Presentazione di Novella Cantarutti
É raccolto, nelle pagine di questo libretto, il frutto
di una ricerca sollecitata da una iniziativa dell'associazione "I
due campanili" di Gaio e Baseglia (frazioni del comune di Spilimbergo);
si tratta di un concorso di prosa in lingua friulana sul tema: "Dongia
il fogolâr" (storie di vita friulana) destinato agli
allievi delle scuole elementari e medie. La risposta é stata
viva soprattutto da parte degli allievi di San Giorgio della Richinvelda
e del circolo didattico che comprende anche Vivaro, mentre Spilimbergo
capoluogo (non le frazioni) praticamente assente, induce a ritenere
che la scuola elementare sia composta in maggioranza da bambini
che non sanno piú parlare friulano; nelle scuole medie invece
(Spilimbergo e San Giorgio della Richinvelda) gli insegnanti di
lettere che parlano e conoscono il friulano sono pochissimi.
I lavori presentati al concorso risultano distinti per classe, anche
perché le classi, con l'apporto dei singoli allievi, hanno
composto quadri di vita la cui vivacità si sarebbe attenuata
procedendo ad una divisione secondo la materia: si tratta di memorie,
fiabe, filastrocche, proverbi, modi di dire attinti dagli anziani
con interviste ordinate negli elaborati stesi in classe, sotto la
guida degli insegnanti, oppure a casa. Le varietà del
friulano sono numerose; anche se prevale quella del paese, ogni
bambino presenta il suo testo nella parlata in cui gli viene raccontato
dal familiare o dalla persona intervistata. Il lavoro su cui
si appunta il maggior interesse é quello svolto dalla classe
IlI A della Scuola media "A. Pilacorte" di San Giorgio
della Richinvelda, anzitutto per lo schema intelligente, per la
misura con la quale le inchieste sono tradotte in dialogo senza
forzature, grazie anche al rispetto per le singole parlate. Il quadro
che ne esce, tocca la vita di famiglie e gruppi, nel loro essere,
nelle componenti, nell'evoluzione (una riserva può, a quest'
ultimo proposito, riguardare la precisazione dei tempi: poiché
a parlare sono genitori e nonni, tendono a sovrapporsi, nel quadro
d'insieme, piú generazioni). Indubbiamente, una gran
parte del merito va a chi ha organizzato questo lavoro, ma protagonisti
sono i ragazzi: sul tessuto grezzo delle loro inchieste, da cui
mani sapienti hanno eliminato "il troppo e il vano", si
disegna una comunità contadina nell'arco di tempo (a partire
dai primi anni di questo secolo) in cui essa vive le piú
grandi e veloci trasformazioni della sua storia. I lavori delle
altre classi e delle altre scuole, meriterebbero un discorso a parte;
suggeriscono comunque un esame sul friulano dei bambini d'oggi,
e di quelli dei piccoli centri dove le parlate resistono; essi intervistano
genitori, nonni e bisnonni, ma molto spesso non sanno scrivere quello
che hanno sentito raccontare, senza il tramite della lingua italiana.
In qualche caso invece il discorso corre limpido e non mancano pagine
di bel friulano. Vorrei comunque, al di là di questi
cenni sommari di presentazione, mettere in luce un tratto che conclude
le pagine di molti ragazzi e che fa pensare: é la constatazione
che la grande miseria, i ridotti mezzi di sussistenza, le fatiche,
hanno permesso alle passate generazioni di godere dei piccoli beni
e di condurre, malgrado tutto, un'esistenza piú serena. I
ragazzi scrivono questo sulla scorta del dire degli anziani, le
angustie del cui passato si scolorano per la lontananza; eppure
a me sembra che essi si rendano conto di avviarsi a vivere una vita
affannata già dallo stesso benessere.
Novella Cantarutti Spilimbergo, marzo 1981
Avvertenze
-SS- (es. cussìn = cuscino), spirante sorda, non
si legge come una doppia, ma come la S nell'italiano "sandalo".
'S- (es.'senoli = ginocchio) indica la S sonora iniziale, che si
legge come la S nell'italiano "casa"; eccezionalmente
in corpo di parola indica l'opposizione di significato con un'analoga
parola con S sorda (es. "pensa = egli pensa -"pen'sa"
= spessa). -SS'-e-S'- indicano palatalizzazione della S, rispettivamente
sorda e sonora (es. "pass'on" = pascolo, si legge pascion;
"fas'eva" = faceva, si legge fajeva, dove con la "J"s'intende
il suono francese di "je" = io). Questo tipo di palatalizzazione
é presente in certe parlate, come quelle di Tramonti e Redona.
-C' in finale di parola indica prepalatalizzazione, mentre la semplice
palatalizzazione é indicata con il segno Ç (i due
suoni distinguono in genere le parlate del Friuli centrale e orientale
da quelle del Friuli occidentale).
N.B. Le parlate delle zone al di fuori dei comuni di Spilimbergo
e S. Giorgio Rich.da possono presentare delle inesattezze o per
le difficoltà di trascrizione dei suoni reali o per la mescolanza
di varie parlate. Per la grafia si sono seguiti i suggerimenti
del prof. Giovanni Frau, dell'Università di Udine.
Indice
Lavori di alunni di terza elementare
Cûl in banda
Il pupà di Cûl in banda al era vedul e dopo tanciu
ains al si torna a sposà e la femina ch'al veva sposât
a no voleva ben a Cûl in banda. Una sera a bruntulava
cul om e a ghi diseva: Si tu vôl ch'i resti, puarta via
Cûl in banda. Il sió om, stuf di sintila bruntulà,
a i dîs: - Doman i 'sin tal bôsc a fà lêns
e lu puarti a pierdi. Ma Cûl in banda al veva sintût
e l'indoman, prima di partì, al implena la sacheta di blava
par lassà il sen par podé tornà a ciasa.
A la matina bunora a partissin par 'sì a lêns. Ma Cûl
in banda, ch'al saveva ch'a lu dovevin pierdi, ogni tânt al
semenava un pocia di blava sul troi. Ma devour i ucei a i la mangiavin,
man man ch'a 'sevin indavânt. Dongia sera, sió
pari a lu lassa bessoul e Cûl in banda, quânt ch'al
si necuârs, a si met a iodi da la blava, ma la blava la vevin
mangiada i ucei e cussì nol saveva pi la strada par tornà
a ciasa. Dopu un toc ch'al era in tal bôsc, al iôt una
lusuta e ciamina e ciamina al riva in t'una ciasuta e al ciga:
- L'esi nissun uchí ? E bat e bat fin che una vecia a
ghi viêrs, ma Cûl in banda nol saveva che la vecia a
era una stria. La stria a pensa: "Chistu al é bon da
cuei in tal for e da mangià". Alora la vecia a tuei
Cûl in banda e a lu poca in tal for, ma Cûl in banda
a nol passava. La stria, iodînt che Cûl in banda a nol
passava in tal for, a i dà una peciada. Alora Cûl
in banda al dîs a la stria: - Se no saveit mandàmi
dentri tal for, i vi insegni jo. La stria a si met davânt
il for. Cûl in banda a ghi dà una peciada e la stria
a cola in tal for e a mour brusada. Cûl in banda al era
mâl iodût encia da li striis. (Fiaba contada da
la mama nassuda a Cuel d'Arba, la sera, vissìn dal fôc).
Laura Toneguzzo classe 3a scuola elem. di Gradisca
(Parlata di Colle d'Arba)
Morandini
Jo i soi nassuda a Spilimbêrc, ma la mê famea a ven
da Clausêt. Gno nono a mi conta un grum di sturiutes
da ridi e ancia da vaì, come chês di guera. A i son
dutes robes di una volta, veciones, veciones, e ancia las peravoles,
parcé ca gno nono par dî sacheta al dîs "gofa"
e "bleons" inveze di linsoi. Una storia biela a é
chesta. In ta una borgada di Clausêt ch'a si clama Noraz
al viveva un om di non Meni, ca duciu a i clamava Morandini. Al
era famôs pa las sôs stramberies. La domenia, a
messa granda, al veva la manìa di sentàsi, no tal
banc, ma sun t' una talmida in peis. La canaa, sencia fàsi
iodi, cun t'un racli a i la pocava via da sot il cûl e Meni
al 'seva cui peis par aria. Via par l'unvier, par falu rabià,
la mularia a i meteva i riz da las ciastignes sul paôl. Via
pa la not a i lu clamava, intant ch'al era a durmì. Meni
al vigniva fôr di corsa, discolz, e las spines a i si plantava
ta la piel. Meni al veva ancia un biel ort e in avôst
tanciu biei fasoi. Gno nono e aitis canais a i meteva una vuaìna
ta la seradura. Lui a nol rivava pi a daviersi la puarta. Alora
al butava la clâf iú pal bearz. Al entrava plen di
rabia tal ort, al giavava duciu i fasolârs e a iu sfracheava
cui peis. A Clausêt, anciamò vué, se un
al é stramp, a si dîs ch'al é come Morandini.
Maria Luisa Colledani classe 3a D scuole elem. di Spilimbergo
(Parlata di Clauzetto)
La pluma dal Ussel Grifon
Una dì, tre 'sovins puarés a son 'sûs là
dal re, par domandàghi bês. Il re a ghi dîs:
- Se vualtris mi puartais la pluma dal Ussel Grifon vi darai tanciu
bês. I tre a van pa lo sô strada. A stava vignînt
scûr, e cussì il pi 'sovin a si é metût
a durmì ai pié di una planta. Intânt ch'al
durmiva a ghi é colada ta la pansa una pluma: a era chê
dal Ussel Grifon. Quânt ch'al si é sveât, a nol
podeva crodi ai siei voi: al veva ciatât la pluma dal Ussel
Grifon. I siei doi fradis, invidiôs, lu àn copât
e ghi àn robât la pluma par puartàghila al re.
Il re a ghi à dat i bês come ch'al veva promitût.
- Dulà veso lassât vuestri fradi? - ghi à domandât
sô mari quânt ch'a son tornâs a ciasa. - Ma!
Al si sarà pierdût! - a ghi àn rispundût.
Il prin dì di primavera, un pastôr al à sunât
il sió suvilot e il sió suvilot, invesse di suvilà,
al à dita: - I gnei fradis a mi àn copât
par robàmi la pluma dal Ussel Grifon. Il pastôr
a ghi à fat sinti a duciu il suvilot, fin ch'al é
rivât ta la ciasa iusta. La mari a prova a suvilà;
il suvilot al dîs: Mama, i gnei fradis a mi àn
copât par robàmi la pluma dal Ussel Grifon. E
cussì i doi fradis a son 'sûs in preson. (Chista
storia a ghi la contavin a mê nona i siei genitôrs par
fàla indurmidì.)
Raffaele Tossutto Classe 3a scuola elem. di Gaio - Baseglia
(Parlata di Gaio)
La vuere tra nemai
A jere une volte un cjan e un gjat ch'a erin amîs.
Une biele dì a son giûs a fâ un 'sîr tal
bosc. A àn contrât une volp e un lôf. Chista
volp e chistu lôf àn dite: "Par chì no
si pos passâ". Il cjan al domande: "Parcé
no podìn passâ?" E la volp: "S'i passais,
jo vi copi". Il gjat al rispuint: "Se i voleis la vuere,
nô i sin d'acordu". Apene sintût chistul, la
volp e il lôf a son giûs a nascondisi. La volp a e giude
a platâsi ta une buse di un arbul e il lôf dentri un
bar di spîns. Il cjan e il gjat a si son mitûs a cirî
i doi nemîs. Dopo un pûc il cjan al à ciatât
la volp e a i dîs: "Ven fûr o se no ti copi!".
E la volp a ven fûr plene di pore. Ancje il gjat al à
cjatât il lôf e i à dite: "Ven fûr
o se no ti schissi dentri!". Il lôf al ven fûr
e al scjampe. Il gjat e il cjan a tornin a cjase contens di vê
vint la volp e il lôf.
Raffaele Franzin Classe 3a Scuola elem. Gradisca
(Parlata di Pielungo)
La cusina a era sempri plena di
fun
Mê nona a mi à contât che ai siei tîmps
dutis li ciasis a vevin il fogolâr. Il golâr al era
in t'un cianton da la cusina. Sot al era il for, ch'al serviva par
cuei il pan. Sora il fôc al era il ciavedâl, ch'al serviva
par picià la cialdera par cuei la polenta. Intor dal
fogolâr a erin dôs bancis. Mê nona a mi à
contât ch'a no à mai podût sentàsi dongia
il fogolâr di ciasa sô, parsé che il camin nol
tirava e cussì la cusina a era sempri plena di fun e duci
i mûrs a erin scûrs. Quânt ch'a veva frêt,
la nona a 'seva a scialdàsi ta la stala e ulì, intânt
che sô mari a cusiva e sió pari al faseva i 'seis,
jê cun chealtris frus a 'suiava a tombula, fin a ora di 'sì
a durmì. Chisciu a son i ricuârs di mê nona
sul sió fogolâr.
Barbara Liva classe 3a scuola elem. di Gaio - Baseglia
(Parlata di Baseglia)
Lavori di alunni di quarta
elementare
Storia dal nonu Albano
A era la guera: il nonu Albano, una freda matina di 'senâr
dal '43, al ven fat presonêr dai mucs e cun qualchidun dai
siei amigos caricât su un treno ch'al partiva da Spilimbêrc
cun destinassion un campo di presonia in Germania. Intânt
la nona Lina a ven informada da un conussînt di chel ch'al
é capitât al sfurtunât sió om e a si met
a vaì disperada. Duciu i vissîns di ciasa a vegnin
a savé da la bruta situassion da la famea par colpa da la
guera. A si strensin duciu sidîns ator da la nona: doi biei
ninis a volin ch'a 'sedi a gustà in ciasa cun lôr par
podé fài compagnia e coragiu. Intânt chel
treno maledet, caric di presonêrs, al era rivât dongia
la frontiera di Tarvisio e al stava ralentânt. Il nonu, cun
qualchidun dai siei amigos al é rivât a sfuarsà
la puarta dal vagon e a si é butât iú da la
scarpada ta la nêf. Dopo al é sciampât tal mies
dai bôscs. Qualchi dì dopo, intânt ch'a tornava
a ciasa da la messa, la nona a à incontrât una sô
vissina ch'a i à regalât un biel toc di ciar. A
la sera a era davôr a preparà i lêns par impià
il fouc e a pensava a tânt ch'a sares stada contenta se vissìn
di jê al fos stât il nonu a gustà insiemit chê
buna sena, parsé a chei tîmps a no si mangiava nencia
avonda. Dut un momênt la nona a sînt una vôs
a jê ciara ch'a la clama. Di côlp a si 'sira e dal scûr
a iôt vignì fôr il nonu ch'al era rivât
a ciasa, ciaminânt di not e di dì, platansi tai toglâs
e, qualchi volta, encia in tal mies dai pursìs. La nona
a era tânt contenta, parsé che il sió desideri
a si era averât.
Massimo Spagnoli classe 4a A scuola elem. di S. Giorgio Rich.da
(Parlata di Provesano)
La vôlp e il lupo
A erin una volta una vôlp e un lupo. Una dì, di
bunora, a si son ciatâs tal bôsc, par câs, e sicome
ch'a vevin tanta fan a dissìdin di 'sì a mangià
i salâs là di una ciasa. La vôlp a dîs:
- Alora stassera i si ciatìn a li nouf davânt
la ciasa. La sera a si ciatin davânt la ciasa, a entrin
pa la barconela e a scuminsin a mangià i salâs.
Ma la vôlp, ch'a era pi furba, a mangiava e a misurava il
barcon par iodi s'a passava. Invessi il lupo al continuava a
mangià. Il paron, ch'al veva sintût rumôr, al
é vignût abas. La vôlp alora a ei sciampada par
il barcon, a si é sentada lì di fôr cun sînc
salâs in man e a si é metuda a spetà. Il
paron, ch'al à iodût il lupo, al à scuminsât
a dàghi tanti di chê' pachis, ma di chê'
pachis ch'i no sai nencia jo. Ma a la fin il lupo al é rivât
a passà fôr pal barcon. La vôlp, par
no ciaminà, a à fat fenta di vé mâl ta
'na giamba, cussì il lupo, ch'a nol iodeva l'ora di 'sì
via di lì, al à cugnût cargàla ta li
spalis e partàla. Intânt ch'a la partava, la vôlp,
parsora, a ciantava: - Din don dan, il malât al parta
il san! Il lupo, ch'al veva capît che jê a faseva
a puesta, apena ch'a passavin par il flum, a ghi à dat
un côlp e al à butada iú. La vôlp
a sigava: - Lupo, salvimi! E il lupo, ridînt, al ciantava:
- Din don dan, il malât al parta il san! E cussì
la vôlp a si é neada e il lupo al é 'sût
pai fas siei.
Barbara Bortolussi classe 4a A scuola elem. S. Giorgio Rich.da
(Parlata di Provesano)
La vôlp e il lupo
Una dì la vôlp e il lupo a son 'sûs a bevi
lat in t'una lateria e a son entrâs par un bûs.
La vôlp a beveva un pôc e a 'seva a iodi s'a passava
pal bûs; il lupo al beveva sensa badà. A un
sêrt pûnt al é rivât il casaro e la vôlp
a ei sciampada; il lupo, invessi, ch'al si era sglonfât
di lat, nol é rivât a vignì fôr e al à
ciapât tanti bastonadis: la vôlp a era fôr
ch'a rideva. Quânt che il lupo al é vignût
fôr, al à iodût la vôlp duta plena di sânc
ch'a vaiva, peró chel ros nol era sânc, parsé
che intânt che il lupo a li ciapava dal casaro jê
a era 'suda ta un alber di siriesis ulì vissìn e a
si era sporciada duta di ros, ch'al someava sânc.
Alora la vôlp, furba, à dita che jê no podeva
'sì indavânt e il lupo a ghi à dita di montà
sora la sô schena. Jê ei montada e par strada a diseva:
- Din don dan, il malât al puarta il san! Il lupo par
un pôc no si é rabiât, ma sicome che la vôlp
a continuava a ciantà, il lupo a ghi à dit:
- Din don dan, il malât al puarta il san, guarda che jo i
ti buti iú! La vôlp a continuava, alora il lupo,
stuf, al à ciapât la vôlp e a l'à butada
iú ta un flum: cussì la vôlp a si é
neada.
Antonella Colonello classe 4a A scuola elem. di S. Giorgio
Rich.da
(Parlata di Spilimbergo)
Una storia di Bertoldo
La mari ghi dîs a Bertoldo: - Jo i vai a fà
la spesa e tu ti mi cunsis ben li versis. - Sì sì,
mama, i pensi jo. Bertoldo al va in cantina a cioli un toc di
argiel, al va tal ôrt e al met un toc di argiel ta ogni fuea
di versa. Quânt ch'a riva la mari, a ghi dîs:
Atu fat chel ch'i ti ai dita? Bertoldo al rispûnt:
- Sì sì, mama, ven a iodi in tal ôrt come ch'i
ai fat ben. La mari si met li mâns tai ciavei e ghi dîs:
- Tu ti mi n' cumbinis una par colôr.
Nadia Sala classe 4a scuola elem. Barbeano
(Parlata di Barbeano)
Dispiés di gno pari
quânt ch'al era pissul
Gno pari, quânt ch'al era pissul, invessi di 'sì
a scuela al 'seva tai ciâmps in sercia di nîs e, s'al
era, encia dal ussel. Al partiva bunora e al tornava quânt
che i siei amigos a vignevin four di scuela. Mê nona a
i domandava: - Se atu fat di biel vuei a scuela? Gno pari di
solit al rispundeva cun t'una busia, ma tanti voltis mê nona
a vegneva a savé da la maestra ch'a nol era stât a
scuela, cussì a lu spetava cu la scova in man. Apena
mangiât, invessi di studià, al tornava pai ciâmps,
cu la sfiondra, a iodi di colômps, ussei e ranis. A ciasa,
s'a nol era tra i ussei, al era tra li vacis o a molsi o a tirà
claps. Insoma al era sempri tra li bestis, sporcis o netis ch'a
seini. Quânt ch'al entrava in ciasa, al partava dentri pantan
e di dut. Mê nona, pora femina, a veva da scombati da la matina
a la sera sensa un momênt di pâs. Mê 'sia
a era pi pissula, a 'suiava cu li pipinis, e gno pari a i faseva
dispiés in continuassion. Insoma al era la pesta da la ciasa.
A i ubidiva dome a sió nonu e a lu iudava a fà qualchi
lavour a ciasa o tal ciâmp a curà vena. A disvot
ains al à tacât a tirà cul sclop e quânt
ch'al à fat la licensa al à tacât a tirài
parfin al ansul dal ciampanili. Pôr Don Giovani (il predi
di chê volta) a nol saveva pi se sânt clamà:
a si ingrisulava dome a iodilu rivà cul sclop su la spala
e sempri cul sivilot in bocia. Encia ades al tira cul sclop,
ma no al ansul dal ciampanili.
