé ch'a si seciava miei e li vacis a la mangiavin pi volentêr. Encia par calmà a si spetava il cal di luna.

Gegia: A la sera i 'sevin a fà fila ta la stala: li feminis pi vecis a filavin, a guciavin e a recamavin; i canais a 'suiavin; i omis a fasevin 'seis o scovis, a metevin tacs sota li daminis e qualchidun al comedava imprêsç. Quânt ch'a era ora di discartossà, duciu a fasevin chistu lavôr. I si contavin da la guera, dai lavôrs dai ciâmps e di se ch'a sussedeva ta la famea e tal paîs.

Vianela: Una volta a si diseva il rosari in ciasa duti li seris, ma no cûrt come ades. Gno nonu al tegneva sù rosari cun tanti stassiôns e deprufundis pai muârs che quânt ch'al era al "Dio sia benedetto" a si tirava una gran sospirada parsé ch'al era finît; massima quânt ch'al era rabiôs, a la tirava pi a la lungia enciamò.

Fausta: Li sagris a erin chê da la Madona e dal sânt dal pais. Nô i festegiavin Santa Lussia: a rivavin li barachis ch'al era enciamò scûr e noaltris frus i viersevin i barcôns e i erin contêns, parsé che i pensavin che in chê dì a si podeva mangià ben e 'suià.

Orfelia: I no ciolevin il pin a Nadâl come ades. I frus a fadevin una statua paron cul len, par meti tal presepiu da la ciasa di un ch'a si tirava a toc. A 'sevin a iodi i presepius ta li glesiis. Il prin dal an i nevôs a fasevin a gara a cui ch'al diseva par prin: "Bundì, bon prinsipit" al nonu par ciapà un sintesin.

Luisa: Una volta Gesú Bambin a lu clamavin "l'usselut dal bôsc" e a disevin ai frus di meti fôr li daminis tal barcon par ch'al partassi i regai di Nadâl. Jo i eri sempri la prima a 'sì a iodi se ch'al veva metût e dopo se l'ere ? Quatri barbagigis, carobulis, mandarîns e un milus.

Vianela: A la Pifania a si brusava l'Avênt, fasînt il falop, parsé che dopo a scuminsava il Carnevâl. A si lu faseva là pai ciâmps fôr dal paîs; a si ingrumava sorgiâl, lêns, paia e dut se ch'a si podeva brusà. Tal mies a si meteva un pâl ch'i 'sevin a taià tai bôscs di Cordenôns; i sielsevin il pâl pi âlt ch'al era e i stevin atêns ch'a no si brusassi, par vendilu e ciapà qualchi frânc; al era encia chel ch'al partava un 'sei di patatis e a lu butava a cuei tal falop.

Elena: Quânt che il falop al era finît di brusâ, un veciu al ciapava una stangia e al butava par aria la sinisa e s'a tirava in iú a voleva disi che in chel an a sares vignuda granda bondansa par mangià e dut ben tai ciâmps.

Giorgio: Encia nô i stevin atêns par dolà ch'al tirava il fun. S'al 'seva in iú i disevin: "Par Maran, vin e pan"; s'al tirava in sù, a si diseva che il bûs di Codroip al partava tampiesta sigura. A si rideva e a si schersava bevînt burlé e butânt encia vin tal fouc.

Talia: A Carnevâl a si faseva il bal in mascara e a si meteva intori i vistîs vecius dal nonu e da la nona. A si 'seva pa li ciasis e a ni devin crostui e ous e di râr qualchi sintesin. A si passava la sera fasînt confetis cu la blava.

Liliana: In Coresima i frus a usavin fà quarantasseis grops ta un spali, un par ogni dì di Coresima; ogni dì a vevin da disi un Pater, Ave, Gloria par grop e a 'n brusavin un. A preavin par qualchi parînt, ch'a i veva da fàighi un regâl.

Angela: Par Pasca a si preparavin cues i ous, a si pituravin cu l'aga da li urtiis e da la savola e doi, tre dìs prima di Pasca a si metevin su la taula. Il dì dopo Pasca a si 'seva a fàiu cori iú par una riva: a si butava iú un ouf e cun t'un altri a si veva da becàlu e spacàlu; chel ch'al rivava a ciapàlu a lu mangiava.