Orietta Basso classe 4a B scuola elem. di Rauscedo
(Parlata di Rauscedo)
Mê nona a preava
Una volta, sicome che li fameis furlanis a erin
numerosis, li stansis a erin tânt grandis e in cusina al era
il fogolâr, cun ator una lungia bancia: ulì, di sera,
la famea a si riuniva. I omis a comedavin li tamidis, li feminis
a fasevin la cialsa, li nonis a vevin se fà a pontà
cialsîns, ros da li tamidis. I nonus, ch'a vevin il comânt
da la famea, a si sentavin tal puêst pi dongia ai frus e lì,
fumânt la pipa, a contavin li fiabis o li miseriis ch'a vevin
passât pal mônt. Chisci frus, plêns di polenta,
lì, dongia il cialdut, scoltânt il nonu a si indurmidivin.
Alora a iu puartavin a durmì tal iet; cul movimênt
a si sveavin chel pôc ch'al bastava par rivà a disi
la preghiera. Mê nona a preava cussì:
I voi in tal iet cul ansul perfet cul ansul di Diu
cun San Bartolomiu cul ansul ciantânt Maria prediciânt
Gesù Nasaren requia di oro jo mi pogn uchì
no sai s'i rivi a dì rivà o no rivà
il Signôr benedet al sarà a compagnà.
Vanna Scodellaro classe 4^ scuola elem. di Gaio - Baseglia
(Parlata di Gaio)
Li mê' storiutis
La palanca
Une volte a iere tante miserie e un nonu cun tanciu nevôs
nol saveve ce môt fâ par daus da mangjâ. Alore
a le sere, quant che duciu a jerin sentâs ator la taule al
diseve: - A cui ch'al va a durmî cence cene, ghi dai una
palanca. I frus, duc' contens, a preferivin cjapâ la palanca.
L'indoman matina, quant ch'a jerin di nouf ator la taula a spietâ
la mirinda, il veciu al tornava a dî: Ades, cui ch'al
vôl fâ mirinda, al mi torna la palanca.
L'aghe e la lune
Ce bielece stassere, la lune quiete a lûs sui mons, sul
mâr e sui prâs. L'é dut un silensio, a si
sint sôl il rumôr da l'aghe ch'a cor e li ondadis ch'a
si batin sui clas. L'aghe a si infile sot un pûnt, a cjata
un ostacul e a si divît in doi rams. E la lune tal cîl
a rît. Ma l'aghe furiose a je decise, a salte ancje une
dighe e a va dute in sblume: a cor iú in te planure.
Ma ta cheste planure l'aghe a si scurìs, a cjate baratui,
stras, scarpis ...; alore a si intimidìs, a viôt dut
brut e disperade a si bute tal mâr. In dute cheste bruture,
sôl la lune a reste tal cîl, grandiose e clare, e di
lassú a nus rît.
La preghiera da la nona
Jo mi poi tal iet, no sai dal mió ievâ,
tre gracis vuei domandâ: confession, comunion,vueli sânt,
par virtût dal Spiritu Sânt. Amen.
La madone
Chê madone solitarie, sentade sempri vissìn
la panarie, veduvute cu'n sôl fî, e dopo no
la sai pi.
Cristina Piasentin classe 4a A scuole elem. di S. Giorgio
Rich.da
(Parlata di Paludea)
A cjoli pae in ta la basse
Me nonu Guerino, quant ch'al era fantat, al é lât
insiemit a so pari a cjoli pae in ta li palûs, in ta li bandis
di Latisane. A son partîs di Mangjniel, ch'a si cjate
tal cumun di Mangjan, a bunore prest, cu li vacjs e il cjar. Quant
ch'a erin fôr dal paîs, mió nonu al à
dit a sió pari: Sentiti sul cjar, i meni jo li vacjs.
E so pari a i à rispundût: Jo no meni li vacjs
e no monti sul cjar. Cussì al à fat sessanta
chilometros a peit par nuje: ma i vecjus di une volte a erin
cussì. Il nonu a mi à dit che so pari al ere un
bravo e bon om e ch'al si clamave Jacum.
Massimo Buiatti classe 4a scuola elem. di Barbeano
(Parlata di Dignano)
Recuârt di 'na volta
Mê nona a ei nassuda al Dandul. Vissìn Manià,
a chel tîmp, a era una gran 'sona sensa nuia, dome cun
boschés e prâs. A viveva in t'una gran ciasa e dut
atorotor a erin plantâs i pomârs. Pa la nona la
pi biela stagion a era la primavera, parsé che dut a si
cuierseva di colôrs biei e il soreli al tacava a scialdà.
D'unvier a faseva pi freit e quânt ch'a rivava la primavera
a era una fiesta par duciu i canais ch'a restavin in ciasa dut
l'unvier. Ducius i pomârs a si cuiersevin di flôrs
e di fueis e dut a tornava a vivi. A pûc a pûc i
flôrs a si trasformavin in frutàn e a erin ancia li
saresis. A la nona li saresis a i plasevin tânt, cussì
quânt ch'a erin maduris la nona a 'seva su pal saresâr
e a faseva da li bielis mangiadis. Una dì a era pacifica
ch'a li stava mangiânt quânt che sô sôr,
par fàighi un dispiet, a i à dit a la nona: -
Iôt, iôt ch'i ti as una ruia intori! A saveva che
a la nona a ghi fasevin schifo, cussì a ei sussedût
che la nona a ei colada dal saresâr e una ramassa a i à
fat una bruta ferida ta la morsela. Inciamò vuei ch'a
ei vecia e plena di ruis, ta la musa a si iôt la cicatrice.
Donatella Bisutti classe 4a B scuola elem. di Rauscedo
(Parlata di Rauscedo)
La prima volta che il nonu
al à ciatât i fîcs d'India
Quânt che il nonu al faseva il militâr, al é
'sût in Sicilia cul treno. Chê volta era la guera,
e ghi davin pôc da mangià. Alora a 'sevin a robà
tai ciâmps. Una volta che il treno al si era fermât,
il nonu, insiemit a un pâr di amigos, al é 'sût
a iodi s'al ciatava âlc da mangià. A àn ciatât
dai fîcs d'India, che lôr no vevin mai iodût e
someavin tânt gustôs. Sensa pensà a come
ch'a erin fas, a i àn butâs dentri ta la ciamesa.
Sicome che i fîcs d'India a erin spinâs, al nonu a ghi
à vignût una granda inflamassion in dut il stomit e
a ghi à tociât stà tal liet quindis dìs.
Tiziano Quaia classe 4a A scuola elem. S. Giorgio Rich.da
(Parlata di Aurava)
Chês di una volta
A ciasa mê, i gnei nonus a ciacarin il dialet da la bassa;
mê mari a ei furlana, di Baselia, ma a ciacara cussì
pôc cun me! A ei Lussia, peró, una vecia ch'a sta
vissìn di me, che quânt ch'a si met a contà
chês di una volta a no finìs pi. Ai siei tîmps,
a fasevin sacrifissis ! Ai siei tîmps, a lavoravin ! Ma la
int a era instes pi contenta. Come ades, di chista stagion,
a conta, a ciapavin su la blava a man, una panola a la volta, a
la butavin tal 'sei e dopo tal ciar. Quânt che la sera a vevin
fat un biel grumut, dopo sena a si ciatava un biel sciap di 'soventût
e a li disclofavin, sot li loibis o, quânt ch'al era pi frêt,
ta li stalis, tal cialdut da li vacis. Da una banda a butavin
li panolis, di chê altra li sclofis. Chês, dopo, a li
sielsevin par metilis tal paiarís. Intânt ch'a
disclofavin, a fasevin la sô ciantada: qualchidun al contava
barsaletis, qualchi volta a fasevin a cui ch'a la saveva pi grossa.
Sul spolêrt a si cueéva la sucia e a si faseva il vin
brulé par scialdàsi e par tiràsi sù
un pôc. "E li feminis," a conta sempri Lussia,
"una volta a lavoravin tal ciâmp da un scûr a chel
altri e ades a 'nd àn sempri una ! Spes e volentêr
a àn colamênt di vita o duci i ues masenâs, ma
jo no mi capìs pi in dì di vué". Jê
ai siei tîmps a veva dome un vistît di sêst, ch'al
veva da durà amancul dîs ains. A lu doprava dome
par 'sì a messa o in qualchi lôc, e po di corsa a
ciasa a cambiàsi. Quânt che propit al era veciu, par
cambià a si lu intenseva, cussì al tornava nôf.
- E tu piciula, t'i 'nd avaràs sinquanta di vistîs,
ese vera ? -, a mi dîs Lussia.
Maria Rosa Maiutto classe 4a scuola elem. di Gaio - Baseglia
(Parlata di Gaio)
Al tîmp dal Carnevâl...
A era la borgada di mê nona, a si clamava Frassaneit; a
era una frassion di deis fameis, ma tanta 'soventût, a 'nd
era una trentina in dut, ma duci mas. Al tîmp dal Carnevâl
a era tanta alegria; a vevin un ch'al sunava cu l'armonica e la
domenia di sera a 'siravin par li ciasis duciu insieme e si volevin
ben come fradis e encia chei pôrs vecius a erin tânt
contêns e a ofrivin dut chel ch'a vevin; tanta miseria, ma
tanta contentessa: a balavin, a ciantavin e i cres a rimbombavin.
No vevin la lûs eletrica, sôl il lum a petrolio e, par
sparagnà encia chel, a 'sevin sui pîns a fà
scielis che a li metevin parsora il ciavedâl, che erin a puesta
dai platei: a fasevin come un fogorut ch'al faseva un biel splendôr
e cussì duciu a podevin fà fila; li feminis a fasevin
la gucia e i omis a fasevin i cos o li tamidis e li nonis i scarpés.
A no erin li scarpis in chê volta; s'al era biel tîmp,
a metevin i scarpés e cu la ploia li tamidis; a vevin chês
da la fiesta, chês par stà in ciasa e chês par
lavorà, cui brics là sot, par no sbrissà quânt
ch'a 'sevin sù par la mônt a fà il fen.
Par vistìsi in maschera a metevin chel ch'a vevin: li feminis
da omis e i omis da feminis. I ultins dìs di Carnevâl
a 'sevin in tal paîs e a scuminsavin a sunà la domenia
apena fôr di misdì fin al martis, sensa mai fermàsi,
fin al sun da l'Ave Maria. Chistu al era il Carnevâl da
la 'soventût di mê nona. A era sot il comun di
Tramóns disora e par rivà in borgada erin sînc
chilometros di troi, costegiânt da ch'a ven fôr la Meduna.
Marta Canderan classe 4a scuola elem. di Gaio - Baseglia
(Parlata di Baseglia)
Filastroca
Sioris mestris benedetis, jo us dai la buine fieste e us
brami che lôr gjoldin ce che reste, vinc' trent'ains in
sante pâs. No je biele la vecjae, si viôt pûc
e pûc si sint; son lis gjambis clopadicis e ogni dì
si piart un dint. Ma cun dutis 'sti magagnis l'é miôr
vivi che murî; baste un fregul rassegnâsi e
tirâ indenant cussì.
Marta Bortuzzo classe 4a scuola elem. di Tauriano
Lavori di alunni di quinta elementare
Li mê' storiutis
Il purcit sciampât
Un biel dì, ansi un brut dì, mê mari e sô
santule a son partidis da San Durî cul cjar e cul mus, par
lâ a Rivis D'Arcjan a comprâ doi purcitùs.
Tal viac' tornant in davour dut al é lât ben; rivadis
tal curtîl di cjase mê a San Durî, son ladis a
tirâ jù i purcitùs dal cjar par metiju tal cjôt.
Ma un purcit al é stât plui svelt di mê mari
e al à taât la cuarde. Prime al é lât
t'une arie di un'âtre famee, ma mê mari a no é
stade buine di cjapalu, parcé che lui al à taade la
cuarde par la seconde volte e al é lât a finîle
t'un boscut; lì al à vivût par vinc' dìs,
mangjant erbe e bevint aghe di un ruiuciut. Mê mari, ogni
dì, a lave jú tal boscut a jodi s'a podeve cjapâlu,
ma lui al ere doventât svelt come un gneur. Une dì,
stufade, a é lade in buteghe a clamâ dai fantas, ch'a
son lâs jú cun t'un cjan: dopo deis minûs di
corse, il cjan al à fat colâ il purcit, i fantas a
son stâs svels e al àn cjapât. Metût
tal cjôt, si pensave ch'al fos selvadi e invesse al é
stât bon, forsi parcé che so fradi a lu pocave come
ch'al ves dite: "Mangje, mangje!".
Lis quatri malefatis di gno barbe
Jacum
Chistis storiis a son fas vêrs, sucedûs a gno barbe
Jacum, ch'a 'n cumbinave ogni dì une.
La fiere
Une dì gno barbe, lant a scuele, al giuiave cui siei amîs,
sensa cjalâ là ch'al lave e al é lât a
finîle ta la ledre. Par fortune a ere pocje aghe e a si é
bagnât sôl i peis. Rivât a scuele, il mestri nol
à vulût mandâlu a cjase. Finide la scuele, al
é lât a cjase e al é rivât cun quarante
di fiere. Mê none, dute rabiose parcé che il mestri
nol à vulût mandâlu a cjase, a no é lade
a protestâ par rispiet dal mestri.
La sporte da la scuele
Quindis dìs dopo, a 'nd à cumbinade un'âtre
da lis sôs, chiste volte giuant cu la sporte da la scuele:
invesse di lâ dentri lui, ta la ledre, al à butât
la sporte. Rivât a cjase, al à cjapât tantis
botis di mê none, parcé che la sporte a ere di carton
e cussì à scugnût tornâ a comprâla
cun dut ce ch'al era dentri.
Il mus ribaltât tal ruiuciut
Doventât plui grant e finide la scuele, al lave a judâ
gno nonu tai ciamps; une dì, bunoris, al é lât
a cjoli il mus ta la stale parcé ch'al veve di menâlu
tun' altre famee. Par lâ ta cheste famee al veve un ruiuciut
di passâ: ma il mus al veve pora da l'aghe. Alora gno barbe
al à scuminsât a dâi pachis, peró nol
é rivât a fâlu spostâ. Tire di ca,
tire di là, fin che il mus al é lât a finîle
tal ruiuciut cu lis gjambis par aiar: s'a nol ere lì un sió
cusìn, gno barbe, pa la vergogne, al copave il mus di botis.
La brovade
Une sere gno barbe, par fâ un dispiet a un vecju di San
Durî, al é lât cui amîs a butâi vie
la brovade ch'al veve tal brancjel e a i à metût tanciu
clas. Chel om, tal indoman, al é lât par cjoli
la brovade e al à ciatât sôl clas. Il vecju al
é vignût a savê cui ch'al ere stât, peró
a ju à perdonâs, parcé ch'a erin mularie.
Severino Bozzer classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Sant'Odorico)
La storia di Pieri mat
Una dì i soi 'suda a ciatà i gnei nonus ch'a stan
ta 'na ciasa un pôc vecia su par una straduta streta, a Pòs.
Quânt ch'i soi rivada, iu ai saludâs e cun lôr
i soi 'suda a scialdàmi un pôc dongia al fouc.
Intant il nonu al implenava il got di vin neri e dopo al é
'sût ta la stala come ch'al usa a fà lui. Restadis
bessolis, la nona à scuminsât a contàmi la storia
di Pieri mat, ch'a ghi plaseva tânt a gno pari quânt
ch'al era frut. I erin tal pi biel da la storia, ch'al é
tornât in ciasa il nonu e al si é tornât a implenà
il got di vin. La nona a mi à fat ciapà un siet, parsé
ch'a si é metuda a sigà: - Pieri, no stà bevi!
Jo i mi soi metuda a ridi, parsé ch'i la sînt sempri
a disi cussì. Dopo, la nona a mi à fat sercià
una gotuta di vin, ma jo i no sai se ch'a i ciatin di bon. Cussì
la storia, par 'sta volta a ei restada a mies, parsé che
la nona, plena di nervôs pal nonu, a no à vût
pi voia di contà. Alora i soi tornada a ciasa, sperânt
che la prossima volta a mi vadi miei e ch'a no sussedi nuia ch'a
fasi rabià la nona, in môt da rivà a sinti il
finâl da la storia.
A sun di dài, una dì
i l'ai sintuda duta
?Al era una volta Pieri mat, ch'al viveva cun sô mari.
Un dì al ciata sô mari muarta e, sicome ch'a nol era
tânt iûst, al pensa di poiàla tal porton dal
ciastelan, che ogni dì, bunora, a lu vierseva. Chel dì,
come che il ciastelan al viêrs il porton, la muarta a cola
par ciera e Pieri a si met a sigà come ch'al fos stât
il sior a copàla. Par no vé rognis cun Pieri, il ciastelan,
ch'al crodeva propit di vela copada lui, a i dà tanciu bês
tânt ch'a pesava sô mari. Pieri, contênt,
al torna in paîs spindînt e spandînt come un sioron.
I paesâns, iodînt cussì, ghi domandin semônt
ch'al à fat a meti dongia tanciu bês. Lui alora
al conta la storia di sô mari, ma, furbo, a ghi fa crodi a
duciu che il ciastelan al comprava vecius muârs par fà
binsina. Dopo qualchi ora, la 'sênt dal paîs si
é 'sà mituda d'acordu di copà duciu i vecius
par partàiu al ciastelan e fà tanciu bês.
Il dì devôr, i basoâi dal paîs a partissin
viêrs il cisciel cun t'una scialarada di vecius muârs.
Apena rivâs, si metin a sigà: - Paron, i vin partât
i vecius muârs ! Il ciastelan, ch'al veva inciamò
la pora intori pa la storia di Pieri, al ven fôr sigânt:
- 'Sêt via di ca, ch'i ai vût un biel se fà cun
Pieri mat, ch'i ai cugnût paiàghi sô mari, ch'i
l'ai copada cul porton! I omis alora a capissin che Pieri iu
veva ciôls in 'siro e a pensin di copàlu: a si
metin d'acordu di butàlu dentri tal pòs dal paîs.
Dit e fat, doi omis dai pi fuârs a lu ciapin, a lu metin dentri
tal sac e a van viêrs il pòs. Peró a passin
davânt l'ostaria e pensin di fermàsi a bevi un got:
a poin il sac fôr da l'ostaria e a van dentri. Dopo un
pôc al passa par lì un 'sovin, e vidînt il sac
ch'a si mouf, ghi dà una pessaduta e al dîs: -
Cui ese dentri chì ? E Pieri: - I soi jo, mi clami
Pieri, a mi àn mitût uchì, parsé ch'a
volin ch'i sposi la fia dal re e jo no la voi! Jo la sposarés
subit - al dîs il 'sovin. Alora passa chì dentri!
E cussì a fan. Prima di metisi tal sac, il 'sovin a i
dîs a Pieri che lui al veva una stala plena di vacis: sposânt
la fia dal re nol vares pi vût bisugna di lôr e alora
a ghi li regalava dutis a Pieri. Lui, contênt come 'na
Pasca, al ciapa subit la strada par 'sì a iodi da li sô'
vacis. Dopo un pôc a vegnin fôr da l'ostaria, a
ciapin il sac in spala e a van viêrs il pòs. Pa
la strada il fantat a si met a preàiu ch'a lu molin, ch'al
veva pensât di sposà la fia dal re. Ma chei doi,
ch'a no si sumiavin nencia dal scambio, a disin: - Pieri, sotu
doventât mat ? La fia dal re i ti la fasìn sposà
noaltris in tal pòs ! E cussì a fan. Il dì
dopo, Pieri al stava beverânt li vacis e a li clamava par
non: - Rossa, Blancia, Colomba, Stela! Li vôs a corin
in tal paîs e chei doi ch'a crodevin di vélu butât
in tal pòs a van subit là di lui: - Pieri, ma
no ti vino butât tal pòs iêr ? - Sì
- al rispûnt lui - ma là l'é un altri mônt
e par ogni palanca ch'i ti as in sacheta a ti dan una vacia: a mi
ch'i 'nd avevi una ventina, a mi àn dat vînç
vacis. I omis dal paîs a decidin a côlp di butàsi
tal pòs cu li sachetis plenis di bês. Ma un devôr
chel altri àn fat una bruta fin e Pieri al é restât
paron dal paîs cun dutis li feminis e i frus?.
Diana Tubello classe 5a A scuole elem. di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Pozzo)
A dutrina
"Di fiesta, la dutrina pai frus a era prima di espui.
Sul prin bânc da la banda dai frus a si meteva il predi. In
man al tigniva una ciana gargana, lungia come chê ch'a si
va a pes, e dreta come una calamita, ch'a rivava fin tal ultin bânc.
La prima volta che jo i soi 'sût a dutrina, i ricuardi inciamò
che il predi a mi à domandât: "Si iode il Signôr
in chistu mônt?" Jo i diventi ros come il fouc e
i no rispûnt e lui, il predi, al torna a domandàmi:
"Si iode il Signôr in chistu mônt ?". Jo i
guardi l'altâr pi grânt e iodînt il crocifis ch'al
luseva come l'arsênt, i rispûnt di sì, ch'a si
iôt. Alora la ciana gargana, ch'a pareva ch'a tocias cu la
ponta il sufit da la glesia, a plomba dreta su la mê sucia
sunânt di panarot: zac ! Duta la mularia a ridi e jo
mi impensi inciamò ch'i mi freolavi i voi sturnît,
par parà via li lusignis ch'i iodevi, chês sì,
par chel croc di chê ciana gargana...".
Stefania Gava classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Aurava)
Il pignatut
Mê mari, quânt ch'a era pissula, a steva in una ciasa
di contadîns. Ogni unvier, quânt che in montagna
a tacava a fà frêt, una vecia granda e grossa a vigniva
iú a ciasa di mê mari a domandà da durmì
e da mangià. Mê nona, la mari di mê mari,
a la sistemava in tal fen, fasînt una cova in môt che
je a podessi stà cialduta e a i deva una cuierta da podé
cuiersisi. A steva ulì par dai meis: di not a durmiva
ulì e di dì a 'seva in stala, dulà ch'al era
cialdut, parsé che li vacis cul flât a scialdavin la
stansia. La roba che a mê mari a i é restada sempri
tal ciâf a ei ch'a partava da li cotulis lungis e largis e
sota a tigniva un pignatut. Mê mari a sintiva a disi di
che' altris frus che li striis a erin brutis e a tignivin sempri
un pignatut sot i cotolôns. Alora ogni volta ch'a iodeva chista
vecia a ciaminà là pal curtîf, a fadeva il sen
da la crôs, parsé che cussì a no vigneva striada.
Chista vecia a vigneva clamada da dut il paîs "Meneghina".
Dopo ains e ains ch'a vigneva ulì, un biel unvier a no si
é fata pi iodi. Un altri unvier al é passât,
ma Meneghina no si é iududa. Un biel dì, viêrs
la fin di novembre, àn savût ch'a era muarta. Dato
ch'a no veva nissun parînt, a i à lassât a mê
nona il famôs pignatut ch'a si partava sempri davôr;
cussì i vin savût ch'al era benedît dal Papa.
Mê mari a lu conserva enciamò.
Lucia Cancian classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio Rich.da
(Parlata di Pozzo)
Li sanguetis
Mê mari, quânt ch'a era pissula, a viveva vissìn
di una vecia un pôc stramba, ch'a si clamava Gigia.
Mê mari, qualchi volta a 'seva a durmì cun jê.
Sicome che Gigia a beveva spes, a i cresseva la pression, alora
a i diseva a mê mari di 'sì a ciapà un pocis
di sanguetis ta la roia. Jê a 'seva cun t'una butiliuta
cul bûs lârc, a li cioleva e a li partava a Gigia;
li sanguetis a erin magris. Gigia a li meteva sui bras e chistis
sanguetis a i supavin il sânc e a vignevin grossis grossis:
cussì a Gigia a i calava la pression. Finida la cura,
mê mari a tornava a butà li sanguetis ta la roia.
Michela D'Angelo classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio
(Parlata di Provesano)
Li feminis a fasevin la lissiva
Ades, tor li vot di sera, a son duciu intor la television; mê
nona a mi conta invesse che una volta a erin duciu ator dal fogolâr.
Una piastra rotonda e scura, anerida dal trop doprà,
si poiava su un muret di madôns. Una grilia a sustigniva il
fôc e a lassava colà la sinisa. Da una granda napa
a forma di ciampana a pindulava una ciadena ch'a tigniva sù
una granda cialdera di ram, dulà che la nona a faseva la
polenta. Gno nonu a mi à contât che cun t'un baston
al divideva la sinisa da li boris e cun chê li feminis a fasevin
la lissiva, ch'a serviva al puêst da la varechina di ades,
par lavà la blanciaria. In ta la podina di len a metevin
i linsoi 'sà lavâs: sora a slargiavin una canevassa,
a butavin la sinisa e dopo, plânc plânc, a rabaItavin
parsora l'aga di bol. La blanciaria a restava in muel duta la not.
E se blancia ch'a deventava! Miei dal "Omo" di gué.
E se profun!
Ivan Marchese, Alessandro De Stefano, Paolo Barea, Fabio Zanin
classe 5a scuola elementare di Tauriano
(Parlata di Tauriano)
Il predi e il lari dai salâms
Una dì in t'una fameona di una volta, cun tanciu cugnâs
e cugnadis, a àn copât un pursit e dopo a àn
piciât i salâms. La not, un dai omis al dîs
a la femina: - Ades i voi a robà i salâms!
La sô femina a rispûnt: - Ma no ti pos fàlu
! A son di duciu!... Ma s'i ti vôs propit fàlu, dopo
ti tocia 'sì a confessàti! - Va benon - al
dîs l'om. Al ieva plânc plânc, al va a robà
i salâms e a iu plata par vendiiu di bessôl. Qualchi
dì dopo, al va a confessàsi e il predi a i dîs:
- Ben, par chista volta fasín a miesis, ma la prossima volta
no sta' fàlu pi.
Anna Campardo classe 5a scuola
elem. di Gaio-Baseglia
(Parlata di Gaio)
Il ciar rabaltât di una banda
Una volta gno nonu e mê agna a son 'sûs tal ciâmp
cul ciaval e il ciar a cioi fen. La strada a era lungia (la via
da la Colonia) e una volta li stradis a no erin asfaltadis, ma plenis
di busis. Tal ciâmp, dopo vé ristelât e ciamât
dut a man, a son tornâs a partì par vignì a
ciasa e a son montâs duciu doi in sima al ciar dal fen. Pa
la strada, cui sâls da li busis, il ciar a si é rabaltât
dut da una banda. Alora gno nonu e mê agna a son saltâs
iú svêls dal ciar e a si son mitûs a guardàlu
duciu doi avilîs. Ma par lì al é passât
Angelin "Andrian", l'om di Tersa la bidela: un om grânt
e gros ! Angelin al é 'sût sota il ciar e cun t'una
spala a l'à indressât, sota i voi dal nonu ch'a no
i pareva vera di iodi inciamò il ciar dret tal mies da la
strada, contênt da 'sì a ciasa. Inciamò,
quânt ch'a si ciatin in ostaria, Angelin e il nonu a si pain
un got di vin in amicissia par la indressada dal ciar.
Giovanni Marcuz classe 5a scuola elem. di S. Giorgio
(Parlata di Cosa)
Fat sussedût a mê nona
Mê nona, quânt ch'a era 'sovina, a 'seva ogni tânt
a fà la fila ta la stala dai vissinâns, di scundon
di sô mari. Una sera, gno nonu al era 'sût sot il
barcon da la ciamara di mê nona par iodi s'a vigniva a fà
la fila ta la stala ancia in chê sera. Me nona ghi à
rispundût ch'a sarés 'suda volentêr se sô
mari a la ves lassada 'sì. Alora gno nonu ghi à dit
che s'a voleva 'sì a bastava saltà iú pal barcon,
par no sveà sô mari. In chê sera al é
'sût dut ben, ma la seconda sera mê nona a ei colada
mâl dal barcon e a si é fata mâl ta una giamba
e l'indoman a i à tociât 'sì iú plânc
plânc pa li scialis ch'a ciulavin a ogni pît ch'al passava
parsora. Alora sô mari a si é inacuarta e a ghi à
dita: - Par fuarsa che a la matina ti fasevis fadìa a
sveàti par ievà a lavorà: i ti stevis sù
fin târs a fà la fila! E cussì sô
mari à tacât a sieràghi a clâf la puarta
e la fignestra par no lassàla sciampà.
Elena Cominotto classe 5a scuola elem". di Gaio-Baseglia
(Parlata di Baseglia)
Li mê' storiutis
Il puaret ch'al va ator pal mônt
Un om ch'al era tânt puaret al 'seva ator pal mônt
e al veva dome un ôf. Ciaminânt, al riva in ta una
ciasa e al domanda di durmì; il paron al dîs di sì
e il puaret al lassa l'ôf su la taula. La matina dopo,
si necuârs che una gialina i veva mangiât l'ôf
e cussì al domanda al paron la gialina. Chel a ghi la
dà e lui a si la puarta via. Al continua il vias e ta
la ciasa dopo il pursit a i copa la gialina a furia di scâls
e cussì il puaret a si puarta via il pursit. Ta un'altra
ciasa il ciaval al fai sciampà via il pursit e lui al si
puarta via il ciaval. Strada fasînt, al torna a ciatà
il pursit e a si ten ciaval e pursit. Una dì al riva
in t'una osteria, al iôt una 'sovina e al domanda al paron
da l'osteria se in cambio dal pursit a i dà la 'sovina.
L'ostêr a i la dà, cussì puaret e 'sovina a
van via a ciaval duciu doi contêns parsé che ancia
la 'sovina a era una puareta come lui.
Il paron dal ciâmp e la veciuta
Una dì un om ch'al era paron di un ciâmp a si é
necuârt che tal sió ciâmp di versis a 'n manciavin,
ma sul momênt a no i à fat câs. Il dì
dopo al iôt ch'a 'n mancin inciamò e cussì al
pensa di scundisi, in chê not, davôr la vigna ch'a recintava
il ciâmp, cun t'un baston par spetà il lâri.
A riva la not e lui al si prepara davôr la vigna. Speta
e speta, dopo un toc a riva una veciuta cun t'un sac e a scuminsa
a ciapà sù versis svelta svelta. L'om al ven fôr
e al taca a dài iú cul baston, ma la vecia a i dîs
vaînt: No, no ! No steit a bastonàmi! A é
la prima volta ch'i ven a robà versis. L'om a si ferma
e al é curiôs di savé cui ch'a i roba ogni not
tal sió ciâmp. Cussì a si metin a spetà
duciu doi insieme: dopo un toc a sintin rumôr di frascis e
a si necuarsin ch'al rivava un ciavriôl a mangià li
sô' versis! Quânt ch'al capìs, al paron a i fai
dôl la veciuta e a i dîs: - Par 'sta volta ti lassi
li versis ch'i ti as ciapât sù, ma no sta' pi fàlu.
Cussì a si saludin e a van ognun par cônt sió.
L'om e la femina ch'a vevin di tirà
bês
Una dì un om e una femina a vevin di 'sì lontan
a tirà bês. A scuminsin il vias. Ciamina e ciamina,
la femina a si ricuarda di no vé sierât la puarta di
ciasa e a i dîs al om: - Om, va' un momênt a ciasa
e siera la puarta devôr di te; fa' svêlt che jo ti speti
uchì. L'om al va e quânt ch'al riva a era bel 'sà
sera. La femina lu iôt rivà cu la puarta ta li spalis.
Alora a i domanda: - Parsé atu puartât cun te la
puarta ? Ti vevi dit di sieràla. Ma ormai a era fata.
Sicome ch'a no savevin dulà 'sì a durmì, a
pensin di montà sù ta un alber. A montin, a tirin
sù la puarta e a fan par durmì. Dut un momênt
a iodin rivà li striis ch'a si metin sot dal alber a contà
bês. L'om e la femina in prin a ciapin pora, ma dopo a
pensin di stà calmos e durmì. Dut un momênt
a la femina a i ven di 'sì di cuârp e i dîs al
om: - Om, iôt ch'i ai di 'sì di cuârp; semôt
fasìno ? - Eh, - al rispûnt l'om - fa' un sflecut
a la volta. E li striis sot a pensin: "Eh, a saran i ussei
ch'a sbitiein". A tornin a durmì, ma a un biel momênt
al om i ven sen di pissà: - Femina, iôt ch'i ai
di pissà; semôt fasìno ? - Eh, fa' come
me, un sflecut a la volta. E li striis par sota a pensin: "A
saran i ussei ch'a pissin". E a tornin a indurmidìsi.
Dut un momênt l'om nol pos pi tignì sù la puarta
e la lassa colà. Li striis, a sinti il sdrondenamênt
da la puarta ch'a bat sui ramàs, a ciapin pora e a sciampin.
Cussi l'om e la femina si tegnin i bês e a no van pi a tiràiu.
(Parlata di Gaio)
Preghieris
Non di Diu e di Maria, encia usnot, Signôr, vi ringrassi
dal bun dì ch'i mi vês dat, demi encia una buna not,
a mi e a duciu. Jo i mi pogn uchi no sai s'i rivi al dì
rivà o no rivà il Signôr mi sepi acompagnà
pa la strada e pal troi par dut là ch'i soi.
Si ciatarín a 'sì da chistu mônt a chel altri,
la pâs ai vîfs e li requis e il ripôs ai
muârs.
Ave Maria picinina ieva sù a la matina jo metei
la mano al viso per andare in Paradiso Paradiso belle
cose chi va per vocazione va per sempre canta canta rosa
fior l'é nassût nestri Signôr l'é
nassût in Betlem cencia fasse né mantel dome il
nestri Signôr biel.
Siore Felicite
Siore Felicite metude in fieste scarpés di patine
cul veladon. La domenie dopo tante miserie mangiâ
la rucule par gulission.
Luca lob classe 5a scuola elem. di Gaio-Baseglia
(Parlata di Ospedaletto)
La vita di una volta
Jo soi inciamò picinin, i ai deis ains, i no pos savé
se ch'a sussedeva 'na volta e mi soi fat contà da mê
bisnona. Par prima roba a mi à dita ch'a era tanta miseria.
Il bisnonu al veva da ievà prêst a la matina e 'sì
a durmì târs. Al lavorava dut il dì tai ciâmps
e a la fin dal racôlt, dopo tanciu sudôrs, a i tociava
dàghi quasi dut al paron, parsé ch'al era fituâl.
A misdì e a la sera a mangiavin mignestra di fasoi, polenta,
qualchi volta un pôc di muset, che cun t'una feta a si iodeva
il soreli, un pôc di formai. La ciar a Pasca, Nadâl
o quânt ch'a si batiava un frut; pan, quânt ch'a si
era malâs. Il sabida a si 'seva a seà il fen pa
la înt: cui bês ch'a si ciapava; a la domenia, a si
'seva a fà fiesta. Quânt che il bisnonu al veva
comprât la bicicleta, a i pareva di vé un aparechio:
quânt ch'a veva un pôc di polvera subit a netàla,
e guai cui ch'a i la tociava. In tai peis a si meteva li savatis
ch'a si fadeva di bessôl; i omis, quânt ch'a ciatavin
un biel toc di len, a si fadevin i socui. La bisnona a mi à
contât encia ch'a veva tanciu frus. A la sera a si metevin,
insieme a duta la famea, ator dal fogolâr e disevin rosari.
Quânt ch'a 'sevin a durmì, encia s'a no vevin nuia,
a erin pi contêns di ades.
Walter Toffolo classe 5a B scuola elem. di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Provesano)
Una fiaba
Una dì mê nona a mi à contât la fiaba
di un cianut, ch'al era cussì pissul ch'al passava pa li
fessuris dal porton e al sares stât dal mulinâr.
Una dì al é stât invidât a nossis a Cosa;
a si é preparât e al é partît. Par
'sì sù a nossis, peró, al veva di passà
par un bôsc, dolà ch'al era un lupo. A un sêrt
momênt al é vignût fôr il lupo e ghi à
dita:"Fermiti! Ades ti mangi!" Ma il cianut a ghi
à rispundût: "Ades i vai a nossis e i mangi tânt,
cussì quânt ch'i ven iú i soi pi gros e ti mangis
di pi". Il lupo a ghi à crodût. "Ben,
ma s'a no ei vera, piês par te!", al à dita.
Quânt ch'al veva finît da mangià e bevi, il cianut
al ciapa chê altra strada, ma il lupo, ch'al era parsora l'alber
pi âlt, al iôt cul canociâl un cianut ch'al cor.
Alora al taca a corighi davôr, ma quânt che il cianut
al riva a ciasa al passa par li fessuris dal porton e il lupo, davôr,
al va a sbati contro. Il cianut al va sù in ciamera, al viêrs
la fignestra e ghi dîs al lupo: "A ti sta ben, cussì
ti imparis a corimi davôr!" E il cianut al à
ridût par duta la not.
Loris Bet classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio
(Parlata di Rauscedo)
Il lôf e la volp
A erin una volta un lôf e una vôlp ch'a volevin 'sì
a robà una bufuluta di argiel. Alora insiemit a partissin.
Ciamina ciamina, a rivin vissìn a la ciasa di un contadin.
La vôlp, furba, ghi dîs al lôf: - Entra tu
ch'a ti va pi ben, jo i fai la guardia e ti speti. Il lôf
al entra, al taia la bufuluta tal mies e a la dà fôr
a la vôlp. Ma chista a dîs: - A 'nd é
pôc, damint inciamò! Alora il lôf a i dà
inciamò un toc. La vôlp a mangia svelta e dopo, su
pa la sciala, a clama il paron: - Paron, in cantina al é
il lôf ch'al mangia l'argiel! Il contadin al si ieva dal
iet, al cioi un baston e al va in cantina. Chel pôr lôf
al ciapa bastonadis da dutis li bandis. Quânt ch'al riva a
iodi la puarta e a 'sì fôr, al ciata la vôlp
in tal cianton ch'a vai. Il lôf, bon di côr, a i
domanda: - Se atu, benedeta ? - I 'nd ai ciapadis tantis
ch'i no pos movi nencia un pas! - Encia jo - , al dîs
il lôf. - No pos propit ciaminà! - , a continua
la vôlp. ll lôf, ch'al voleva 'sì via di
lì a la svelta, al dîs: - Monta su la mê
schena, ch'i ti parti jo. E come ch'a s'inciaminin la vôlp
a cianta: - Din dan, il malât al parta il san! Din dan,
il malât al parta il san! ll lôf al domanda:
- Se ciantitu ? - I cianti - a dîs la vôlp - par
che la strada a diventi pi curta. - Brava, brava! - , al dîs
il lôf.
Alessia Chiarotto classe 5a A scuola elem. di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Provesano)
Ciribin e li fedis
A erin una volta tre fradis ch'a si clamavin Mangar, Tangar e
Ciribin. Lôr a vevin una bota di vin da dividi. Alora si fâs
indenânt il pi veciu e al dîs: - Jo i voi la pârt
pi alta. Il secônt al dîs: - Jo i voi chel tal
mies, ch'al é pi bon. E l'ultin al dîs: - Jo
i bevarai par sota. Al passa un pôc di tîmp e i
doi fradis ch'a vevin la pârt pi alta a van a iodi par bevi,
ma vin a no 'nd àn ciatât: a lu veva bevût dut
Ciribin ch'al tirava par il spinel. I doi fradis, ciatansi a
sec di vin, a si son rabiâs e àn pensât di metilu
tal sac e ineàlu tal flum. L'indoman di matina a lu
ciapin, a lu metin tal sac e a partissin par ineàlu. Ma strada
fasînt a si fermin a bevi un quârt in osteria e a lassin
il sac fôr da la puarta. Ciribin, ch'al era tal sac, al
sigava: - A volin ch'i sposi la fia dal re e jo no voi!
In chel al passa par là un pastôr cut t'un sciap di
fedis e sintînt 'sti peraulis a si ferma vissín al
sac e al domanda: - Se atu dit? E Ciribin al torna a disi:
A volin ch'i sposi la fia dal re e jo no voi! E il pastôr
al dîs: Bon bon, i la sposi jo. Ciribin al rispûnt:
- Molimi il sac e ven tu chì dentri. Alora il pastôr
al va tal sac e al speta, e Ciribin al partìs cu li fedis.
In chel momênt a vegnin fôr i doi fradis, a carghin
il sac su li spalis e a si necuarsin ch'al pesa pi di prima, ma
a pensin: Forsit i sarìn pi stracs. A rivin tal
flum e a disin: - Un, doi, tre ... - e bum ta l'aga. L'indoman
di matina a van tal ciâmp a seà l'erba, a iodin laiú
in sômp al ciâmp Ciribin cul sciap da li fedis e a i
domandin: - Come atu fat? No eritu muârt? - Eh...
s'i vignês vualtris, dentri tal flum a son tanti fedis: jo
i soi rivât a parà fôr dutis chistis. I doi
fradis, a sinti chistis robonis, a si fadin meti subit tal sac e
a si fadin butà da Ciribin dentri tal flum. Ma a si son
neâs e Ciribin al é restât paron di dut.
(Flaba contada in trevisan da gno nonu Zuliani Antonio nassût
a Gorgo al Monticano,TV e scrita da me, Franco Zuliani, nassût
a Gradiscia, par furlan.)
Franco Zuliani classe 5a scuole elem. di Gradisca
(Parlata di Gradisca)
Il puaret e il plen di bês
Gno nonu a mi conta simpri storiis, dutis bielis. Quânt
ch'i voi a ciatàlu, i ghi fai simpri: - Nonu, mi contitu
una storia ? Chê altra dì al mi à contât:
"Una volta a erin doi omis; un a si clamava Meni, chel
altri Toni. Meni al era plen di bês e di roba, invesse Toni
al era puaret e a nol veva nuia. - Ventu a iodi il gno ciâmp
di blava ? - al dîs 'na dì Meni. - Oh, volentêr!