Gegia: Quânt ch'a si copava il pursit, la nona, d'acordu cul pursitâr, a tirava in banda un toc di ciar e lu meteva a cuei, ma sensa fàsi necuarsi dai omis; quânt ch'a i 'seva ben, a platava un fiâsc di vin e quatri ous par comprà il pan. A la sera li fantatis, par liberàsi dai murous, a disevin ch'a 'sevin a durmì parsé ch'a no stevin ben, alora dopo, quânt che dut il mônt al era cuiet, duti li feminis a si metevin a mangià e bevi.
Una sera, sul pi biel, a son rivâs i murous, ma nû i no vin viêrt, ansi i vin sierât la lûs e metût il ciadenas ta la puarta, parsé che chê sera lì a era chê dal "possén", la fiesta da li feminis.

Orfelia: A si veva encia l'usansa di " 'sì a contentà": vot, deis dìs prima da li nossis, il pari e i fradis dal nuvìs a 'sevin a ciasa da la nuvissa, di solit dopo sena, par confermà ch'a erin d'acordu ch'a si maridassin e par fevelà da li nossis. Il missêr al fadeva un regâl a la nora e chista a deva âlc par ricambià, ch'al podeva essi un grumâl par la madona e fassolés pal missêr.

Giorgio: Se un murôs e una murosa a si lassavin, i 'sovins dal paîs a 'sevin a fàighi "la pursita," ch'a era una strissa di cialsina o di pulvìn da la ciasa dal fantat a chê da la fantata. Di solit a si la fadeva di sabida di seris, parsé che la domenia a si cioleva pal cûl chel ch'al veva ciapât la pursita e a si diseva: "Ce, ce, ce ...".

Maria F.: A nossis, il pâst di misdì a si usava fàlu a ciasa da la femina e chel da la sera là dal om e alora, quânt ch'al vigneva scûr, a 'sevin a cioi i nuvìs cu li torsis a petroliu, guarnidis cu la leria, par fà lustri ta li stradis. La compagnia dai invidâs a 'seva, cui sunadôrs davânt, a finî la fiesta a ciasa dal nuvìs, ciantânt duta la strada. Se i nuvìs a vignevin di lontan, a 'sevin a cioiu encia in stassion.

Elio: Al passava spes pai paîs il gua, un montagnôl vistît cu li barghessis di velût fin al 'senoli, mais di lana e un ciapelut. Al vigneva iú cu la bicicleta, ch'a veva una muela par ussà fuarpis e curtìs; al comedava encia ombrenis. Par durmì al 'seva ta li stalis, ma al restava encia in plassa.

Elena: Al passava encia il stagnìn ch'al comedava i bûs da li pignatis di ram, il spassacamin e il pessotâr, cul caret e il ciaval, a ciapà sù di dut: fier, luminio, ram, vues, piêls di cunin e di fârc, pessotis, e in cambio al deva bês o roba di ciera cueta.

Dolores: A vignevin pa li ciasis un grun di puarés a domandà la caretât. Quasi duciu a i devin un plat di mignestra o qualchi feta di salât e di polenta. La înt a iu iodeva volentêr encia par domandàighi li nuvitâs. A la sera par durmì a 'sevin tai toglâs s'al era ciâlt e ta la stala d'unvier. Lôr a no vevin famea e cui ch'al veva stras da butà via iu deva ai puarés par vistìsi.

Gelindo: Tal meis di novembre a vignevin iú li montagnolis da Ciscielnouf, Claut, Resia, a pié, cun milus e ciastinis, o sedôns, ciassis e ristelis di len e encia scarpés.Una a veva una cuarda su la schena par tirà il caret e un'altra a lu pocava. A i devin blava in cambio e lôr a si fermavin a durmì pa li stalis, a mangiavin sé ch'al era e tornavin sù quânt che il caret al era plen.

* * *

- Pan e gaban a stan ben dut l'an.
- Cueta o cruda il fouc a l'à ioduda.
- Pan frêsc e formai veciu.
- A si va a mangià là ch'a fuma e a messa là ch'a suna.
- Se ch'a no sciafoia a ingrassa.
- Spôrc e mônt a fan il cûl torônt.
- Beâs i ultins se i prîns àn creansa.
- Ciar di polan a si la mangia cu la man.
- Brôt di pita al va par duta la vita.
- Vin e sgnapa, sot la napa.
- Pan e vin, pan e vin, la luiania tal tegamin.
- L'aga a fa fraidì i pai.
- Oiba vignuda, setemana 'suda, ma s'a no 'nd é di mangià a son tre dìs da contà.
- Il ciapiel a nol é fat par una ploia sola.
- Duciu i salmos a finissin in gloria.
- Bundì, bon an: se mi metitu ta chista man ?
- Bundì, bon prinsipit dal an, dami la buna man.
- Che Diu vi dei dal ben, chist'an e chel ch'al ven.
- Nadâl un frêt besteâl, prin dal an un frêt di cian, Pifania Jesu Maria.
- Sot la nêf pan, sot la ploia fan.
- La Pifania dutis li fiestis a parta via.
- Fevrarut, piês di dut.
- Fevrarut, l'erba a fai il ciavut.
- A S. Valentin (14/02) al cianta il lodulin.
- Mars sut, Avrîl bagnât: beât il contadin ch'al à samenât.
- Ulîfs bagnâs, Pasca suta. Ulîf sut, ous bagnâs.
- Ciaval no sta' murì che l'erba a sta par vignì.
- S'a plouf il dì da l'assensa, par quaranta dìs i no sin sensa.
- S. Pauli (25/01)lusînt, paia e formînt; S. Pauli scûr, formênt sigûr.
- La prima ploia di Avôst a rinfrescia il bôsc.
- Bisugna svuangià li plantis in Avôst par vé un bon môst.
- Né il ciâlt né il frêt il lóf a nol à mangiât.
- Montagnis vissinis, ploia lontana.
- S. Simon (27/10)), siet montanis e un montanon.
- Da S. Martin (11/11) a si spina la bota dal vin.
- A S. Martin, ogni môst al é vin.
- Nûl a lana, ploia a montana.
- Ros di sera, biel tîmp si spera, ros di matina, l'aga si vissina.
- Lagrimis di feminis, seren di not, s'al dura un'ora al dura trop.
- Nulis viêrs il soreli ievât, ciapa la vacia e va al marciât; nulis viêrs il soreli a mônt, sta' a ciasa ch'a ti torna cônt.
- Se il gial al cianta dopo di misdì, il brut tîmp al sta par finì.
- Ogni fà di luna a si impara una.
- Ogni flôr a la sô stagion.
- Pitôst che butà iú un'usansa al é miei brusà un paîs.
- Mai bandonà la strada vecia par chê nova.
- Il mônt al é biel parsé ch'al é variât.
- Il diaul al caga sempri su chel grun.
- Un pôc va ben, ma massa al va parsora.
- La quaia a no cor mai par la stessa agâr.
- Cian nol mangia cian.
- Di ca o di là, il gial l'ouf a no lu farà.
- La feda nera a no ven mai blancia.
- Il ievur nol ai mai iodût sui cops.
- Il tîmp nissun lu ferma.
- Par chê strada ch'a no si vôl 'sì a tocia cori.
- Ogni biel bal al stufa.
- Il mônt al é fat a scarpet, cui lu giava, cui lu met.

 


La buera

A sofla cun manera,
no mi displâs la buera.
A spassa li stradis,
a neta li 'seradis,
a spalanca li puartis,
a siera chês daviertis,
a fa svualà il ciapiel
a instupidìs il siriviel,
a fa svintulà li cotulis
e tantis altris frotulis.


I câs da la vita (li dô' gueris, il ciclon, l'emigrassion).