-, al rispûnt Toni. I doi a partissin par 'sì tal
ciâmp. Dopo un toc ch'a ciaminavin, Toni al iôt
davânt dai siei voi un biel ciâmp di blava e al domanda:
- Al ese ció ? - Sì, al é gno. Satu ? Al
fai bieli panolis! - , al rispûnt Meni. Toni al pensa
dentri di lui: "Stassera i ven jo a freàti li panolis!"
Di fat, la sera stessa Toni al era tal ciâmp, encia s'al ploveva
che Diu la mandava. Intânt ch'al ciapava sù panolis
al ven un lâmp, Toni al iôt colà una i panola
e al dîs: - Diu, manda un altri lâmp! Al ven
un altri lâmp, a cola un'altra biela panola e Toni la ciapa
sù. Al têrs lâmp, Toni al sînt una
paca tal ciâf: al era Meni ch'a lu bastonava, ma lui, ch'a
no lu veva iodût, al siga rabiât: - Jo, ti vevi
dita un lâmp, no una saeta!"
Cinzia Russo classe 5a scuola elem. di Gaio-Baseglia
(Parlata di Baseglia)
Un sâlt ta la roia
Mê mari, quânt ch'a era pissula, di ciasa a steva
vissìn la roia. Una dì, mê mari a stava
'suiânt tal curtîf. Dut un momênt, a i à
vignût l'idea di 'sì a cioi l'aga cul mastel. Ma
il mastel al era massa pesânt e quânt ch'al é
stât plen al à tirada dentri ta la roia e jê
a ei saltada fôr duta bagnada come un polassin. Quânt
ch'a l'à ioduda, mê nona duta spanventada a i à
dit: - Se atu fat ? Jê duta soridînt a i à
rispundût: - Pensa! Inciamò a mi partava via encia
la mastela!
Omar Zatti classe 5a scuola elem. di Barbeano
(Parlata di Barbeano)
Filastrochis
Gri, gri, gri, salte fûr di lì; tô
mari a é muarte, ti spete su la puarte, ti spete
sul barcon, pare iú el macaron. * * * Ande budande,
la piore ch'a cjante, a cjante sul gjornâl,
va l'a disi al caporâl, il caporâl al é
a messe, va l'a disi a la contesse, la contesse a é
tal zardin, va l'a disi a Giovanin, Giovanin al é
ta stale, va l'a disi a la cjavale, la cjavale a no capìs,
e la flabe a si finìs. * * * La gjaline e à
fat il coco su la braide dal pitoco; il pitoco a i cor
daûr cun las mans daûr dal cûl. * * *
Ven ca, ven ca, nuvice, ch'i ti darai la cice; la cice
a no é cuete, ti darai un cjapon, il cjapon a nol
é cuet, ti metarai sun t'un iet, il iet a nol é
fat, ti metarai sul toglât, il toglât al é
cence fen, i ti metarai sun t'un len, il len al é
cence scusse, i ti metarai su la musse, la musse a trai
un pêt ch'a ti pare fin a Merêt.
Roberta Clozza classe 5a B scuola elem. di S. Giorgio
(Parlata di Gemona)
Preghieris e filastrochis metudis
insiemit da la quinta A di San 'Sôrs
Orassion
Lune lunete sierade in cjamerete l'agnul a sunâ
la Madone a predicjâ il Signôr in 'senoglon
cjante ben chê orassion. Rose di spine, rose d'amôr
la mê man a é dal Signôr il gno cour a si
romp a riviodisi in chel altri mont.
I voi in tal iet
I voi in tal iet cul ansul perfet cul ansul di Diu
cun San Bartolomiu cun Santa Lisabeta cun Santa Maria
benedeta cun dodis apostui cun quatri evangelîsç
tre voltis i la dirai una buna muârt jo i farai.
Signôr Benedet
Signôr benedet iuda chel puaret iuda chê
femenata ch'a sta ta la ciasata ch'a fila bombâs
ch'a fila bavela ch'a fila spelaia e a ei paiada cu la paia.
Bundì Signôr Benedet
Bundì Signôr Benedet a duciu i boins cristiâns
e chei trîsç ch'a iu fedi vignì boins.
Pata nostri
Pata nostri a pit a pit al é tre dìs ch'i
no l'ai dit e se mê mari no mi dà pan no
lu dîs nencia doman.
Pater nostri
Pater nostri sota il clostri credognan sota il bânc
i presés sota i cres. I ai dit chistis orassiôns
par che i muârs a mangin li frissis cui pirôns.
Pata nostri
Pata nostri a bit a bit sul altâr di sara mit sul
altâr di Santa Maria Madalena ch'a partava tanta pena
su li spalis dal Signôr batût e scoreât
cun tre lampis trapassât. Colma di roma messa
ciantada colomba svualada - Se atu sun chel bec ? -
Una bora di fôc benedet. Piera rossa si sclopà
dut il mônt si luminà si luminà Santa Maria
cun tre ansui a sciampa via San Vissêns cu la massa
e cu la mêns.
Era una volta
Era una volta Pieri si volta cola una sopa Pieri
si copa cola un clap Pieri al é flap cola un
len Pieri si ten cola un massânc Pieri al fa
sânc cola un curtìs Pieri si guarìs
cola un mûr Pieri sta dûr cola una brea
Pieri al prea.
Din din don
Din din don - Cui l'é muârt ? - Mió
von. - Cui lu dîs ? - La surîs. - Cui lu
vai ? - Il giargiai. - Cui lu met sot ? - Toni dal soc.
- Cui parte la crùas ? - Toni pelùas.
Cui l'é muârt?
- Cui l'é muârt ? - Pieri fuârt. -
Cui lu suna ? - La Miduna. - Cui lu vai ? - Il lacai.
- Cui lu rît ? - La surîs. - Cui parta la ciandela
? - Pieri Batistela. - Cui lu mete sot ? - Pieri svuatarót.
Ciasa blancia
Ciasa blancia fai quaranta quarantina gardelina
passa pan passa vin trai la sata e va a mulìn.
Us patús
Us patús ravolta il pon rassa salvadia suvita
cucuc.
Era una vacia
Era una vacia ch'a si clamava Vitoria, muarta la vacia flnida
la storia.
Mari i môr
Mari mari i môr i lassi l'anima al Signôr
il cuârp al plevan i bugei al capelan il bûs
dal cûl al muni par ch'al mi suni.
Fruste
Fruste giat pelôs mania dreta e bûs
ledrôs.
I ai rot il calderìn
I ai rot il calderín spandût dut il café
mê nona sot la taula ch'a vai dal displasé.
Sô mari a mi l'à dita
Sô mari a mi l'à dita e mi l'à mandada
a dì che pitôst di vémi in ciasa a
fai murì sió fî.
Ida pivida
Ida pivida panada cunsada cul ueli di ris ch'al
ciapa da ristís.
La favita e il scris
- Favita favitosa, mi vutu par murosa ? - Tâs,
scris petaros, ch'i ti as li giambis come un fros. - E tu
ti sos tânt picinina ch'i ti passis par duciu i bûs
! - Po ben, pal ció bûs dal cûl no soi
mai passada!
Beta e la bareta
Lant via par una strada streta streta i ai pierdût
la mê bareta. Beta l'à ciatada e no vôl
tornàmila si no i doi lat i voi da la vacia a fami dà
lat la vacia a vôl vé fen i voi dal ciâmp
a fàmi dà fen il ciâmp al voul vé
la fâlc' i voi dal fari a fàmi dà la fâlc'
il fari al vuol vé argiel i voi dal purcit a fàmi
dà argiel il purcit a voul vé blava i voi
dal ciâmp a fàmi dà blava il ciâmp
al voul vé ledan i voi da la côrt a fàmi
dà ledan la côrt a voul vé aga i voi
dal poc' a fàmi dà aga il poc' al voul vé
cialdeirs i cialdeirs a volin vé il buinc' il buinc'
i doi ai cialdeirs cialdeirs i doi al poc' il poc' mi dà
aga aga i doi a la côrt cort mi dà ledan
ledan i doi al ciâmp il ciâmp mi dà blava
blava i doi al purcit purcit mi dà argiel argiel
i doi al fari il fari mi dà la fâlc' la fâlc'
i doi al ciâmp il ciâmp a mi dà fen
fen i doi a la vacia vacia a mi dà lat lat i doi
a Beta cussì mi torna la bareta.
Luna luna
Luna luna ven abas ti darai pan e lat si no t'i 'nd
as avonde ti darai la mê colombe.
Mê madona contentona
Mê madona contentona gno missêr cussì
culà chê sborada di mê cugnada no
si pos mai contentà.
A ere bere
A ere bere dimi vere cui trate chê puciate
su la puarte dal paron pit pat puce.
Pimpinele
Pimpinele une pimpinele dôs pimpinele tre
pape nol é re re nol é pape pan e fuace
curucucú bale va sù bale torne iú
va' ti plate là ch'el lôf a no ti cjate
mai pui.
Aghe aghe
Aghe aghe simpri aghe mai une volte un got di vin:
se une dì a plovés rabuele a sares un vêr
distin.
Toni coni
Toni coni dal pessot ch'al bateva siet e vot siet e
vot al à batût Toni coni al é passût.
Pan e vin
Pan e vin pan e vin la luane tal ciadìn el
ciadìn al à sfondât la luane a cor pal prât
el prât al é rot la luane a cor di sot.
Dona Menia
Dona Menia pesta sucis S. Michêl li mangia dutis
Dona Menia si stissà S. Michêl la bastonà.
Dona Menia a va sot la brenta S. Michêl a i dà
una strenta.
Balìn balìn compari
Balìn balìn compari ch'i vin par se balà
i vin il vin in cianeva e l'ua da vendemà.
Domanîns
Domanîns claudîns tic e tac l'omenat
tal sacat.
Conta
An tan coratàn ci bun fra ca nut ele
bele piti sele tran.
Nina nana
Niciu naciu barba Jaciu la cjaciute dai fas'oi
damint doi.
Andule bandule
Andule bandule ven di Rome custodìs la mê corone
la corone a ven dal re ch'a sunave vincietre vincietre
in speciarie cjapilu sù e puartilu vie.
Pieri pissul
Pieri pissul mamalúc piessa blancia fai quaranta
quarantina gardelina gardelà massa pan massa
vin tira sot la giamba e va a mulìn.
Eugenio Altan; Loris Bet; Severino Bozzer; Lucia Cancian;
Cristina Castellarin; Alessia Chiarotto; Livio Cominotto; Annalisa
Dal Lago; Michela D'Angelo; Dario Durandi; Luigi Gaiotto; Stefania
Gava; Annalisa Lenarduzzi; Giovanni Marcuz; Franco Pittana; Alan
Rossit; Federica Sabucco; Diana Tubello; Ivano Visentin; Carla Usaluppi
Lavori di alunni di prima media
Li mê' storiis
La vita ta li fameis di una volta
Una volta a 'sevin un grun ta la stala par podé stà
ciâls. La sera li feminis a fasevin fila. Qualchiduna a filava
la cianaipa o la stupulina: cu la prima a fasevin nissoi par quânt
ch'a vevin da sposàsi e cu la seconda a fasevin nissoi par
li cognis, ch'a erin doi cavalés cun quatri breis e un stramas
di sclofis, ch'a fasevin da iet. La domenia dopo di misdì
a fasevin qualchi biel recam, che dopo a metevin tal baûl
par quânt ch'a vevin da sposàsi, invessi a la sera
a 'suiavin di tombula o di ciartis. A Carnevâl a vevin
gola da fà i crostui, ma roba no 'nd era, alora di platât,
a si metevin d'acordo di cioli âlc, cui un ouf, cui la farina
o altri e po dopo a si ciatavin ta una ciasa e a iu fasevin. Prima
da mangiàiu, a 'sevin a balà a Domanîns e dopo,
quânt ch'a tornavin sù, a 'sevin ta la stala a mangiàiu.
Ades i vi contarai se ch'a mangiavin. Duta la setemana, a bunora,
polenta e lat; a fasevin boli la polenta tal lat e a saltava fori
la pastilina. A misdì, dut l'an fasoi e risi e quânt
che i risi no rivavin, a fasevin fasoi e patatis. A la sera, radic
e formai. A la fiesta, invessi, o pastassuta o brout, a misdì.
Ta li fameis grandis, no sempri al rivava il polas e alora a mangiavin
polenta e formai. Frutan a no 'nd era; ogni tânt a compravin
qualchi milussat di chei cul vier, ch'a partavin iú da la
montagna; par cioli i milus a vevin di baratà in fasoi. Cussì
nencia di pan no si fevelava. In Coresima a vegnevin i spârs,
alora a 'n dividevin doi paron e a i devin mies ouf, s'al rivava,
parsé che li fameis erin cun pi di vînç personis
ognuna. Una volta a lavavin i nissoi ogni doi meis, duta la
famea insiemit. Alora a erin da lavà dô' bielis podinis;
li feminis a si pierdevin di coragiu, ma la nona par tenlis sù
a diseva: "Chista sera vi fai li patatis ta li boris ch'i vin
cuet la lissiva", ch'a sarés sinisa fata boli cun aga
par lavà i nissoi; alora lour a si metevin di bon estro,
parsé che a savevin che a la sera a la varessin giulduda.
Di vistì a vevin propit il pûr necessari: un vistît
par la disdivura e un par la fiesta, ma no dutis; difati a tantis
a i tociava lavàlu a la sera par metilu la bunora. Di
scarpis, in dulà ch'a erin dô' sours compagnis, a 'nd
era un pâr soul e lu metevin una fiesta paron. Come ciamesis
da not no 'nd era; li 'sovinis a 'sevin cu la cotulassot e una ciamesa
botonada su li spalis, di bombasina; invessi li maris a vevin il
comés, ch'a sares come una ciamesa ch'a riva fin in vita,
botonada, cu li manis lungis, ch'a vevin partât in dota.
Nencia bagnos no 'nd era; a si lavavin ta una sela e in unvier,
quânt ch'al era freit, a 'sevin a lavàsi ta la stala.
In chê volta i vecius a no vegnevin mitûs in ciasa di
ricovero, ma a 'sevin ator par li ciasis a durmì. Là
di mê nona al era di spes qualchidun a durmì. I vecius
a contavin encia storiis; li fantatis e i fantas a stevin atêns
atêns a sé ch'a disevin par no dismintiàsilu
e quânt ch'a iodevin ch'a erin stracs a 'sevin a cioi un got
di vin da dài da bevi.
Una tradission ch'a usavin fà
i nostris vecius
Una volta i nostris vecius a vevin la tradission da fà
il "possén", ch'al era un pastut, dopo sena, ch'a
fasevin nialtri li feminis, quânt ch'a copavin il pursit.
La parona di ciasa, d'acordo cul pursitâr, a si faseva dà
un toc di pursit, di scondon, ch'a no vegnessin a savé i
omis, e quânt ch'a i 'seva ben a meteva in banda un fiâsc
di vin, sempri di platât, parsé che tânt il pursit
che il vin in chê volta a erin misurâs. Una sera,
quânt ch'a i 'seva ben, a preparavin la ciar e un pûc
di pan fat in ciasa e a iu metevin dentri ta un 'sei, insiemit cul
vin; po a spetavin che i omis a 'sessin four, i murous a ciasa e
i canais a durmì e dopo a si ciatavin insiemit a mangià,
bevi, 'suià di ciartis e a fà quatri ridudis. In ciasa
di mê nona a erin tredis feminis e alora a era abastansa alegria.
Il nonu Gigi al era tânt furbo che quânt ch'a no li
sinteva vignì a durmì a chê ora al diseva: "Snot
a ei sigûr la sera dal possén". Una sera, sempri
il nonu Gigi, al era 'sût in consei in lataria e nol vigneva
mai a ciasa, alora, stufis da spetà, àn pensât
di metisi a mangià, ma sul pi biel al riva lui, al met il
ciâf su la puarta e al torna a partì. Li feminis, crodînt
ch'al vadi a durmì, àn fat una riduda, ma dopo pûc
a sìntin di nouf a viersi la puarta e a iodin vignì
dentri il nonu Gigi insiemit cui siês amigos ch'a erin stâs
in lataria, cussì àn fat un pûc paron e àn
passât la serada duci in alegria. Encia tal tîmp
da la guera a fadevin il possén, ma pi par tradission che
par altri.
Filastroca di doi nuvis
A ven four marsocule, a ven four tal prin clamâ, la
ciasa di ció pari a ti tocia bandonà. - A mê
mari ch'a é disore jo voi lâle a saludâ e
mê mari puarine t'un cianton a vaiarà e gno pari
ch 'a la console, ta 'stu mont no vin da stâ. - E va'
là tu, cjare fie, va' cun Diu e cul Signour e là
ch'i tu vas ti si fasaras onour. Buine sere, vô madone,
buine sere, vô misseir; soi vignude par cjase vuestre,
che mi insegnais encja a fâ il liet. Ven ca tu, la mê
fie: chì é la sele, chì é
la vacjute, chì al é il cjan chì
al é il gjat e ti saras parone tu.
La guera
Dopo ei vignuda la guera e i à fat passà un pûc
di dut. Là di mê nona a no erin pi in tredis, parsé
che li pi vecis a vevin tacât a sposàsi; dôs
a vevin l'om in guera, prima in Africa dal '35 e dopo in Grecia,
po un an di presonia in Germania e in Africa. Dopo, a fuarsa da
fà e sospirà, tal '45 a son tornâs, ma si pos
imaginà, malandâs e cun pucia salût, e tanciu
ch'a no son nencia tornâs era pesul enciamò. Dopo à
scuminsât a cambià il mônt e vignì un
pûc di progres e cun chistu iudìn vuei dulà
ch'i sin ridusûs: tanti bruti robis, sensa umanitât,
sensa cristianitât e sensa timour di Diu. E si lamentan che
il Signour a no si pensa di nû, invessi i sin nû ch'i
no si pensan di lui; bisugna ch'i seguini il proverbi ch'a disevin
i nostris vecius: "Mai bandonà la strada vecia par
ciapà chê nova". 1940, 10 di 'sugn: enciamò
a no erin tancius aradios là pa li ciasis; a si 'seva a sintilu
ta l'ostaria o sinò a erin i siôrs di Crovat ch'a lu
metevin sul barcon par ch'a si sintissi il "giornale radio".
Chel dì a ei stada una gran sorpresa, no biela ma bruta:
invessi da sinti ch'a fasevin la pâs, il duce al à
declarât guera e sensa chei ch'a erin ormai ch'a combatevin,
àn scuminsât a reclamà encia chei ch'a erin
a ciasa, da la classe dal '900 a chê dal '924. Da chel dì
al é scuminsât il penseir e il displasé di dutis
li maris, da li feminis e dai fiis e ogni dì al era il stes
discôrs: "Cuissà dulà ch'a son 'sûs?"
e "Cuissà dulà ch'a iu àn mandâs
!" Lour, partînt, a vevin tanta speransa che la guera
a finissi prêst e disevin: "No stît a vaì,
che la guera no dura tânt", e a no si spetavin ch'a durassi
tânt, ma purtrop à durât sînc agn e in
chei sînc agn, prima di dut lour, ma dopo duta la popolassion,
a erin batûs e scoreâs, parsé che di una banda
a vevin i todêscs, di chê altra i partigiâns e
dopo in ultin, par completà l'ordin, àn iudút
encia i cosacs e a no savevin pi par quala banda stà.
A la sera a rivavin là pa li fameis i partigiâns, a
ordenavin la sena e sensa discuti e se una persona a i diseva: "No
vin cun se fà da mangià", a no pensavin dô'
voltis, a la partavin via. Dopo al era sempri chel ch'al faseva
la spia ai todêscs, alora a bisugnava stà atêns,
ma tancius a iu àn partâs via o copâs sensa nissun
parsé. Uchì vissìn, a Barbean, a 'nd era
diviêrs 'sûs cui partigiâns; i todêscs a
son vignûs e a volevin che la popolassion a i ves dit dulà
ch'a erin. Tal medesin tîmp, tra Spilimbêrc e Barbean,
àn copât un todêsc e in chê sera stessa
si son vendicâs: a Barbean àn brusât siet ciasis
cun dentri un om sui 70 agn e a Spilimbêrc àn ciapât
un fantassut sui 17 agn e l'àn piciât su la tore e
àn fat 'sì duta la popolassion a iodi e cui ch'a nol
'seva a lu fusilavin. Una dì, il 13 di 'sugn dal '43,
fiesta di Sant Antoni, a passavin come al solit, intânt di
messa granda. Ere parsé ch'a erin massa cargos o i ae sciampât,
vissìn dal ropâr ei colada una bomba e scopiânt
à fat una trimada come il teremot. Un meis dopo, un altri
scopio, a no si sa semônt, e a ei 'suda par aria una polverera,
a Codroip, ch'à fat rompi duci i veris dal paeis e dai paeis
vissîns. Una sera dal '44, i partigiâns a son 'sûs
ta una ciasa fori, àn mandât via la 'sênt e lour
a si son metûs a copà no si sa tros pursis, e a fàiu
sù. Al era sempri chel ch'al faseva la spia e a miesanot
a son rivâs i todêscs cun trenta camios cun lour; i
partigiâns a iu àn sintûs e a son sciampâs.
Encia chê sera lì a ei passada abastansa lissa.
Una fiesta, un magiour e un capitano todêsc a son 'sûs
a ciatà doi vecius ch'a erin stâs a lavorà prima
da la guera dal '15 in Germania. I partigiâns a iu àn
iudûs a 'sì dentri e a volevin spetàiu par copàiu.
Li feminis a si son necuartis e àn scuminsât a preàiu
ch'a no stessin a fà chê' robis lì, ma né
vaì né suplicà a no ei stât nuia da fà.
Alora a son 'sudis a clamà il predi e un pûc chel
e un pûc qualchi om ansian a iu àn fas cunvîns
da lassàiu, sinó a i varés tociât encia
a lour di essi brusâs dentri ta li ciasis. Intânt
i meis a passavin, li nutissis a erin sempri pi raris: un pûs
partâs in Germania, un pûs dispierdûs e un pûs
ta altris stâs e tancius muârs. Dal '45 àn
tacât a rivà chei ch'a erin presoneirs in Germania
e chei ch'a erin ta che' altris stâs a son vignûs dopo.
Lorena Bisutti Classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Rauscedo)
Il lavour di gno pari quânt
ch'al era 'sovin
Gno pari, quânt ch'al veva deis agn, al 'seva ta la stala
a molsi li vacis e dopo a trai la stala. Quânt ch'al veva
finît da trai la stala, sô agna a lu clamava a bevi
il café cul lat, in ciasa. Dopo al tornava ta la stala, al
deva da bevi a li vacis in ta la pila e dopo finît ch'a vevin
da bevi al tornava a peàlis cu la ciadena; dopo a i deva
una grampa di fen e intânt ch'a mangiavin a li vuaiava cul
sorgiâl. Dopo al scovava pulît la stala e al 'seva sul
toglât a butà iú la medica pal taboc, parsé
ch'a si usava dài tre grampis di fen e una di medica. Se
qualchi vacia a parturiva il vigiel, a si dava da lensi beveron
cu la semula, ch'al era come un costituênt pa la bestia, parsé
che dopo vût il vigiel a era iú. Finît ta
la stala da li vacis, gno pari al 'seva ta la stala dal ciaval a
partài da mangià e da bevi, intânt che il barba
al strighiava li vacis. Chistu mangià dal ciaval al cunsisteva
tal dài la medica e ta la sela un pûc di vena par tenlu
sempri fuârt e lustri. Quânt ch'a erin siet e miesa
e che il pupà al veva finît da netà dut, al
partiva tal ciâmp cul ciaval, ma prima da partì al
meteva sul ciar la vuarsina e la grapa, dopo a i meteva su i furnimêns
al ciaval, ch'a saressin stâs il comat, li redinis, la comatela,
il schenâl, il tiradour, il sot pansa, la brena e il smuârs;
a lu tacava tal ciar e al partiva. D'estât il ciaval
a si ingrisulava a 'sì tal ciâmp, parsé che
quânt ch'al cumbinava a passà par devânt da li
cassis a vegneva four sempri una nula di tavâns a becàlu
e alora il ciaval al tacava a sciochetàsi cu la coda e qualchi
volta a si pogneva encia par ciera e a si rodolava par deparàsi.
A li vot a tornava a rivà l'agna in bicicleta cu la marinda,
ch'a era fartaia cu la savola e polenta brustulada, parsé
che a chei tîmps a no era come ades ch'a si parta panîns
cul salât, il formai o il persut. L'agna a clamava il
pupà par ch'al 'sessi a visà il barba ch'a era rivada
la marinda, dopo a 'sevin duci in tal ciar e cussì a marindavin.
Finît la marinda, il barba al 'seva a seà e il pupà
al tornava a lavorà cul ciaval. Quânt ch'a si sinteva
il ciampanili da Rosseit a sunà misdì, a si 'seva
a ciasa a gustà. Il mangià al cunsisteva qualchi
volta in un plat di fasoi o pastassuta e dopo muset cu li patatis,
parsé che chel al era sempri. Quânt ch'a vevin finît
da gustà, il barba al 'seva a durmì fin a li quatri.
Quânt ch'al ievava, al beveva il café e dopo a si tornava
tal ciâmp fin quânt ch'a era ora da tornà a governà
li vacis, ch'a saressin stadis li vot. Rivâs a ciasa,
a tornavin ta la stala e a fasevin dut come a la bunora. Quânt
ch'a vevin finît, a 'sevin a sena e a mangiavin mignestra,
fartaia, radic e dopo un pûc di formai cu la polenta, cul
vin sempri in taula. Dopo, li feminis a 'sevin ta la stala a cusi
o a filà, i omis a 'sevin un'ora in ostaria e dopo a tornavin
a ciasa. Un dì gno pari al era ievât e dopo marindât
al era 'sût ta la stala a cioi il ciaval par partàlu
a ferà. Rivât ulì dal maniscâlc, al veva
giavât i fiêrs da li giambis devânt e quânt
ch'al era par giavài i fiêrs devour, il ciaval a si
é voltât e a i à molât via un scâls
tal stomit, ch'a i à rot quatri cuestis; cussì a i
à tociât stà tal iet un meis cu la brea sot
la schena par che li cuestis a si tornassini a imbulì. I
prins vot dìs, sicome ch'a nol podeva tiràsi sù,
a l'agna a i tociava dài da mangià un pûc a
la volta, parsé ch'a nol podeva nencia gloti. Passât
un meis, al à tacât a ievà e a ciaminà
bel belu cul baston, parsé ch'a i doleva enciamò
. Nadia Fornasier classe la A scuola media di S. Giorgio
Richinvelda
(Parlata di Rauscedo)
Vitis che me nonu al à fat
par ciapà il pan par vivi
Ades i vi conti un fat che me nonu al à iudût e
encia vivût in guera. Una matina, tal mies dal desêrt
african, ducius a si son ievâs e encia me nonu; un om da la
compagnia al é restât ulì dentri la tenda e
a crodevin ch'a nol stessi tânt ben. Passa un dì, passa
doi dìs, chistu om a no si moveva dal iet, alora me nonu
e che' altris omis a volevin provà a tiràlu sù
par iodi s'al deva sen di vita. Me nonu dut un côlp al sînt
un sivilà sot il cussìn e al iôt un serpînt;
al ciapa la pala e al scuminsa a dàighi iú fin ch'al
à copât. Chistu serpînt al veva supât dut
il sânc; chel om alora a lâmps e tôns a I'àn
partât tal ospedâl. Me nonu al é partît
par l'Africa dal 1935 e al é stât doi ains in Somalia
cul Genio dai alpîns a fà stradis. Me nonu a mi
à dit che iú par là a no era tânt da
fidàsi dai neris. Un dì, un di lôr soldâs
al era 'sût a finì dentri la foresta e dut un côlp
al salta fori un neri cu 'n curtìs e al 'sirava atorotor
come ch'al stessi par copàlu; alora a son rivâs tre
blâncs armâs e a i àn trat al neri ch'al é
restât sec. Chistu om, apena ch'al iodeva un neri, al sciampava
via come una saeta. Dulà ch'al era me nonu, a erin tanciu
pericui e i neris a erin tânt periculôs, parsé
che sertis voltis a tiravin fori i curtìs. Un dì
me nonu al era ch'al lavorava e un neri a i ven vissìn e
al tira fori il curtìs; me nonu al é di chei ch'a
no stan a ciapàlis e alora al scuminsa a dàini tantis,
tantis che a la fin il neri al someava muârt e di tantis ch'a
'n veva ciapadis a no si é pi fat vîf. Me nonu
e che' altris amigos a mangiavin radisis di qualchi len, ma da li
voltis a mangiavin encia serpîns cues, a i giavavin velen
e intestîns e iu metevin a cuei. Jo i ai domandât semônt
ch'a fadevin a mangià chê' robis lì e me nonu
a mi à dit che chê volta a erin plêns di fan.
A mi à dit ch'a àn passât dai momêns
brus. Lui al podeva lassà la piel una volta, parsé
ch'al veva ciapât una infession, ma un miedi di un paîs
laiú a i à salvât la vita. L' ultin dì
ch'al steva in Africa àn fat una fiesta.
(Luciano Volpatti classe la A scuola media di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Aurava)
Une malegrazie, tra tantis, di
gno pari
Vuê jo o vuei contâ un fat sucedût a mió
pari di quant ch'al jere frut. Quant che mió pari al
leve a scuele, al cumbinave simpri une par pêl. Mi à
contât che une volte al é lât a scuele cun t'un
crot in sachete e po dopo lu à metût tal cassetin de
scrivanie de mestre, là che jê a tignive i registros.
Quant che la mestre e je entrade in classe e à viart il cassetin
par cjoli il registro par fâ l'apel, dut un moment dal cassetin
al ven fûr il crot, saltant e berghelant. La mestre dute spaventade
e à fat un salt indaûr, sbrissant jú de cjadree
e finint sot de scrivanie, cul crot spaventât che al saltave
intor di jê. Passade le pore, la mestre e à volût
savê cui ch'al jere stât, se no a veve di cjastiâ
dute la classe. Mió pari, ch'al jere sì un discul,
ma no tânt di fâ cjastiâ duc' i soi compains,
al je jevât in pîs disint che la colpe e jere sô.
La mestre, par premiâlu de sô sinceritât, no i
à fat nuje, cun la promesse che no lu vares fat pui.
Quant che jerin frus mió pari e mê mari, sicome che
no erin fîs di contadins e no vevin campagne di lavorâ,
quant che tornavin a cjase di scuele, dopo fas i compis e levin
cui lôr amîs a zuiâ pai prâs opur a levin
a cjase di qualchi lôr compain a zuiâ di corisi daûr,
di "gheghe" (une sorte di corisi daûr e a si é
in salf dome parzore un scjalìn, se no a si é tociâs
e a si é sot; ades chistu zouc si clame "alt e bas"),
ai "quatri cjantons" e cussì vie, fin quant che
vignive ore di cene. Dopo cenât e levin subit tal jet
a durmî opur a lei un giornalin prin di indurmidîsi,
parcé che in chê volte no vevin la television.
Erika Burello classe la A scuola media di S. Giorgio
(Parlata di Udine)
Una volta i nostris vecius...
Me nonu mi à contât che una volta no erin dutis
li robis ch'i vin nû ué. La matina a mangiavin
'suf e polenta freida; a misdì, un pûc di brout cui
fasoi e, come pasta, la polenta schissada; la sera, versis lessis
e pan. Par mangià un pûc di ciar ogni tânt, a
'sevin in tai ciâmps a ciapà sù blava par dàghi
da mangià a li bestis. Li vacis a si pos disi ch'a erin
li miei amighis ch'a podevin vé una volta, parsé che
omis, feminis e fioi, la sera, a 'sevin in ta la stala a scialdàsi
cun lour. I fioi, quânt ch'al vigneva un forêst,
a no podevin scoltà i discôrs ch'a si fasevin e alora
a 'sevin a sentàsi in ta la sciala ulà di fori.
Ogni sera a mangiavin prima di ducius e apena finît a 'sevin
disora a durmî. Par 'sî in ta la ciamera a vevin da
traversà il curtîf e 'sì sù par da li
scialis. Il iet al era fat di una brea cun parsora li sclofis; al
era tignût sù da doi cavalés. Come cuiertis
a metevin i vistîs. Di roba da vistìsi a no 'n
vevin tanta e alora s'a vevin da metila su tal indoman, la sera
a giavavin i vistîs, a iu lavavin e la matina a erin sus.
A scuela li maestris a erin tânt pi severis di ades.
Se un a nol saveva qualchi ciossa, a ghi fasevin meti li mâns
in tal bânc e cu la bateca a ghi devin iú. Chistul
al era un dai tancius castigos o sinó al era encia chel ch'a
vevin da 'sì devori da la lavagna cui 'senoi in tai clapus.
A scuela a partavin un libri dulà ch'a lesevin e un quaderno
dulà ch'a scrivevin. Di ciasa a scuela la strada a era lungia
e quânt ch'al era freit a partavin via un clap scialdât
sul fouc e a si lu passavin di man in man. In tai pié a vevin
li dalminis che, a fuarsa di ciaminà, a vignevin li vissiis.
Duncia a no vevin scarpis e quânt ch'a erin pi grainç,
un pâr di sandulùs ch'a tignevin riservâs par
la domenia. Ogni sera a 'sevin a rosari e quânt ch'a
vignevin a ciasa, a mangiavin in premura e dopo a 'sevin a governà
li vacis. Par ciapà qualchi frânc, a tignevin i
cavaleirs e dopo a 'sevin a filà la seda e a vendila a Spilimbêrc.
Altris bês a iu ciapavin vendînt i ous e i polas.
Ogni tânt, quânt ch'a vevin la sera libera, a 'sevin
a balà cui amigos e a mangiavin qualchi ciossa; a si divertivin
tânt. A no stevin fori fin târs, parsé ch'a no
podevin, ma a 'sevin fori spes. I fioi a no scoltavin mai li fiabis,
parsé che i genitours a no vevin tîmp di contàlis.
In tal tîmp di guera, quânt ch'a scuminsiavin a bombardà,
chei ch'a erin a ciasa a molavin li bestis in tal curtîf;
la roba pi importanta, come il vin, il pan, a la metevin in ta un
bûs ch'a vevin fat par lour. Se qualchidun a si ciatava
in tai ciâmps, a si platava in tai fossai. Tantis voltis a
erin costres a platà i partigiâns in ta la tromba dal
fen, sinó a no spetavin tânt a fusilàiu. Mê
mari a mi à dita ch'a si ciatavin miei cui todêscs
che no cui partigiâns, parsé che i partigiâns
sensa un parsé a copavin, da li voltis, encia una famea intera
e invesse i todêscs s'a 'sevin par li ciasis a durmì
a no vevin tanta crudeltât. Se la matina a volevin un pûc
di lat, a lu paiavin, sensa che nissun al disés nuia. In
ta chel periodo lì, maris, murosis e sours a stevin in pena
par chei ch'a vevin di ciâr in tal cour. Me nonu in guera
a nol é stât, una volta parsé ch'al era massa
'sovin e chê altra parsé ch'al veva sínc fioi,
ma al à dita ch'a era bruta.
Marilena Bisutti classe 1a A scuola media di S.Giorgio Richinvelda
(Parlata di Domanins)
Li mê' storiis
Un fat ch'a i é capitât
a gno nonu
Gno nonu e un sió cusìn, una fiesta a vevin dessidût
di 'sì a balà a San Martin, ma rivâs in plassa
a iodin ch'a no balin. Cussì a ciapin il trentun e a
van sù a Dograva; encia ulì a no balin. Gno nonu
strada fasînt al à ciatât sió santul e
a i à domandât dolà ch'a balavin e lui a i à
rispundût a Pòs. Ma purtrop ulì a no balin.
A domandin a qualchidun e a ghi disin di 'sì a Cosa.
Di nouf nencia ulì a no balin. A domandin al cusìn
di gno nonu e al dîs ch'al à sintût ch'a balavin
a San 'Sôrs. Rivâs ulà, àn ciapât
un'âtra freada, parsé ch'a no balavin. Alora,
stracs par la ciaminada ch'a àn fat, a van ta un'ostaria
a bevi un got. Ulì àn ciatât un sió amigo
e a ghi àn domandât dolà ch'a balavin e chistul
a ghi dîs ch'a balin a Rossêt. A ghi domandin s'al fa
a puesta encia lui, ma lui a ghi rispûnt ch'al era rivât
propit in chel momênt da Rossêt. Alora a ciapin e a
van via. Durânt la strada a fasevin progés, sperânt
di fà qualchi bal cun una 'sovina. Rivâs a Rossêt,
àn ciatât ch'a balavin. Ma par sfurtuna nissuna a voleva
balà cun lôr. Gno nonu e sió cusìn
àn fat qualchi bal bessoi e a son tornâs a ciasa bruntulânt
e disînt mâl di chê' fiolis ch'a no àn
vulût balà cun lôr, parsé ch'a vevin fat
duta chê strada a pié par dibânt.
Altris fas
Gno nonu tânt tîmp fa al 'suiava cui siei amigos
di classe; al 'suiava di batôns, di ciartis, di mora. Gno
nonu a 'nd à fata pocia di scuela parsé ch'al 'seva
a ussei e a ous, par beviu, e quânt ch'al rivava in sômp
dal an al veva fat pi manciansis che no scuela. Al à fat
tre ains di scuela elementâr. A mi à contât che
una volta la scuela a era pocia, ma a insegnavin tânt, che
la tersa elementâr a era come la tersa media al dì
di ué. Gno nonu, par disi la veretât, a nol à
tânt 'suiât cui siei amigos, parsé che a chel
tîmp a tociava lavorà tai ciâmps, vuaià
li vacis e 'sì cul mus a cioi medica o sorgiâl.
Una volta a si fadeva dut a man, par tirà iú li panolis
e teà il sorgiâl. A si usava 'sì sempri ta la
stala a 'suià e ridi; a si 'seva ta la stala parsé
che ta !i ciasis a era miseria di lêns e a si iu tegneva solche
par fà da gustà. Quânt ch'a ei vignuda la
guera, duciu a vevin pora e gno nonu a 'nd à passadis di
duciu i colôrs. A nol à fat la guera parsé ch'al
veva quatri fîs da mantegni.
Al é capitât a mê
mari
Tal meis di mai, mê mari una sera a ei 'suda a rosari.
Dopo, cu li sôs amighis a si é metuda a 'suià
di platàsi. A son 'sudis ta un prât ch'al era sierât
cui articolârs. Mê mari a era spavalda e par no fàsi
ciapà a ei coreta devânt e à saltât la
filiada e si à ciapada la giamba. Tal prin momênt a
no si à sintût nuia, ma dopo a i à tacât
a fà mâl e a ei 'suda a ciasa par disinfetàsi,
crodînt ch'a no fossi nuia. Ma a sô mari a i à
tociât domandà a sió santul s'al podeva partàla
dal miedi. Lui al à ciapât la bicicleta e al è
'sût dal miedi cun jê. Intânt mê mari a
veva dolôrs da murì e il miedi a ghi à dita
ch'a stedi tal iet una setemana. Mê mari al à vuda
di lession e à dita che un'aItra volta a varés scoltât
sô mari. Al à vuda dura par una setemana e pi, però
da chel dì a no ei pi 'suda a 'suià di not.
Fas sussedûs a mê nona
Viêrs il meis di avôst mê nona e da li sôs
amighis a 'suiavin a saltà. Mê nona a voleva essi chê
ch'a saltava pi âlt. Á fat un sâlt e no si sa
semônt à batût par ciera cu la musa e à
rot la lenga. A l'àn partada a ciasa e àn clamât
il miedi. Tal prin momênt a crodevin ch'a no ciacarassi pi,
ma dopo una setemana à tacât belplan a fevelà.
Dopo qualchi meis a ghi é susseduda un'altra. Un dì
a 'suiavin a "giata uarba"; mê nona a era sota e
invessi di tocià chê' altris à batût il
ciâf su una ciavila di fier ch'a era plantada ta un mûr.
Alora àn clamât il miedi ch'a ghi à dat doi
pôns tal voli. A crodevin ch'a restassi uarba e al é
stât solche un miracul ch'à tornât a iodi ben.
Mê nona a era viva e a 'n cumbinava sempri qualchiduna.
Un dì gno bisnonu ...
Il pari di mê nona un dì al é 'sût
a cioi un ciar di fen. Al veva da disciamàlu, ma sô
fia a ghi à dita ch'a lu disciamassin dopo stâs a messa,
parsé ch'a era la Madona. Ma sió pari al veva la luna
par sciavassa e a ghi à dita che la Madona a no vigneva a
disciamà il ciar. Alora sô fia a dîs a sô'
sôrs di 'sì lôr a messa, che jê a restava
a iudà sió pari. Dopo disciamât mies fen, a
si é spacât il mani da la forcia, gno bisnonu al é
colât e a si é rot la schena. Al à durât
tre dìs e dopo al é partît.
Lorenzo Salvador classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Aurava)
La vita di ogni dì di gno
'sìo Nino
Gno 'sìo Nino al é un cialiâr e al fa chistu
mistêr da trentasseis ains. Lui a nol comeda dome scarpis,
ma encia borsis, tacuîns, bicicletis e quânt ch'al pos
encia la sô machina ch'al conos da disavot ains. La sô
stansuta a ei plena di scarpis; sertis a son ulì da un an
e altris a li buta via, parsé che il paron a nol ven a cioilis.