Ansul C.: In guera, dal 1915, i soi 'sût volentêr e i ai fat il gno dové, parsé ch'a era una guera iusta, par liberà Trento e Triêst. Ma a ei stada teribil; fan, frêt, sêt, pedoi: la guera a no ei tânt li canonadis o li fusiladis, ma chel malstà lì, ch'al è pi brut da la muârt, parsé che s'a si môr al é finît dut e s'a si é ferîs a si va in ospedâl, ma in trincea cul frêt e la nêf di unvier, cul rancio ch'a nol riva, cui pedoi ch'a no lassin durmì, al é piês il malstà che la muârt. Tal '15 i vin combatût sul Podgora e i vin vût tanciu muârs. Tal '16 i sin 'sûs a S. Maria di Tolmino e ulì i vin passât un unvier teribil: dô' compagniis a son stadis partadis via dai todêscs. Jo i eri telegrafista e mi soi salvât sciampânt di not in un caminamênt, plen di aga e pantan e di soldâs copâs; in siet, vot si sin salvâs e che' altris muârs o deportâs e, quânt ch'a 'sevin via, i taliâns àn tirât cui canôns: un fracas.
Dopo i soi vignût iú viêrs il Carso: al era il 6 di 'sugn e a neveava. Uchì i bombardamêns a erin un flagel, parsé che li scais da li pieris a saltavin par dut. I ai partecipât a la presa da la Bainsizza e dal S. Gabriêl. Encia uchì i mi soi salvât par miracul. I nestris canôns a tiravin cûrt e quânt ch'a i àn dit di slungià il tîr àn fat il contrari e a tiravin dentri ta la nestra trincea; encia uchì un disastro. Un'altra batalia teribil sul Vodice: in sinquantadoi i sin restâs ta una brigada; tanciu i disertôrs e quânt ch'a iu ciapavin a iu fusilavin, cui sa parsé, puarés.
E infin la ritirada di Caporeto; nô i erin ulì quânt ch'a son rivâs i todêscs e i podevin fermàiu cui claps, ma i comandâns a no ni àn dat ordins precîs, a no erin d'acordu e a ei stada una gran confusion, un brut côlp. A mi àn fat presonêr e i soi 'sût in Germania, in Fransa, dopo in Belgio. Cun l'armistissio i soi tornât a ciasa.

Tavo: Jo i eri dai bersaliêrs e i ai combatût tal '15 a Le Tre Cime di Lavaredo, a Le Tofane, Col di Mezzo, a Monte Piana; i vin fat una ritirada di dodis dìs e dopo i sin vignûs iú da Feltre, al 7 Comuni, a Trevîs; i sin tornâs indevori, parsé che i todêscs a passavin il Piave e dal '16 (13 - 17 'sugn) i vin fat l'ofensiva. Dopo a mi àn fat presonêr e trasferît vissìn Gorissia: i erin in quatrissênt e in un meis i sin restâs in sênt e novanta, che' altris a son muârs di fan. Dopo a mi àn partât in Germania e i soi restât ulà fin al '39.

Bepi L.: Jo i eri al Ortigara e il 24 - 25 'sugn dal '17 a ei stada una granda batalia e a ni à tociât ritiràsi, cun tanciu muârs (il libri ch'i ai jo al dîs 23.736).
I prîns dìs i fasevi il cogo e dopo il partaordins e i vevi da 'sì a pié quânt ch'a era la nêf e platàmi in mies par no essi ciapât. I vevin i ciâns par partà da bevi ai combatêns, ch'a disevin che la sêt a era pesul dai nemigos. I ai encia combatût e copât un comandânt austriac.

Lussia: Encia par li feminis ch'a erin a ciasa a ei stada dura. A ni colavin bombis tal curtîf e alora i vin cugnût sciampà in montagna e quânt ch'i sin tornâs i todêscs a ni àn partât via dut.
Dopo i todêscs a son vignûs i austriacs ch'a erin pi boins; a no vevin nuia di mangià e alora a tiravin iú li fueis dai morârs e a fasevin un paston cun chês. A mandavin encia un par famea a lavorà par ciapàsi gustà e sena.

Nuci: Viêrs la fin di otobre dal '17 i vin scuminsât a iodi a vignì indevôr soldâs taliâns disarmâs e a ni àn dit ch'a era la ritirada, parsé che i todêscs a vignevin indevânt. Apena rivâs, il prin di novembre, àn tacât a partà via dut e i vin cugnût sopuartà dut par un an, fin che i nestris àn vînt al Piave. La not prima ch'a rivin, tal novembre dal '18, i todêscs àn ciapât un borgheis di Rosseit ch'al veva comprât di lôr dô' vacis e a disevin ch'a li veva robadis, par podé tornà a cioilis e cussì a l'àn copât.
Il dì dopo, ch'a bombardavin enciamò dal Meduna al Tilimênt, al é rivât un soldât talian cu la moto. Mê mari par prima e dopo duciu che' altris a son 'sûs fôr a bussàlu e abrassàlu e dopo al é 'sût a visà che i todêscs a erin sciampâs.

Ansulut T.: Al momênt da la ritirada di Caporeto, i vin platât i nissoi sot ciera, la blava sot la sufita e il vin sota il fen; altris àn platât la roba tal fossâl e l'àn cuierta cu li fueis ch'a colavin in otobre. I sin partîs par Sopula cul ciar, la ciavala e li vacis; dopo i sin 'sûs a Cordenôns e ulì un spesson di bomba al à copât un e ferît di stris il cugnât di gno nonu. I sin tornâs dopo una setemana e i vin ciatât dut partât via.

Isaia: Ta l'ultima guera a mi àn mandât in Albania dô' voltis, dal '39 e dal '40, e i vin avansât fin in Grecia. Al armistissio i vin cugnût vignì indevour a pié par la Jugoslavia e uchì a ni à tociât tornà a combati, chista volta contra i partigiâns. Tanciu nestris compaesâns a son muârs torturâs; il comandânt a ni à dat ciarta blancia e i ai brusât una ciasa che sota il tet a veva plen di munissiôns. Ulì dal '43 a mi àn fat presonêr i todêscs e mi àn partât in Germania su un "carro bestiame". Par 'sì tal campo di concentramênt a ni àn fat passà par una sitât e duta la 'sênt a ni domandava s'i erin presonêrs di Badolio e a ni spudava. Tal campo i vin ciatât franseis, ingleis e rus; i erin 50.000 circa. Dopo quindis dìs a ni àn mandât a lavorà in feriera, ulà ch'a fasevin implâns pa li gru; i soi stât deis meis e cul lavôr pesânt ch'al era no vevin avonda da mangià. Di lì a mi àn menât cun altris vot di lôr ta un paîs, a lavorà tai ciâmps e ulà i mangiavin un pûc di pi.
Dopo qualchi meis a mi àn partât a comedà feroviis e ulì a bombardavin e par miracul li bombis a no àn fat saltà la nostra baraca ch'a era tal mies dai binaris. I vin lavorât fin quânt ch'a son rivâs i merecâns ch'a ni àn tornât a partà tal campo di concentramênt, ma ta li casermis dai todêscs, e dopo tre meis, il 23 di lui dal '45, a ni àn rimpatriâs.

Angelin D.: Jo i ai scuminsât la guera tal '42 e i ai combatût contra i rus a Vorosilovgrad e dopo a Stalingrado, contra li minis anti carro. Ulì i si sin ritirâs e i vin ciaminât par sînc dìs sensa vivars, sensa aga e plêns di pedoi. Il sêst dì a ni àn fat presonêrs i rus e dopo trentasseis oris i todêscs a ni àn liberât. I vin continuât a ritiràsi viêrs i cunfîns da la Russia e a erin sinquanta centimetros di nêf, cun trenta, quaranta grâs sot 'sero.
I soi tornât in Italia cul treno e uchì a mi àn fat presonêr i todêscs e partât in Germania; ulà i ai lavorât in miniera e tal simênt e a mi devin di mangià patatis e un eto di pan in dì: i soi stât doi agn.

Renato: I ai combatût cui alpîns in Grecia e in Russia e i fadevi il partaferîs.
Il 28 di otobre dal '40 i sin partîs par la Grecia; a ni vevin dita ch'i 'sevin
dome a ocupà, ch'al era 'sà stât fat un pat, invessi i si sin ciatâs un contra
dusinta a combati e il 75% di nô al veva la malaria. Laiú a son stâs un grun di
ferîs cu li schegiis, parsé che a tiravin cui mortaios.
Tanciu compains a son muârs: chel di Cancian e di Colonel di Pòs, chel di
Cuminot e di Filipus di Cosa. I erin plêns di pedoi e il mangià a nol rivava
mai. I ai sintût un comandânt ch'al diseva: "Come si fa a mandare la gente in
guerra con questi equipaggiamenti ? E' andare al macello!"
Mi recuardi sul pûnt di Dagoti ch'al era ordin di no passà di dì e invessi il comandânt
a ni dîs ch'a bisugna 'sì a cioi un ferît. Jo i ai dita ch'i saressin muârs in sînc, ma a ni à tociàt 'sì. I vevi buna orela e i sintevi quânt ch'al partiva il côlp di canon e quânt ch'al veva da rivà e apena ch'i ai sintût il côlp i mi soi butât iú e che' altris a son muârs.
In Russia i sin partîs dal '42 in avôst cun sinquantanouf tradotis, cui mui e dut ; una sola a ei tornada indavori. Da la mê compagnia di dusinta e seis i sin tornâs dome in seis. Encia chê volta a ni vevin dita ch'a sares stada solche una marcia, parsé che i todêscs a avansavin ch'al era un plasé. Ma invessi i sin restâs ulassú seis meis; i vin combatût sul Don (a 40 Km. di Mosca) fin a Nadâl. Ulì i vevin vînç buncars e abastansa da mangià, ma i fadevin fin a vînç oris di servissi: a tociava stà sempri atens, parsé che i rus a rivavin cui barciôns e di not una volta àn pugnalât una squadra completa. Tal Don a erin tanciu pes gros, ma una sera jo i sînt fà "scif, sciaf' e i dîs a un di Savorgnan un di San Durì ch'a erin cun me: "Chistu a nol é côlp di pes, parsé ch'al é massa compagnât".
I buti via una bomba a man: a erin propit tre barciôns di rus e alora a ei stada batalia e a son rivâs i nestris cun rassos e mitraliis e in miesora al é finît dut. Dal 15 di 'senâr dal '43 al 19 di mârs a ei stada la ritirada, parsé che pi in sù e pi in iú di nô a vevin molât: 2000 Km. a pié fin a Varsavia; a era una colona lungia tre dìs e ogni dì a si scurtava. Pi di dut a mi son restâs tal ciâf i compains: ferîs, congelâs, muârs, plêns di fan e di pedoi. Par deparàsi dal frêt a tociava bati i pié e ciaminà, encia di not. I ai iudût tirà via il passamontagnis e 'sì via li orelis, giavà fôr i cialsîns e 'sì via li ongulis e la ciar devori: a bastava indurmidìsi e sentàsi miesora e a si restava inglassâs. I erin in tanciu dal Comun, di duciu i paîs, ma a son tornâs in pôcs; encia gno fradi al é restât lassú.
I soi stât fortunât e i ai vût fuarsa par ciaminà e resisti, encia se dopo i prîns dìs duciu a vevin pierdût li speransis.
La înt di lassú a era buna e a ni deva di mangià e di durmì ta li baitis; a veva fissa dome cui todêscs.