Lui al é 'sût quatri meis a scuela par imparà
e un pôc a la volta a si à fat sù il sió
magasinut. I cliêns a son tancius e quasi ducius a van a ciasa
contêns dai bês spindûs, parsé ch'al à
fat un bon lavôr. Par fà il sió mistêr,
gno 'sìo al dopra chisciu imprêsç: la machina
da cusi, la fresa, li subulis, li tanaiutis, i claus, doi marcei,
li pinsis, i menavîs, li fuarpis da coran, un pâr di
fuarpis normalis, la goma, il coran, la forma pissula, la forma
granda, una brea, un pôs di curtìs, guselis, spali,
fîl e infin la patina di diviêrs colôrs, secônt
la scarpa. Lui ch'al conos ben li scarpis, ogni volta ch'al ven
il viagiatôr, al controla ch'a sedi roba buna par no restà
freât, parsé che al vôl vendi a la înt
scarpis bunis. Quânt ch'i vin bisugna di scarpis novis
o ch'a ni li comedi, i 'sin di lui, parsé che i vin dut gratis.
Quânt ch'i vin una fiesta granda, la maia e li barghessis
a ni li regala mê sôr, e gno 'sìo un biel pâr
di scarpis. Gno 'sìo al dîs che ai siei tîmps
a erin sì tanciu cliêns, ma pocis scarpis, parsé
che a no si podevin permeti tanciu comus e alora lui al sierava
butega e al 'seva a iudà gno pari tal ciâmp. La
moda di una volta a no era come chê di ades; a erin tânt
pi indavôr, parsé che i omis a vevin quasi sempri li
taminis, li feminis socui di len e di piel di estât, d'unvier
quasi sempri pantofulis di lana fatis a man; i frus a partavin un
pâr di sandui e quânt ch'a erin mal ridos a 'sevin da
gno 'sìo par ch'a iu comedassi. Gno 'sio al veva pôs
imprêsç, parsé che a nol veva bês e alora
al lavorava cun chel ch'al veva. Sêrs cliêns a iu mandava
via, parsé che a nol saveva semônt fà. A ogni
môt lui a nol vôl disi che una volta a si steva piês
di ades.
Massimo Feltrin classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Provesano)
Li mê' storiis
Li usansis dai vecius
Mê nona a mi à contât che il dì dai
muârs a usavin, di sera, sunà li ciampanis duta la
not, parsé che i muârs a 'sevin a la procession. A
usavin encia meti ta la tomba una sela di aga par che i muârs
a 'sessin a bevi. A Nadâl a si usava meti sul barcon
una dalmina o se ch'a si veva, par tre dìs di fila, e l'
"uselìn" al passava par li ciasis e al meteva dentri
la dalmina qualchi ciossa: ai pi boins un toc di mandolât,
una neransa, una caramela o carobula e ai pi trîsç
un clap, un toc di len o un claut. A la Befana a usavin meti
ta la napa una cialsa e a cui ch'a la veva sbusa la Befana a no
deva nuia. Ogni dì, di sera dopo senât, a si metevin
ta la stala a ciantà e encia quânt ch'a lavoravin tai
ciâmps a ciantavin. A Manià, a San Nicoló
a usavin, i pissui, meti un got di vin par San Nicoló e un
pûc di fen pal sió mussut.
In tîmp di guera
Ta la prima guera mondiâl al era un muc ch'al veva bisugna
di 'sì di cuârp, a al ê 'sût ta un ciâmp
e a si é netât cu 'na urtìa e al à sigât:
"Sacramento ! Anche erba essere arrabbiata in Italia!".
Ta la seconda guera mondiâl al era un todêsc a
Domanîns e a si veva rindût, alora mê nona e me
nonu a vevin decidût che par doi dìs a lu tegnevin
lour e il têrs dì a lu àn partât ai Merecâns
ta la caserma di Ciasarsa. I partigiâns a savevin che me nonu
al veva un todêsc in ciasa, e al era proibît, ma a no
savevin ch'a lu veva partât ai Merecâns. Alora a si
son metûs a robaltà duta la ciasa par ciatà
il todêsc e a no lu àn ciatât. Dopo a son vignûs
a domandà scusa a me nonu.
Leonardo Luchini classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Domanins)
Semônt ch'a vivevin una volta
A voltis gno pari al fa dai confrôns tra chê vita
ch'a si fa ué e chê ch'a si faseva una volta. Al dîs
ch'a son stâs tanciu cambiamêns; par esempli, ué
a la sera a si sta in cusina tal cialdut dal riscialdamênt
a gasoliu a iodi la television, invessi, quânt ch'al era pissul
lui, li seradis si passavin ta la stala a sinti qualchi fiaba ch'a
contava una agna o una vissinanta intânt ch'a guciavin, o
il barba intânt ch'al faseva ciavalús cul caretut o
pipinis cu li scartossis. Gno pari tai siei racôns a nol ciacara
mai dal pari, parsé, colpa la guera, a l'à iudût
dome a seis ains. Da pissul, gno nonu da la banda di gno pari
al veva doi vistîs e doi pârs di scarpis. Da mangià
a vevin polenta e lat, 'suf, fartaia di sivola, radic, un pôc
di formai e panada. Una gran fiesta era quânt ch'a copavin
il pursit, parsé ch'a vevin un pocia di ciar. A tegnevin
i cavalêrs e a 'sevin a vendi la galeta a Spilumbêrc
cul mus o cul bo. Quânt ch'a si é sposât,
a ei vignuda la guera mondiâl e gno nonu al era il caporâl
da la sentesinquantesima armada, ch'a bataliava in Grecia-Albania.
Il 8 setembre 1943 al é stât ciapât dai todêscs.
Il vias al é durât cutuardis dis e da mangíà
ghi àn dat mies wurstel e basta. La prima tapa a ei stada
a Pepene, in Olanda; ulì a son stâs vot dìs
e po a son 'sûs a Iserland, sempri in Olanda. La vita a era
dura. A la matina a iu partavin ta una fabrica di bombis. Da mangià
a era sopa di râfs o versis. Al sabida a i devin una sedon
di sucher, una di marmelata e dô' fetis di pan neri. La
vita di mê mari, encia se la guera era finida, era di miseria.
Un fat ch'a si recuarda al é quânt che sô nona
a ghi dava i bês par comprà una presa di "Santa
Agustina" (cussì a clamavin il tabac di nâs):
a 'seva malvolentêr in butega, parsé che il negossiânt
al era un omenon grânt e gros, ch'a ghi faseva pora. Peró
a 'seva corînt, par iodi s'a era restada qualchi carobula
par jê, 'sà che sô nona ghi regalava il rêst.
Un altri recuârt al é di quânt ch'a fasevin
l'alber di Nadâl, ch'a ghi piciavin fruta no costosa e par
regâl sô agna ghi faseva una pipina di piessa. Il
nonu da la banda di mê mari a mi à contât che
quânt ch'al 'seva lui a scuela a no era a Pòs e alora
a 'sevin a San 'Sôrs e sicome ch'a no erin stradis a i tociava
'sì pai prâs. Un dì gno nonu, Siano e altris
amigos a 'sevin a scuela e Siano al veva una borsa e dentri un fagot
cu 'na brusiola pal mestri. A ghi àn dit: "Siano, parsé
no mangiano nô la brusiola?" E Siano a ghi dîs:
"Corît a cioli lêns, che jo i fai un bûs
par la brusiola". A impiin il fouc e la metin sù sensa
pensà che par cuei la brusiola a volin fatis li boris. A
iodin ch'a ei scurida, a ciapin e la dividin, a provin a mangiàla,
ma a i saveva di fun e alora a si la son tirada come dai claps.
Dopo un pôs di dìs il pari di Siano a ghi domanda al
mestri semônt ch'al 'seva il fî a scuela e il mestri
al rispûnt che Siano a nol si fadeva iodi a scuela da vînç
dìs. Il pari di Siano al va a ciasa, a lu speta e quânt
ch'al riva lu sistema pa li fiestis. Un'altra da li brigantaginis
di gno nonu a ei stada quânt ch'al é 'sût sul
ciampanili a scampanotà a miesanot. Un om al é vignût
fori di ciasa e ghi tirava clapadis fin a mies ciampanili e lu minaciava
di ciapàlu e dàighi iú. Gno nonu al é
'sût ta la sufita dal ciampanili e àn ciatât
da la cuarda e l'àn leada intorsi e a son 'sûs iú.
E la matina a son passâs davânt a chel om ch'al ciacarava
di lôr e dopo a si son metûs a ridi. Gno nonu da
pissul al 'suiava a "re e regina": cui ch'al diseva "regina"
al 'seva a scuela e cui ch'al diseva "re" al 'seva a ciapà
sù claus là do ch'a era la fornâs ch'a si era
brusada. Al dîs che cun chel 'souc al sarà 'sût
a scuela dome doi meis. Lui al veva una biela vôs e al
'seva a ciantà tal coru di Pòs. Al s'impensa ch'a
ciantavin "La biele violete", "Di qua e di là
del Piave".
Laura Sbrizzi classe 1^ A scuola media di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di S. Giorgio)
Li mê' storiis
Quânt ch'a si era puarés
Una volta, quânt ch'a manciava pûc
par tirà iú la blava, gno pari e me 'sìo ch'a
erin picinîns a 'sevin a pescià la blava par divertimênt
e gno nonu a ghi coreva devori cu la forcia. Alora a van a platàsi
un sul toglât e chel altri ta la grepia. Me nonu al saveva
ch'a erin ta la stala, alora a si sinta su la sciala, al tira fori
la pipa e al si met a fà una fumada. Me 'sìo ch'al
era platât sul toglât al si stufa, a si rînt e
al ven abas; me nonu a ghi domanda do ch'al era sió fradi
e lui al rispûnt ch'a no lu saveva. Dopo un pûc a si
à sintût sigà: "Aiuto, nonu! Aiuto, nonu
!". Me nonu al cor svêlt ta la stala: era sussedût
che la vacia a si era necuarta ch'al era gno pari ta la grepia e
lu lecava, parsé ch'a si era afessionada a gno pari, ma lui
nol sopuartava di essi lecât propit da una vacia. Un'altra
volta gno pari e me 'sìo, sempri quânt ch'a erin picinîns,
a si erin ciapâs da dì. Quânt ch'a erin ducius
a durmì, a me 'sìo a i torna fan e al ven iù
abas a mangià. Finît di mangià, al va sù
par la sciala par 'sì a durmi e tal stes momênt gno
pari al ven iú par chê altra sciala. Al va in ciasa,
al iôt ch'al é stât qualchidun a mangià,
ma me nonu par câs a si svea e lu ciata abas. Il dì
dopo me pari al resta sensa mangià, ma peró al era
furbo e alora al toi la ciassa e al va a molsi un pûc di lat.
Al ciamina par la strada e al ciata sênt frâns; iu met
ta la sacheta sbusa e a i tornin fori par sota. Par câs al
passa me 'sìo, iu ciata e iu met ta la sô sacheta ch'a
no era sbusa. Quânt ch'a si ciatin a ciasa, me 'sìo
al dîs: "I ai ciatât sênt frâns".
E me pari al dîs: "Encia jo". Ramena ch'i ti ramena,
a si necuârs ch'a iu à pierdûs. Me nonu rabiât
a lu para a durmì sensa mangià.
In tîmp di guera
Una volta, tal '42, quânt ch'a era la guera, a 'sevin a
iodi par li ciasis s'a si vevin armis. Un dì i soldâs
a son 'sûs tal solâr ch'al era dut rot; un al poia il
sclop in peis e il pavimênt al si viêrs sot dai pié
e il soldât par furtuna a si salva ciapansi ta un trâf.
Una volta, tal '43, a erin ch'a mangiavin e dut ta un côlp
a si sînt bombis e rafichis di mitra da dutis li bandis. Duciu
a sciampin e me 'sìo al ciapa sù il plat da la mignestra,
un toc di pan, polenta e formai e al partís. Cor ch'i ti
cor, al va dentri tal fossâl e si met a mangià la mignestra.
Miesora dopo al finìs dut e al ven fori cul plat ta una man
e la sidon ta chê altra e a erin ducius ch'a lu guardavin
ridînt. Sempri tal '43, pûc fôr dal paîs,
a si erin acampâs dai todêscs e a erin ch'a fasevin
da mangià; intânt ch'a ciatavin lêns par fà
pi fouc, gno pari al à robât quatri sciatulis di fasoi
e dai tocs di pan. Al é s-ciampât corînt
pi ch'al podeva fin a ciasa e apena rivât a viersin li sciatulis
e a mangin i fasoi.
Alberto Fornasier classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di Rauscedo)
Pre' Pieri e il butiro
Al era una volta laiú di "Saruàn" un
predi ch'al si clamava pre' Pieri. Pi che un predi al era un missionari,
ch'al insegnava ta li scuelis elementârs di Rosseit e al 'seva
a disi messa in ta la glesia da la siora Pessil a San 'Sôrs.
A la domenia al 'seva a tegni missiôns tai paesus do che a
lu clamavin. Al 'seva ogni sera, par abitudin, laiú dal cônt
Gualtiero Spanio a Domanîns. Una sera, ch'a nol era nissun
in ciasa, al é 'sût dentri lo stes. Su la taula al
à vidût un pouc di butiro inciartât e al à
aprofitât dal fat ch'a nol era nissun in ciasa e al à
mitût sota il quadrât. Dopo al é 'sût a
sintàsi ta la bancia ator dal fogolâr, semônt
ch'a fasevin sempri una volta. A vegnin fori i côns e a si
necuarsin che il butiro al manciava e che a lu veva mitût
pre' Pieri sota il quadrât. Alora a si son sintâs dongia
pre' Pieri e a l' àn fat stà tal mies in môt
ch'a nol podi 'sì via. A àn tacât alora a meti
sù lêns tal fogolâr in môt ch'al fasessi
ciâlt e che il butiro al si disfassi. Alora i côns
àn tacât a ciapàlu in 'siro disinghi: -
Al suda don Piero! Alora lui al voleva passà fori, ma
i côns a insistevin e a ghi disevin: Saldo, don Piero
! Stît comut ulì! Ma il predi al diseva: -
Porchi mostri, lasséme passàr! - Saldo, don Piero,
saldo! - Porchi mostri, lasséme passàr! E
lui a nol podeva passà, parsé che a lu tegnevin saldo!
E cussì a l'àn tignût ulì fin quânt
che il butiro a si era fundût dut. E cussì pre'
Pieri al é 'sût a ciasa sfrit chê sera.
Marcellino Fornasier classe 1a D scuola media di S. Giorgio
Rich.da
(Parlata di Rauscedo)
Cussì a si guadagnavin la
blava li veciutis da la montagna
In chê volta, quânt che gno pari al era pissul, li
veciutis a vignevin iú da la montagna a pié, cul cos
plen di roba fata cu li sôs mâns e a si tratava di ciassutis,
scarpis, scugielis di len e encia ciastinis; chista roba a la scambiavin
cu la blava che lôr no vevin. A rivavin strachis, a bunora,
encia s'a vevin durmît qualchi ora strada fasînt in
qualchi stala. A partivin ducius in compagnia tal ciâmp,
a tirà iú la blava; a misdì a mangiavin tal
ciâmp e a la sera dopo senât a si ciatavin ducius ator
a 'stu cavol di panolis ch'a vevin ingrumât ta la 'sornada;
a erin canais, nonus e 'soventût ch'a scartossavin li panolis,
contansi storiutis e barsaletis e fasînt encia qualchi biela
ciantada. Dopo finît, li paronis a partavin fôr li ciastinis
rustidis e li mangiavin duciu, bevînt un got di vin cun legria
e la matina dopo li veciutis da la montagna a tornavin a partì
cul cos plen di blava.
Ennio D'Andrea classe 1a A scuola media di S. Giorgio Richinvelda
(Parlata di S. Giorgio)
Lavori di alunni di seconda media
Intor al larín
Il paes' de mê mare al é Faidona, un paes' de montagna
del comun de Tramonc' de sót. Una volta i omis' de chesta
'zona a givin tai paes' stranirs, percé uì a n'al
era lavôr. Lis femenes ch'a restavin bessoles a dovevin lavorâ
cencia esse udades dai omis'. Mê nona a giva su la mont de
la Furcucja a taâ lis legnes. A puertava davurse mê
mare, quant a era piciola, in tal gei. Rivada, a la meteva davur
un arbol par ch'a na colas. Mê mare cussì a giuava
cun la sô piciola pipina, da lis iambes stuertes. Quant
a era granda, mê mare a giuava cun lis soes amighes "a
mare e fia" in tal stale; a fas'evin ancja lis vacjes cun i
stecz. I mascjus a givin a pass'on cun lis cjares; me pare a
giva su la mont de Rés't. Lis soes cjares preferides as erin
Mamola e Viola. Jo me imaginee me pare e mê mare ne les
lôrs azions e a me a me plaseres' vive come una volta percé,
ancja s'a na vevin la televis'ion o i giocatoi, a se divertivin
lo stes. D'invier, quant lis famees as erin de nuf riunides,
a se radunavin intor al larìn. A se cjatavin a la sera e
ches'tes serades a se clamavin "la fila", percé
la gent a se sentava in fila in cima lis bancjes. I omis' che
d'es'tât as erin pal mont, in invier quant ch'a tornavin a
cjasa a fevelavin del lavôr e del guadagn. Altres omis' a
se divertivin a giuâ a cjartes cun un gót de vin dongja.
I gioucs' as erin: bris'cola e vecja. Certes voltes me bisnonu a
cuminciava a barufâ, tirant iú dei porcos'. Me bisnona
alora a cjapava il manacion de la polenta e a ghelis dava iú
par la s'chena, par ch'al tas'es, dis'endie: "Tâs, cjochetera!"
e lui a ie rispundeva: "Sì, la mê vecja",
tegnendola a braciacuel. Chei ch'a lavoravin a fas'evin geis,
riscjei, ciocui e tinârs. Per fâ divertî i
canais a custruivin lis slites e i cjavai a dondol. Lis canaes
a giuavin cun lis soes pipines de piecia. Lis pi grandes a imparavin
a guiâ. I mascius a se interessavin a giuiâ a cjartes
par diventâ braus' compains' i omis'. Cers invece a scoltavin
i pares' ch'a contavin quant as erin pal mont, de les abitudines
de la gent stranira e dei siú mangjâ e a sumiavin da
gî. Ai pi piciui a vigneva contada una storia prima da
gî in tal iet. Lis favoles as erin: chê de "Bidin
e Bidon", chê de la "Gana gargana" e chê
de la "Marelastra" ch'a é cussì: "Al
era una volta una famea contenta. Una dì la femena a mûr
e l'om a se torna a sposâ cun un'altra. Chesta femena a na
voleva ben a la canaa de siú om e una dì a la copa,
cus'inant la sô cjar. L'om, ch'al era tornât dal
lavôr, a la sera a mangja chesta cjar, dis'endie: - Du uà
ch'a é la canàa? Jei a ie rispuint ch'a era da
una sô amiga. I dis' a passavin e una sera l'om a cjata
in un cjanton un deit. A lu cjapa in man e il deit al cumincia a
cjantâ: Mê madrigna ligna ligna a m'à
cuet in una fressorina, miù papà ch'al é
un mangjon a m'à mangjat in un bocon. La storia
a finís' che l'om a manda in pres'ion la femena."
I canais peró a na se contentavin e a na volevin gî
in tal iet. Cussì, l'agna de mê mare a se vistiva da
un om brut per fâiu gî a durmî, da la poura.
Un altri sistema per fâiu gî a durmî al era de
spaventâiu, dis'endie: - Gîs tal jet, se no a ven
la s'trega e a ve s'trega. Lis femenes a guiavin fas'int cjalcez
ch'a vignivin grues', percé as erin faz de lana de feda.
Ches'tiu, quant a era la befana, a vignevin picjaz sora il larín
e a bunora a se cjatava drente la cjuculata. Lis pi vecjes a
filavin la lana fas'int cussì: a se meteva la lana de feda
su la rocja e tirandola cun i deic' un po umez a la fas'evin gî
in tal fûs. Certes' a se dedicavin ai canais, stant sempre
cun lôr e per fâiu stâ sentâz, percé
a saltavin trop a dis'evin spes: - Sentete a cjaval del fu!"-,
ch'al vûl dî: - Sentete dongja il fu. Durant
ches'tes serades a se rus'tiva il formai, a se fas'evin lis bales
cun il formai drente e a otobre a se fas'eva una biela mangjada
de cjastignes. A capitava che un a cumincjas a cjantâ:
"La legrie a ven dai giovins" e "Il mazzolin dei
fiori". Ma a na mancjava mai qualchidun ch'a cumincjas a sunâ
la fisermonica, balant. Per finî e ve dis' che dome d'invier
a se fas'evin lis filis, percé d'es'tât la gent a giva
prima in tal jet par sveâse prest par lavorâ intor a
la vacja o in tai cjamps. A la fin de genâr a se guardava
su la cues'ta del zesâr par vedei se il timp a se fas'eva
miei, dis'ent: - Da Sant Antone de genâr al va oltre
il sorele su la cues'te del zesâr. E ades ve dis': "Mandi,
mandi!".
Claudia Canderan Classe 2a sez. A Scuola media di Spilimbergo
(Parlata di Tramonti)
Una volta doi ninis plêns
di fan ...