Gigi: Jo i eri partigian e la nestra guarnigion a operava ta la 'sona di S.Martin. Una dì ch'a neveava a veva di passà pal paîs una trupa di ciârs armâs todêscs; i vin tirât a toc par iodi a cui ch'a i tociava 'sì a fermàiu e a mi à tociât a mi. I vevi un pôc di pora, ma i ai cugnût 'sì lo stes; mi soi metût su un morâr e i ai tirât li bombis a man sui ciârs armâs e dopo i soi sciampât. Quânt ch'a son vignûs i todêscs a ciasa mê, la mê femina a mi à dit di platàmi sota il seglâr e cussì i mi soi salvât.

Luciano T.: Il prin an di guera, par nô ch'i erin a ciasa, al é 'sût ben, ma dopo a si à patît la fan e i vin vût quarantavot bombardamêns.
A la sera a tociava stà a scûr o cu li ciandelis, parsé che s'a iodevin lustri a bombardavin. Sot il monumênt da la guera' 15 -' 18 a era una radio trasmitênt dai partigiâns ch'a comunicava a Pipo (cussì a clamavin i aereos aleâs, ch'a erin guidâs da înt dal puêst ch'a conosseva la 'sona) do ch'al veva di bombardà.
Par mangià i partavin via encia li vacis dai trenos ch'a passavin, dopo vé inciocât la scorta.

Elena: Dal '43 li robis a si son complicadis, parsé che i vevin encia i todêscs contra e al era il problema dai partigiâns. Se chisciu a copavin un todêsc, a era duta una rivolussion. Un dì àn copât un todêsc sul pûnt di Provesan e a la sera ai omis a i à tociât 'sì a platàsi tal Tilimênt, parsé ch'a volevin copàiu; dopo, un todêsc ch'al veva sposât una di Gradiscia al à dit di lassà stà dut.

Toni: Par Dograva tal '44 a son passâs encia i cosacs, plêns di fan, ch'a lassavin dome una vacia par stala o nencia chê, ch'a vevin pora di essi tradîs e a domandavin bensina par tornà a ciasa. An copât doi di Dograva ch'a erin a iódiu passà sul barcon.