Quânt ch'i eri pissul, gno nonu e mê nona a mi contavin
sempri una storia che a me mi plaseva tânt e jo i volevi sempri
ch'a mi la contassin, e pi jo i disevi ch'a mi la contassin pi lôr
a erin contêns. Ades i la conti. "Una volta
doi ninis plêns di fan àn decidût di 'sî
a robà pirùs a ciasa di un paesan trîst e avâr.
Rivâs ulì, a son 'sûs sù tal pirussâr
e a àn tacât a implenà li sestis ch'a vevin
partât devori. Dut un momênt al ven fori il paron cul
sclop: lôr a vevin iûst iûst finît di implenà
li sestis e a son sciampâs. Dopo, un ch'al veva non Caio,
al à domandât dulà ch'a vevin di 'sì
a dividiiu e chel altri, ch'al veva non Tissio e ch'al era il pi
veciu, al à dita di 'sì a dividiiu tal simiteri. Sicome
ch'a erin di not, il simiteri al era sierât, alora àn
pensât di scavalcàlu. Quânt ch'a erin davôr
a scavalcàlu, a ghi son colâs doi pirùs e Caio
al à dita: Quânt ch'i 'sin fori i 'n ciapan sù
un paron. Dentri tal simiteri àn tacât a disi:
Un a me e un a te, un a te e un a me, un a me ... Par lì
a passavin doi galùps e un al fai: Cui ese ch'a ciacara?
E chel al rispûnt: A saran il Diau e il Signôr
ch'a dividin li animis. Un dai doi ninis, finît di dividi
i pirùs, al dîs: - E chei doi là di fori?
I doi àn crodût che il Signôr e il Diau a volessin
dividiiu un paron: cussì àn tacât a cori e cori
fin che par saltà una roia a son colâs dentri e a si
son ineâs. I doi ninis àn ciapât sù
i pirus un paron e a son 'sûs a ciasa a mangiàiu."
Andrea Lenarduzzi Classe 2a D Scuola media di S. Giorgio Rich.da
(Parlata di Pozzo)
L'orcli
Une volte a Cjasiât, devôr la mont,
erin lis stalis da las vacjes. Ogni dì si geve a regolâlis.
La int a jodeve sù par là un ominut picinin ingrumât
come un glimuc' di lane: a gevin par gî a cjapâlu sù
e il glimuc' al sparive. Une dì Catine, a metât
strade, à sintût une vôs ch'a diseve: - O
ca sù o là jú. Fôr par fôr,
ta chê strade, a sintive simpri la vôs. Prime da
rivâ ta la stale al ere un poc' di aghe ch'a disevin "il
poc' dal Signôr". Chì Catine à vidût
par un moment l'ominut, che subitin al é sparît.
Catine a é rivade ta la stale, à cjatât la puarte
vierte e las vacjes scjampades: chês àn fat il gîr
da Vît e dopo a son tornades tal paîs. Sicome che
di frequent chest ominut si faseve viodi, a Cjasiât la int
à fat cunsei par viodi di ce ch'a si podeve tratâ e
infin l'àn batiât "l'orcli".
Manuela Ponzi classe 2a E scuola media di Spilimbergo
(Parlata di Casiacco)
La sera ch'a si spetava Gesu Bambin
La sera ch'a si spetava Gesú Bambin, ch'a sares stada
la visilia di Nodâl, la famea a si radunava vissìn
dal fogolâr; vecius e ninis, ch'a vevin impiât un soc
di len, a disevin rosari e po a festegiavin cun patatis cuetis ta
li boris, sucia, pan di sutûrc e vin nouf. A stevin fin miesanot,
l'ora ch'al nasseva Nostri Signôr, contânt barsaletis
o avenimêns ch'a sussedevin, insoma ridînt e schersânt.
L'indoman a si 'seva par li ciasis par augurà il bon Nodâl
e in cambio si risseveva qualchi regâl, ch'al sares stât
qualchi suldut, un rap di ua, una carobula, un caco, un toc di mandolât
e a chel ch'al era trîst un toc di ciarvon da cusina.
E di gran fiesta a si passava la 'sornada: ben s'intînt 'sînt
a messa e a iespui. E a la sera, dopo vé senât, par
completà la fiesta a si diseva trentatre voltis il Pater
Noster Picinin, ch'a sarés una preghiera ch'a si diseva ogni
an a la sera di Nodâl.
Pater Noster Picinin, cu li clâs di Ansulin.
Ansulin, do sotu stât? Ta la ciameruta dal seir.
Se atu iodût? Una culumbina blancia. Se veve sun
chel bec? Una bora di fouc benedet colada su la piera rossa
la piera rossa a é sclapada dut il mônt al é
iluminât San Mârc e San Matia a partà
li clâs a Nostri Signôr aga al mâr e fouc
al altâr beada chê anima benedeta ch'a dîs
trentatre voltis la sera di Nodâl no colarà mai
in peciât mortâl.
Cinzia D'Andrea classe 2a D scuola media di S. Giorgio Rich.da
(Parlata di Rauscedo)
Storie de famee di gno pari
Ce ch'i voi contaus a é la storie de famee di gno pari.
Tant par scomenzâ, i us dîs ch'a ere une famee pùare,
di emigrans. In efiet, il nono al lavorava a Parigj di muradôr
parcé ch'a nol podé puartâ indenant el so prin
mistêr, chel di sartôr, ch'a no i rindeve avonde par
mantegni la famee. A seguit de miserie e de guere, al scugnì
stâ lontan de cjase par lunc timp, tant che gno pari e mê
agne a son cressûs cence cognossilu fin a l'etât di
dîs, undis ains, e cussì al ere il bisnono ch'a lu
rapresentave e che par lôr al é stât un pari.
In ta la viarte, la nona a comprave i ocatùs e gno pari,
cun sô sôr, al veve di lâ a puartâu a passon
in ta la erbe frescje; e se qualchidun si pierdeve, dopo, a si metevin
a vaî, parcé che la none, se a no ju cjatave duc',
a ur cridave e a ju mandave a durmî cence cene; e dopo a vevin
di lâ a fâ tale e plantagn pai cunins e pai ocas, e
ogni tant a si piardevin a 'suiâ di "cavalete" e
di "salte-strie". In estât a levin a mores di
baraz e a noles, e a cjapavin sù ancje qualchi panole di
chês cui àsins cul lat e a las fasevin cuei tes bores,
piant il fouc tal miec' di un circul di claps biei grués,
e a lavin a cjase cu la muse dute nere, ma contens di vê cjatât
alc di mangjâ. A cjase, po, a cjatavin la polente, e a
fasevin barufe par distacâ la croste de cjalderie, parcé
che un plui di chel âtri al voleve vê chê mancul
nere: in quant al mangjâ a nol ere tant assortiment e tante
abondance ta las pietances. Di gulission a mangjavin el 'suf
cul lat, o un got di lat cu la polente rustide. Di misdì,
a ere simpri la solite mignestre di fasui e uardi, o patates e rîs;
il brout si lu jodeve nome quant ch'a si ere malâs. Par
ultime, la cene, a ere di ladric cuinciât cu las frices di
argjel e asêt, polente e formadi, e, qualchi volte, qualchi
fetute di salam o muset. Il salam, par ch'al rioni di plui,
la nona a lu faseve frisi in tal asêt, e cussì, cu
la polente, a si tocjave une vore di tocjo. Cumò, i si
domandarîs quant ch'a mangjavin i ocas ch'a tiravin sù,
e cumò us doi la rispueste: a scominciavin a mangjâiu
cul dì dai sans: e la pietance plui pregjade di chiscju ocas
al ere il lôr fiât, tocjât cu la polente. Ogni
tânt, a ere la sorprese di cjatâ su la taule il cunìn
in tocjo, e in chê volte a ere gran fieste. Cumò
i pos contâurs cemôt ch'a si vistivin: a ere epoche
di guere e a no ere robe a vendi; el nono, alore, al à comprât,
di marcjât neri, dai vistîs militârs grigio-verde,
clamâs "di Badoglio", a ju à disfas e intens
di diviers colôrs, e cussì al à metût
in opare il so prin mistêr, chel di sartôr: al à
fat un biel capot a la none, un a la gnagne, une gjachete par lui,
une par so pari e diviers bregons curs, parcé che luncs a
no rivavin. Qualchi volte gno pari, come duc' i frus, al montave
sù sui morârs e al faseve qualchi biel siet sui bregons,
e la none, quant ch'al tornave a cjase, a si rabiave, a i cridave,
a i petave, e dopo vêiai comedâs a iai deve di tornâ
a meti, parcé che âtris di gambiâ no 'nd ere.
Come giogatui, si dovevin contentâ di ce che la nature a ofrive,
come i panoglàs, ch'a usavin par fâ sù cjasutis
e palas, e magari, dopo vê tant lavorât, a colavin par
un panoglàt mal metût o par fâ barufe. Mê
agne a no veve pipines come chês di vué ch'a cjantin
e a cjaminin di bessoles, ma a si divertive a cusi insieme dai strics
di peciot e a dâur la forme che plui a i plaseve, e a giuave
cun chês. Nonostânt dutes las dificoltâs che
jo i ai cirût di meti in evidence, la int di une volte, e
in particolâr la canae, a ere plui contente e sodisfate di
chê di vué ch'a no 'nd à mai avonde.
Alberto Narduzzi classe 2a C scuola media di Spilimbergo
(Parlata di Villanova di S. Daniele)
Un fat dal '44
A Cjavas Nouf erin i todescs. Sù in tai Grìlus
invessi a si erin mitûs i partigjans. Gno pari, cun altris
amîs, erin giûs tai Grílus e, cjaminânt
pal bosc, àn sintût une vôs. Crudint ch'a fossin
i todescs, a si son nascundûs sora un alber; invessi a erin
i partigjans, ch'a vignivin four da sot un alber: a vevin scavât
une caverne sot tiere. Giûs i partigians, dut al é
tornât in pâs. I nestris son rivâs in tai Giambons,
ma intant a si erin mitûs d'acordu: "Stassere vignìn
cassù e intant che i partigians a durmissin, nô li
robàn i vistîs, i stivai e Iis armis". Cussi àn
fat. Dopu àn nascundût dutis lis armis sot une bale
di fen di me nono. La matine, me nono al va par tioli il fen da
dâ ai cunins: mouf il fen e une bombe cole par tiere; al cjapa
tante poure ch'al si met a sigâ. Subit un cusìn, ch'al
ere militâr, al rive, vuarde la bombe e dîs: "A
no dovares essi plene, ma par essi sigûrs 'sìn sul
punt dal Midune, la tirìn e viodìn". A vadin,
la tirin e sintin "bum!". Me nono, ch'al si ere apene
solevât da le poure, al cjape un altri trim e al dîs:
"Brut stupit! Tu mi dîs ch'a no scopie, invessi sint
chì! Al trime dut!". Tornât a ciase, a si
viôt davant gno pari e altris fantas ch'a ridin. Al domande:
"Ce aveu da ridi ?". Alore un di chei al si fa coragio
e al dîs: "Sin stâs nô a meti lis bombis
e i fusii sot la bale dal fen, ma no crodevin che tu ti aves poure".
Me nono al viôt la scove, la cjape e al si met a cori devôr
ai fantas. A no ere maniere di giuiâ cu lis bombis, ma,
qualchi volte, ai canais da la guere no i restave altri.
Fabienne Zambon classe 2a E scuola media di Spilimbergo
(Parlata di Cavasso Nuovo)
Storia di Tita
"In chei ains, 1938 -'39 -'40, a era tanta tanta disocupassion
e tanta miseria par duciu, e ancia jo i eri un puaret. I fasevi
l'amôr cun Ana, e, pal ben ch'i si volevin, una biela dì
duci doi i vin scuiêrt ch'i scugnivin sposâsi: ma come
? Di ciacarà in ciasa nencia sumiàsi, parsé
che tânt li agnis che li sôrs li varessin vudis cuntra,
sensa ciacarà di gno pari, sevêr come ch'al era.
Alora i ai pensât di 'sì dal predi a preàlu
di sposàmi, e a la svelta, dato, e chista a era una busia,
ch'i eri stât reclamât. Il plevan, pôc convînt
da la mê storia, al speta un pôc e a mi dîs che
par celebrà il matrimoni al veva da domandà il permes
al vescul. E cussì al à fat. Dopo un pâr
di setemanis a riva la rispuesta dal vescul: il matrimoni a si pos
fàlu. La matina dopo, i passi davânt da la fabrica
indulà che la mê murosa a lavora e i ghi dîs:
- Stassera a li sînc, ciatiti in glesia ch'i si sposìn.
In glesia i erin dome jo, la nuvissa, il compari e il plevan ch'a
ni à sposâs. Fôr di messa i sin 'sûs
duciu in ciasa dal compari, indulà che la sô femina
ni veva preparât di mangià sopa di renghis, tripis
e un bocâl di vin neri. Finida la sena, la mê femina
da 'na banda e jo di chê altra, i sin tornâs a ciasa
nestra. Passât un pôc di timp da li nestris nossis
segretis, nô i crodevin di véla fata francia. Ma una
biela dì, se cussì si pos disi, gno pari al ven a
ciasa furiôs e mi fai: - Ciapa su il ció fagot
e fôr di ciasa, di corsa! Jo, sito sito, i ai rincurât
i gnei quatri stras e i soi 'sût. Par un pôc di
tîmp i ai durmît da mê agna, a mangià i
'sevi al "Progres", indulà ch'i podevi encia lei
il giornâl gratis. E propit leînt il giornâl,
'na dì i ai savût ch'al era un concôrs in ferovia.
I mi soi presentât al capostassion par domandà li ciartis
par fà la domanda e lui a mi à dit: - Atu una
racomandassion ? Jo ghi ai rispundût ch'i eri bon di fà
dome il gno mistêr. Lui, alora, a mi à dat li ciartis
e a mi à dit: - Prova, ma no crôt. Dopo un
pôc di tîmp i soi stât clamât a Vicensa
par fà una prova. Tra vinciassîs concorêns dome
jo i soi rivât a finî il lavôr e cussì
i soi stât assûnt in ferovia sensa racomandassion.
Il lavôr mi à permetût di plantà ciasa
e tiràmi dongia la femina."
Luca Morassutti classe 2a E scuola media di Spilimbergo
(Parlata di Spilimbergo)
Furlans
Intor al noufcent i canais dai vot ains in sù a vignivin
partâz vie di famee e compagnâz a Udin. lu metevin sui
trenos e a iu spedivin par l'Austrie e par la Gjermanie, ta le fornâs
par fâ madóns. Ai tornavin a cjase i ultins di
otobre, dopo avê passât sîs meis ta le fornâs.
Ta le fornâs a lavoravin da scûr a scûr. La
razion da mangiâ a ere di tre chilos di farine e di un chilo
di formadi par setemane. Encje i grainc' a partivin pal mont
a lavorâ da muradôrs. A cjase a restavin dome les femines
cui lôr canais pi piciui. I fantaz ch'a restavin in paîs
a levin in malghe a passon cu le vacjes par guadagnâsi il
pan, come chei ch'a levin in ta le fornâs. A bisugnave rangjâsi
in un môt o in chel âti. Ai erin famées une
vore numeroses e la miserie a ere par dut, seti tal vistît
che tal mangjâ. Quant che in primevere i canais a levin
e a tornavin di scuele, i ciriesârs a vignivin cjapâs
di mire, un pôc par gole, ma pui par fam. D'unviâr
la int a si unive ta le stales, la sere, pi famées insiemi,
par passâ les ultimes ores dal dì in compagnie. Le
femines a fasevin i cjalciuz e i oms o ch'a lavoravin talmanes o
ch'ai fasevin geis. I gjovins, in compagnie, ai levin in plui stales
dulà ch'a erin les gjovines, qualchi volte par fâ dispiez.
Cul timp e cu les gueres chestes usances a son cambiades.
Mario Molinaro classe 2a E scuola media di Spilimbergo
(Parlata di Cornino)
Une sere in file ta la stale
La sere si va a passâ l' ore in ta la stale. E lì
a é dute la famée e si fasin duc' i mistîrs
pussibii e imaginabii. Me barbe Toni, par esempli, al fâs
geis, mê agne Tunine a é specialisade tal filâ,
cul fûs e la rocje, la bavele par sô gnece Catine
ch'a scugne fâ la dote. Barbe Meni al fâs ciucules par
duc'; la pui bule a é la Gjgje ch'a é vedrane
e a file cu la gurlete, une gnove invensión. Viers une
certe ore, quant che duc' a son rivâs tal "gran albergo",
la stale, il barbe Toni, ch'al é stât simpri un
pôc di glesie e simpri un furbacjot, diferent dai siei
fradis, al spete ch'al sei rivât ancje qualchi pretendent
da las gneces, che sot il lampion a petrolio a sfresin e a cjalin
simpri la puarte da la stale s'a si viôt entrâ i
lôr "ben ti vôl". Il pui bulo al tente
simpri di lâ te trombe a distirâsi. Alore il barbe
Meni a i dîs a la sô femine: - Sù po Menie,
dîs rosari! - Pote om, ese già ore ? - Po sì
po, sú mo, scomence! - In nomine del Patris,... Nel primo
mistero si contempla e si considera, si contempla e si considera...
E no va mai fûr: barbe Meni a colp al capìs che la
sô femine à alsât il crep. - Menie, a si
contemple e si considere di bevi mancul! Menie a torne a tacâ
cun duc' i strambolòs par latin. Mê agne, ch'a
file la bavele, no viôt tant, a si tire sot il lampion par
viodi miôr; la Bise cu la code a fâs dute une scovetade,
ribaltant lampion e rocje: intant a restin cence lusôr; salte
fûr une gran confusion. La Catine sbrisse di scuindon,
palpant chì palpant là, fin ch'a rive a dâi
une bussade al murôs ch'al é ta la trombe: peró
no la fâs francje, parcé che il barbe Toni al tire
fûr un fulminant di len e al rive adore a svoglonâ il
fat: - Brus futûs, i vîs profitât da l'ocasion
eh, eh! Finide a scûr la confusion, la Gjgje a i dîs
a so fradi Ansul: - Ansulut, ti tocje lâ a cjoli il lampion
che tu as puartât da la Gjermanie. - Po si sa po, a mi
coste cinc marcs! - Sù mo sù mo, Ansul, i vino
di restâ a scûr ? - Po ben, i fasín un sfuarc',
peró atension: "Chi rompe paga!". La Menie
alore: - E quant che tu as rot la bertuela da la Caruline, la
atu paiade tu? Brut mostro! Finalmentri al torne il lusôr.
- Sù po Menie, va' indenant cul rosari! - Indulà
erino rivâs ? - A la Salve Regina. - Gnare me gnare
te virgomsacrata amen. .. kirielenson, kirielenson, kirielenson.
La pâs no dure tant, nancje fin a las requies pai muars.
Giorgio Vuerich classe 2a E scuola media di Spilimbergo
(Parlata di Cisterna di Coseano)
A mi contavin di Rico, Toni Gua
e Camilo di Giai
Dulà che ades a ei la nestra ciasa nova, tre ains fa a
era un baita di len, fata da gno pari e gnei barbis, înt ch'a
i plâs stà in compagnia. La baita a veva tal mies
un fogolâr e atorotor li bancis; par no sporcià ta
li ciasis novis, i stevin duci sentâs insieme o par i muârs
o par chistul o par chel, intânt che gno pari, che par via
dal fôc al era sempre in canotiera, estât e unvier,
al cueeva li brusadulis o li ciastinis. Tanti voltis a vignevin
encia gnei nonos e a mi a mi plaseva quânt ch'a erin lôr,
parsé che devânt al fogolâr a si pensavin di
quânt ch'a erin 'sovins e a finivin sempre par contàmi
che a la sera gno bisnono e la sô famea a erin sentâs
dongia il fogolâr e intânt ch'a disevin rosari lui al
faseva li tamidis cu la sgoibia. Dopo a saltava fôr sempre
il discôrs che chê volta a era miseria, ma che duci
a si volevin ben e a si devin una man, a tignevin in considerassion
i vecius e a no mandavin mai via sensa un pugn di farina i puarés
ch'a vignevin a domandà la caretât. Jo i mi fasevi
contà sempre di Rico, il famei ch'a vevin a ciasa dal nono
e ch'al 'seva a tirà la pension a S.Vît dal Tilimênt,
cun t'una bicicleta sgangherada, e a la partava quasi duta lì
di "Quintina", dulà ch'al 'seva a bevi la sgnapa
ogni matina prima di cumincià a lavorà in ta la stala.
Dopo a mi contavin di Toni gua, ch'al rivava cul sió
barel e quânt ch'a nol tirava bês abastansa cul guà
curtís pa li ciasis, al si fermava par un biel toc a iudà
tai lavôrs dai ciâmps pûr di mangià e durmì
in tal toglât. La mama a si pensava di Camilo, un om
di Giai, ch'a nol era tânt iûst e al ciacarava bessôl:
al si presentava tal curtîf dut spôrc e rot e cu la
barba lungia. I frus a vevin pora di lui, encia s'a nol faseva nuia,
ansi a lu tratavin da stupit, ma lui, do ch'al voleva, al era pi
furbo che no malât. A me a mi plaseva scoltà gnei
nonos, miei che no stà a guardà la television a colôrs,
parsé che a si stava duci insieme e a si ciacarava, invesse
ades che la baita a l'àn butada iú, guai a cui ch'a
dîs âlc, parsé che i sintín dome il telegiornâl.