***

Rina: Il 30 di avôst dal 1919 a Domanîns viêrs li siet e miesa di sera a si à scatenât un demoni. Una granda tromba d'aria, che dopo i ai savût ch'a vegneva dal Meduna, a ei entrada in Domanîns e a ei passada partansi devori taulis, trâfs e dut. Encia tantis bestis a son muartis. Fra li personis a son stâs mancul di siet muârs e i ferîs a erin una ventina e duta la înt a era spaventada. Par fortuna a no son stâs tanciu muârs, propit parsé che a chê ora la înt a era abas a mangià. Jo i ai iodût un tet ch'al é 'sût a sbati su pal ciampanili e a i à rot la ponta, come cul taramot.
Encia tai ciâmps a si veva tanciu dâns. Dopo passât il ciclon, duciu a son vignûs fôr di ciasa e a si son metûs a vaì iodînt se ch'al era sussedût: vacis muartis, ciasis par ciera. Intânt a si tacava a partà i ferîs in farmacia e là dal miedi Luigi D'Andrea a S. 'Sôrs. Dopo dô' oris a rivavin i prins socôrs, quânt che ormai al era scûr. A rivava înt da Provesan, da Ciasarsa, dal Veneto. Tal indoman, al dopo di misdì, a ei rivada la prima roba da mangià: ciar in sciatula, lat, sucar, pan, café. A son rivadis seis cusinis da campo austriachis.In pûcs meis Domanîns al àn tornât a fà su pi biel di prima e i ciâmps a tornavin a produsi.

SuaIdo: M'impensi ben chê dì, parsé che encia una pârt di Cosa a ei stada ciapada dentri.
Mê mari a era ta la stala a molsi e jo i ristelavi fen tal curtîf. Dut un momênt i ai iodût vignì viêrs di me una borascia di aria, i soi 'sût ta la stala e i ai sigât a mê mari ch'al era il ciclon, ma jê a crodeva ch'i schersassi. Alora i soi 'sût par sciampà fori, ma a doi, tre metros da me al é passât il ciclon e i ai iodût partà via un om dal paîs cul ciaval, ma al à tornât a meti iú sensa conseguensis. Mancu mâl che mê mari a no à volût vignì fori subit, sinó i podevin encia murì.

Ansul F.: Il ciclon al à ciapât duta la fassa ch'a va da Sopula, a Domanîns, S. 'Sôrs, Cosa fin a Vidulis. A si é formât vissìn Sopula, dulà ch'a si unissin il Celina e il Meduna e li dô' ariis a s'incontrin. Ta duta la fassa al à discuiêrt li ciasis e a Cosa a si conos enciamò la riga di cialsina blancia ch'a segna il toc ch'a àn tornât a fà sù.
Encia un di Donda ch'al 'seva a S. 'Sôrs cu la careta e il ciaval al é stât partât par aria da la tromba.

Luisa: Dopo la guera a ei vignuda la pâs, ma pâs par môt da disi, parsé ch'i no vevin nuia e alora il gno om al à cugnût partì pal Belgio a lavorà in mina e ulì à ciapât un "ricordo". A i é colada intori una grossa piera e i àn giavât un ues da la giamba par metilu ta la schena. Al àn mandât a ciasa dopo seis meis di iet, ma al era sempri contênt e al contava barsaletis. Ma in mina al veva ciapât encia la silicosi e di chê al é muârt dopo tre agn di iet.

Fortunato: Jo i soi emigrât in tre paîs e i soi restât via vinciavot ains; i soi partît a disavot e i soi stât doi agn in Fransa, sedis tai Stâs Unîs e deis in Argentina.
I ai fat duciu i mistêrs, dal muradôr, al comes, al fornâr. I lavôrs ch'a fadevin emigrâns a erin sempri i pi dûrs e i parôns a erin un grun sevêrs. Il pensêr pi grânt ch'a si veva al era chel da la famea restada in patria e ogni meis, quânt ch'a si tirava la paia, a si mandava a ciasa chei quatri frâncs e a someava ch'a fossin sempri pûcs.
I vevin il problema da la lenga, ma a la sera i si ciatavin duciu i emigrâns furlâns e i ciantavin, i balavin, i 'suiavin di ciartis e di balis.

* * *
- Ognun al à la sô crôs.
- No si pos ciantà e partà la crôs.
Li disgrassis a no vegnin mai bessolis.
Il mâl ch'a si vôl a nol dôl.
Nol é un mâl ch'a nol sei encia un ben.
Li montagnis a stan fermis e la înt a 'sira.


11. Li malatiis, li curis e li causis di muârt.

Orfelia: Par curà pachis e slogaduris, quânt ch'a si copava il pursit a si meteva via un pôc di gras e a si lu lassava 'sì frait e quânt che qualchidun a si fadeva mâl a si onseva la pârt ch'a doleva o a si faseva fregassiôns. Chistu gras 'sût di mâl a si clamava son'sa.
Cui ch'al veva mâl di pansa al cioleva la camamila o il ueli di ris.

Luciano B.: Par li pachis, mê mari a cioleva il persut veciu di doi, tre ains piciât in cantina, a tirava fôr la medola dal vues e la meteva parsora il mâl e dopo pôc tîmp al passava il dolôr e a vigneva fôr la macia nera.

Giorgio: Li infessiôns a si curavin cu li urtiis o cu li malvis o altris erbis ch'a si ciatavin tai ciâmps e tai ôrs. Par la brunchita e il rafredôr a si faseva qualchi infûs di camamila o impacs cun farina di formênt.

Elena: S'a si veva da disinfetà qualchi tai o scussada, i metevin aga e sâl o qualchi gota di asêt.

Ines P.: Pal mâl di dînç, a si bateva una clara di ouf par giavà l'inflamassion o a
si meteva un toc di patata cruda su la pârt.
Pal mâl di orelis a si meteva coton bagnât tal ueli o ta la camamila.
La mana e sena a si comprava in farmacia e a erin grops di mana cun fueis di sena e fata boli a si la cioleva quânt ch'a si veva un'indigestion. Par digerì al era encia il sâl di canâl. S'a si veva i viêrs a si meteva una corona di ai ator dal cuel, o a si cioleva la vermulina in farmacia e li fueis di santonigo dai montagnoi.

Cecilia: Par la tos a fasevin impacs di samensa di lin ciâlt sul stomit o a scialdavin un madon e inglussât ta una pessota di lana a lu metevin sul pet. Par parà via li bugansis a si sbrovava i pié ta l'aga cialda e si iu tegneva in muel fin quânt ch'a scuminsavin a spissà, 'sontânt sempri aga cialda.

Regina: Pal mâl di gola e par la brunchita a si beveva lat ciâlt cu la mêl; par l'influensa encia, e in pi a si sudava un grun par fà 'sì iú la fievara; a cui ch'al veva massa sânc a i metevin li sanguetis, una sorta di viêrs ch'a supavin il sânc.
La pi pârt da li malatiis a si curavin stânt tal iet.

Francesca: Cui ch'al veva la spagnola a lu inglussavin ta un nissôl e lu metevin ta una podina cu l'aga freda. A chel ch'al veva i pedoi a i taiavin sota i ciavei e a i lavavin il ciâf cul petroliu.

Angela: Una volta a erin tantis brunchitis e pôs a rivavin a guarìsi, parsé che
a ciapavin la palmunita e no si veva midisinis par guarìsi.
Tanciu a murivin di un côlp o di mâl di côr e encia di paralisi.
Dopo, in ogni paîs a ei stada la guera a partà via un grun di omis.
Encia di una pendice si muriva, parsé ch'a no si clamava il miedi par un mâl di pansa.
Spes a si muriva encia pa li complicassiôns ch'a vignevin dopo vé rot una giamba.
I prîns tumôrs a iu clamavin glandulis, parsé che enciamò a no savevin se ch'a erin.

* * *

- Da ch'al é il glindon al é encia il paron.
- Mâl di pansa, meti non speransa.
- Soreli di veri al parta al simiteri.
- Aria di fessura a parta a sepultura.
- A dura pi una pignata rota che una nova.
- Ogni an passa un an.
- Malatia lungia, muârt sigura.
- Fin ch'al é flât a ei speransa.
- Dutis li robis àn una fin.
- La muârt a no guarda in bocia a nissun.
- A tocia murí e lassà dut.
- Ogni muârt à la so scusa.
- Cui ch'al môr il mônt al lassa, cui ch'al vîf a si la spassa.
- Miei piciâs su un claut par di ca, che in Paradîs par di là.

 

FIN DA LA FADÍA

Bazzana Bruno / Bertazzo Luca / Biasiato Claudia / Burello Denis/Cancian Franco / Cesaratto Paolo/Cesco Fedele / Colonello Gianni/Covre Walter / D'Andrea Roberta / D'Andrea Stefano / Donda Lorena/ Fornasier Francesca / Gottardo Giuseppe / Luglio Luisella / Rossit Cinzia / Sbrizzi Roberto / Tesolin Denis / Trevisanut Valentino.
(Parlate delle frazioni del Comune di S. Giorgio della Richinvelda)



 


 

 San Giorgio Insieme

Libri Online