Alessandra De Rosa classe 2a C scuola media di Spilimbergo
(Parlata di Spilimbergo)
Redona
Il paes' (Redona vecja) al era fat a l'antica; lis cjases as
erin fates dutes de clap cun biei puàrs; a era la fontana,
la gles'ia, il cjampanîl e il cimitero. In tal 1951 a
se àn dit che il paes' al sares s'tât soterât
da un gran pos' de aga. La "S.A.I.C.I." a se à
mandât l'ordin da scjampà da Redona e da provédese
de una abitazion: i dans ch'a varessin avût dai terens e lis
cjasis, a ni iu varessin paâs. Ma una vecja, un pôc
pitilina, a na voleva distacâse dai siei terens, e nissun
l'é rivât a puartâla via da la sô cjasa.
L'aga a cress'eva plan plan e la vecja lì, dura, a dis'eva
che l'aga a na sares' mai vignuda fin ta lis cjases. Fin che
una gnot, intant ch'a durmiva, l'aga a é rivada fin ta la
sô cjasa. Quant ch'a si é inacuarta de chel ch'a
geva a sucedi, la vecja salta de colp e a se met a cigâ come
una mata. Chei ch'a se erin salvâz il dì prima,
a l'àn sintuda, a àn cjapât doi breons e a son
giûs' via a salvâla. Par fermâ i dans provocâz
da l'aga a àn fat una diga, cussì l'aga a à
servît par produs'e "energia eletrica" e par bagnâ
i cjamps. Ades Redona l'àn fata cun una gnova gleis'ia,
il cimitero, doi bars' e una fontana in miec'.
I proverbius' de Redona vecja
- In dunà ch'a se nas', ogni erba pas'. - La scjela
a na va lontan dal cjoc. - Al prin de marc' su San Benedet,
Diu se guarde dal bec maledet. - Ch'a sia vacja ch'a sia bo,
pi vissìn ch'a si po. - L'om bon e il galantom a lass'e
un non. - Na se lass'a la strada vecja par cjapâ chê
gnova. - Cun' ch'al tona, il timp al cambia. - Il Signôr
al sa ogni nuestre segret. - Gota cuntinua a fora clap.
Michele Crozzoli classe 2a E scuola media di Spilimbergo
(Parlata di Redona)
Gno nonu e gno pari a contin...
Gno nonu 'na sera a mi à contât che prima da la
guera i fassîsç a passavin pai paîs a dà
il ueli di ris a cui ch'al era contra la so democrassia. Il
nonu al fadeva il favri e al inferava vacis e ciavai; al veva l'ufissina
tal curtîf. 'Na dì al menava la fola pacific e
dut un moment al sînt a sigà: - Anselmut, Anselmut!
Al va fôr e al iôt cori agna Gigia duta disperada. Alora
a ghi dîs: - Se atu, se atu, ch'i ti sos cussì
disperada ? - Sciampa, sciampa, che i todêscs àn
dat il ueli a Barba Cardo ch'al era ch'al seava tal ciâmp
! lôt ch'i ti sos in lista encia tu ! Dai, che forsi ti rivis
a sciampà: a 'nd àn ciamò doi tre, dopo ti
sos tu! - Po ben, va' a ciasa e sta' cuieta, ch'i mi rangi jo
cun lôr! Alora gno nonu al clama svêlt gno pari
e gno 'sìo e intânt lui al ciapa un as di ciar, a lu
met ta la fola ch'a ei ciamò impiada e a iu fai menà
svêls; intânt lui al iodeva s'a vignevin. Quânt
ch'a iu iôt rivà a i ghi dîs: - Vignêt,
vignêt, i ai gûst di sercià il vuestri ueli!
E lôr: - No sta' preocupàti, ch'i vignìn
encia par lì di te! Alora gno nonu al tira fôr
l'as da la fola, ch'al era di bol, e a i dîs: - Iodìn
cui ch'a à il coragiu di vignì a dàmilu!
Alora lôr a son sciampâs cu la coda tra li giambis,
sidîns sidîns, e di 'n chê dì no son pi
passâs par lì. Cussì gno nonu nol à
bevût il ueli. Spes tal discôrs al entra encia gno
pari che in chê volta al era canai. 'Na sera mi à
contât di quânt ch'al 'seva a dutrina. Quânt
ch'a sunava la campanela a era ora di 'sì e gno pari al veva
sempri la clâf di ciasa, parsé che gno nonu e mê
nona a 'sevin tal ciâmp. ll plevan, don Giovani, al meteva
sempri in castigo gno pari, encia par nissun motîf, e a lu
fadeva insenoglà tal glerìn. Alora chistu frut al
serciava di parà via il glerìn da sota i 'senoi, ma
la sguatera dal plevan a ghi lu parava sota. 'Na dì gno
nonu, iodînt che sió fî nol rivava pi, al é
'sût in canonica e a ghi à dit a gno pari: - Se
fatu uchì ? Il predi mi à metût in castigo.
Ciamina via, ven cun me ! Ma la sguatera ghi diseva:
Go l'ordine de don Giovani de tenerlo qua fin le sie! Alora
il nonu al à tirât quatri porcos su li giambis di chê
femina e al à strassinât via sió fî.
Dovês savé che il plevan al tirava fôr da li
gabanis qualchi cocula e a la butava par ciera. Figuràsi!
Duciu i frus a butàsi par ciera e scrodeàsi i 'senoi!
E chês pocis voltis che gno pari al ciapava la cocula: croc
! Il predi ghi deva 'na crognula cu la ciana gargana; gno pari,
par gratàsi il ciâf, al molava la cocula e intânt
a ghi la ciolevin che' altris. Rivât il dì di
Pasca, il predi ghi dîs a gno pari: - Tu ti as da fàmi
di mucul. Alora gno pari dut contênt al puarta a ciasa
la viesta e a la fai lavà. Dopo, mê 'sìa a ghi
l'à stirada e amidada. Figuràsi la contentessa ! Rivât
in glesia, a si prepara; intânt al riva il predi e a ghi dîs:
Giava la viesta e daghila a un altri, che tu no ti vas ben come
mucul! Gno pari, dut avilît, al é 'sût a
ciasa e ghi à contât dut a sô mari, che dopo
a ei 'suda dal plevan e ghi 'nd à ditis di duciu i colôrs.
Graziano Filipuzzi classe 2a D scuola media di S. Giorgio
Richinvelda
(Parlata di Provesano)
Li veretâs di mê nona
"Nestris maris a ni mandavin spes a la funsion, specie al
mês di mai. I si preparavin duciu insieme e i traviersavin
dut il côrs e là ch'i ciatavin campanei, iu sunavin
cu la man ferma, fin ch'a vignivin fôr i parôns a fàni
cori. Quânt ch'a saltavin fôr, i erin bel 'sà
scundûs davôr li colonis. Chista a era la nestra devossion
!". "Una sera di estât, i erin fôr a ciapà
aria fra amigos. Li feminis àn dit: - Fantas, par là
di Dianese, tal ôrt, a àn metût li anguriis;
se diréssiso di 'sì a cioint una o dôs ch'i
fasìn una mangiada ? - Ghi vin dit ch'al era il muret di
saltà e che chistu al era massa âlt. Una veciuta a
ni à dit: - Spetait, fantas, ch'i voi a cioi una cassa di
len.- Cun chê i vin saltât il muret, i sin 'sûs
in sercia da li anguriis e i 'nd avìn robadis dôs.
In chel momênt i vin sintût viersi il risciel; i sin
sciampâs, i vin saltât il muret e a ni é colât
se ch'i vevin robât. I si sin necuârs ch'a erin dome
sucis quânt ch'a erin coladis par ciera!". "Vissín
di ciasa mê al é un ôrt e dentri a son morai
di milus e di pirus. Doi fantas a saltin la mureta e a van sù
pal morâl di pirus. I ghi domandìn: - A sone fas i
pirus ?- E lôr: - No, a no son anciamò fas -. I
doi a vegnin iú e a van a ciasa. Tal indoman il paron al
é tal ôrt, al va sù pal morâl e al siga:
- Cains da l'ua di fantas, i mi vês roseâs duciu i pirus
!". "Duta la compagnia a é radunada davôr
la mureta. Doi fantas a disin: - Parsé no 'sino a robà
ua in ta chel biel ciâmp davôr la mureta ? - Dit e fat,
saltin la mureta; un al slargia il fassolet blânc sot la vît
par implenìlu di ua. Di côlp chel ch'al é di
guardia vissín dal risciel al siga: - Al é rivât
il paron cu la rincugnela! Chel al côr davôr ai
fantas sigânt: - I vi ai cucât! I vi tai il ciâf!
- Ancia fôr dal tir dal paron, si sintin plêns di pora.
E cui ch'a si iodin passà davânt ? ! Chel ch'al era
vissín il risciel! Al mangiava pacific l'ua ch'al veva scundût
ta la giacheta; e che' altris a bocia suta!".
Nina nana
Nina nana, pipìn di cuna, che la mama a si cunsuma;
il pupà al va a seà, la gialina a cocodà,
la surîs a ten la lun e il gno nini al môr di sun.
Nina nana, bon pipìn, fa' la nana in tal cussìn,
il cussìn al si é rot e il gno nini tal scugielot.
Elena Fratini classe 2a E scuola media di Spilimbergo
(Parlata di Spilimbergo)
Nel pais de me mare, Ovasta...
Una volta la famea si radunava, in una cjasa o in un stale, per
passà la sera insieme. Nel pais de me mare, Ovasta, che
se cjate ne le Carnie, a se fas cheste usanse. Infat me mare a dis
che, ogni dì, ogni famea invitave siei amigus a passà
la sera ta la so cjase. Cheste serades a se clamavin "file",
parcé la gent a se sentava dongja al fuc, in file. La
cjase de me mare al era, e a é, tant granda e certes voltes
me none invitave gli amis. No si stave mai sense fà nuia;
infat lis femenes a guiavin, con glemus de la lana de la propria
feda. Fasevin ence i famos scarpés, che per fà
la sô suoleta a se meteva pecios dopo pecios, fin che il spessor
al era abastansa alt e sora a metevin il velut fin, che l'era stat
comprat dai venditors ambulans o in un piciol negossi vissin. Chestiu
scarpés a vegnivin, dopo, usas dome d'estat; d'invier a se
portavin i ciocui, fur de cjase, de legn, parcé a vegneva
sempre tanta nif e cussì i scarpés a se saressin duc'
bagnats. Lis femenes no fasevin dome chest; filavin la lana,
levavin i granei de lis panolis o se no levavin i fasoi; d'invier
fasevin i materas, che vegnevin cusis cu lis guselis lungjes e grosses,
che me mare odiave, parcé ogni volte che le cjapave in man
a se sbusava. Les giovanes fasevin i bleons ricamas a man da
sé, par la dota. I omins giuiavin ta li cjartis, sporcis
e miesis rotis. Li sos vos erin grossis e si sentivin fin oltre;
cheste robes sucedevin quant ch'a erin tant arabias e se davin la
culpa un con l'altri. I pi vicius fasevin mancul rumor, parcé
a dovevin fà i ciocui de legn, il tinar, i geis per les femenes,
ch'a purtavin il fen e les legnes. Qualchi om al giva in ta stali
a vedei de les bestis.
Me nona, prima da mandà a dormì i canais, a contava
una storia e una al era: "Tant timp fa al era una famea poareta,
ma contenta. Ma un brut dì la mare a mur e il pari resta
bessol con so fia Ines. lé a voleva una mare, cussì
il pare a si risposa. Un dì la marelastra a manda il pare
a la cjacia nel bosc. Lui al stava tant timp nel bosc; al veva seit,
al era strac, ma se dava corag', parcé lui podeva mangjà
qualche animal nel bosc, ma la so canaia no aveva nuia da mangjà.
Dopo tant timp il pare a torna a cjase cul mangjà".
Dutes les stories de me nonu erin bieles e plasevin a so canais.
Ance les stories di quant a veva girat il mont, quant al era
stat la tempesta e la naif al era rota. In cjase a le nuf a
vegneva il prede, a dava la buina not. Il prede dopo a giva e ance
la gent. Cheste file se le faseve dome d'invier, parcé
d'estât se give a dormì prest, parcé a dovevin
lavorà dongja il stale o in tai cjamps. Infat lis femenes
a dovevin gì su la mont d'estat, in malga, dunà ch'al
era la baita per poià il fen che seavin su la mont. Ogni
dì me nona a giva, tor les quatre de dopo misdì, a
cjasa a tuele da mangjà polenta o altres robis. A tornava
a lis nuf de bunora e a cjatava i sies canais che seavin, belgià
alzats da lis cinc da bunora. Finit da seà, a fasevin
i covons e dopo ch'al era sec il fen se lu puertava in ta la baita
con i geis. E se li give a tuele quant ch'a vevin bisugna. A
se giva su la mont ance quant a se puertava lis vacis, ch'a se fermavin
uì tant timp. La gent che a compagnava lis vacis, rivas,
a mangjavin: polenta e bruma o se no la iota, crema un po giala
che a se faseva cun farina de polenta. Dopu a tornavin a gì
a cjase, lassant lis vacis ta la mont, cun il paron del cjamp du
uà ch'a se fermavin lis vacis. In ta lis fiestis a se
mangjava i cjarsons: a erin dei gnocs con dentre tant tipos de formai,
uva passada e cacao. Dopu, dutes chescju gnocs a vegnivin cuetes
in tal butiro cuet.
Sara Sut classe 2a A scuola media di Spilimbergo
(Trascrizione fedele all'originale, data l'interferenza di
varie parlate)
Li nonis, par fà stà
cuies i frus,...
Una volta a nol era come ades che in ta dutis li ciasis a ei
una television o, come quasi dapardut, a 'nd é dôs
e nencia a no vevin il riscialdamênt; l'unic mies par scialdàsi
al era il fogolâr. Ator di chistu fogolâr si riuniva
duta la famea, ch'a era formada da tantis personis: vecius, 'sovins
e pissui. Ancia la famea di gno nonu a era abastansa numerosa
e ancia lôr, come duciu quanciu, a si riunivin dongia il fogolâr.
Il capo famea, ch'al era il pi veciu, al clamava ator di lui duciu,
grains e pissui, par disi il rosari, ch'al vigniva recitât
in latin e a no mangiavin s'a no lu vevin dit. Intânt ch'a
si diseva rosari, una femina di ciasa, o la nona o una agna, a faseva
la polenta. Chista a no vigniva fata come ades. Quânt
che l'aga a boleva, a metevin la farina duta ta un côlp e
prima di messedàla a fadevin, cu la manescula, una crôs.
Quânt ch'a era pronta, a si la butava in tal taulêr
e ducius a si fadevin sot par mangià e par bevi il bon got
di vin neri. La polenta era sempri in ta la taula, invecie il pan
a si lu veva dome una volta al meis e a vélu al era un lusso.
Quânt che la sena a era finida, la famea a 'seva in stala,
par podé risparmià sui lêns; ulì al vigniva
ancia qualchi vissìn di ciasa. Li feminis a vevin ognuna
il sió lavôr: cui guciava, cui recamava, cui cusiva,
cui meteva i tacôns ta li braghessis; i omis invecie a paravin
iú la blava, dopo véla scartossada, o se no a 'suiavin
di ciartis o si contavin li sôs aventuris. Gno nonu al
contava sempri di quânt ch'al era 'sût in Argentina
a lavorà, parsé che uchì a nol ciatava un puêst,
e da li dificoltâs ch'al ciatava no savînt la lenga.
Al é 'sût al estero subit dopo vé sposât
mê nona. Al é partît par podé ciapà
un po di bês par fà sù una ciasa e mantignì
una famea. Mê nona, intânt che lui al era via, a lavorava
tai ciâmps e a governava chê' quatri vacis ch'a veva.
Gno nonu al é stât al estero siet ains. Ancia gno pari
al é 'sût al estero, a disanouf ains. Al é 'sût
in Germania e ulà al à conossût mê mari.
I frus invecie a 'suiavin cun chê' pocis robis ch'a podevin
vé: o scianissoi o cu li cianis da la blava. Cui scianissoi
a fadevin da li garis ch'a consistevin tal fà la tór
pi alta. Cu li cianis invecie a 'suiavin a spadacîns. Chei
pi bravos a fadevin ciavalus o altris robis, sempri cu li cianis.
Li nonis, par fà stà cuies i frus, a contavin li fiabis
che qualchi volta a fadevin pora e i frus, ch'a scoltavin a bocia
vierta, la sera a vevin pora di 'sì a durmì bessoi.
Una di chisti fiabis vi la conti ades: "Era una volta
un veciut e una veciuta; a vevin un frut e a l'àn menât
tal bôsc, parsé ch'a no vevin da dàghi da mangià.
A si son ievâs a la matina bunora par partàlu tal bôsc.
Rivâs, àn impiât un fouc e àn dita: -
I sin stracs e i vin da durmì. Quânt che il frut
a si é sveât, al era bel 'sà scûr, al
é 'sût parsora un alber e da lontan al à iudût
un lusurut; alora, ciamina ciamina, fin ch' al é rivât
su la puarta, al à batût e a ei vignuda fôr una
veciuta e à dita: - Se vustu tu, biel frut ? Ti as sbaliât
puarta: ti sos vignût ta chê dal diaul. Par ciapà
una buna strada, ti as da ciaminà altretânt tîmp
cun tantis pinitinsis e dopo ti ciataras la puarta iusta, una ciasa
ben furnida e tânt da mangià. Ma prin di dut ti as
di preà un'ora, cussì, dopo tre ains di pinitensa,
ti tornaras a ciatà ció pari e tô mari che,
iodinti ben mitût, a saran contêns di véti pierdût
tal bôsc. Il pari al à non Checo, la mari à
non Ida e la fiaba a ei finida".
Via pal unvier li vecis a cueévin tal fogolâr li
sucis, i râfs o li ciastinis ch'a 'sevin a ciapà sù
tal bôsc. Dopo cuetis, a li partavin ta la stala e duciu a
mangiavin cun alegria. Chista alegria a vigniva manifestada cun
cansôns; una da li vilotis ch'a vigniva ciantada spes a dîs
cussì:
- Ritornai da l'Ongjarie, la cjatai sul lavadôr;
bandonai la compagnie, mi fermai a fâ l'amôr.
I eri in maniis di cjamese al ere un frêt, a colave il
côr... Chista a era la vita ch'a fadevin i vecius e la
mê famea ch'a erin contadîns. Ades invecie a no
si fan pi chê' riuniôns di fameis ator dal fogolâr;
a mala pena a si ciatin i componêns di una famea. Encia
a ciasa mê a sussêt cussì; il riscialdamênt
al à sostituît il fogolâr e la television a divît
li personis, parsé duciu stan sito a vuardà i progrâms
e qualchi volta a si disin qualchi ciossa; finîs i progrâms,
sito sito a van duciu a durmí.
Monica Zanet classe 2a A scuola media di Spilimbergo
(Parlata di Vacile)
Ai tîmps di gno nonu
Ai tîmps di gno nonu duci a vivevin semônt ch'a podevin;
quasi duci a erin puarés e a no vevin lussos. Duci quanci
a 'sevin a lavorà tai ciâmps e a la sera, dopo senât,
i canais a 'sevin a durmì subit, invessi i vecius e i fîs
a stevin vissín dal fogolâr: ma a no erin soul in quatri
gias, a erin dôs, tre, quatri generassiôns duci insiemit
e una volta no era fassil mantegni la famea ch'a veva nouf o deis
fîs. Par scialdàsi miei a metevin i pié
vissín li boris. I omis a fumavin la pipa o si indurmidivin
sul côlp. Qualchidun a faseva progés par l'indoman,
qualchidun al comedava li daminis o al faseva un pâr nouf
par i fîs. Il fogolâr al veva una gran piastra parsora
e sota, atorotor, al era il muret dulà ch'a metevin i pié.
Tal mies al era il pôst dulà ch'a brusavin i lêns
par fà vignì li boris. Tal mies da la piastra a era
tacada una ciadena ch'a pindulava. Chista ciadena a serviva
par picià la pignata ch'a coventava par fà la polenta.
Mê mari a mi à contât che, quânt ch'a vegneva
l'ora da incalmà, í e gno 'sìo Silvio a trimavin
parsé che a tociava incalmà cul curtís, a no
vevin la machina, ch'a no esisteva ciamò. Mê mari e
gno 'sìo Silvio a vevin da incalmà da bessoi, parsé
che gno nonu a nol veva bês par clamà altra 'sênt,
e a vevin da stà dut il dì parsé che lour a
vevin finît la scuela e a vevin da lavorà. Gno 'sìo
Ciso invessi al 'seva ciamò a scuela e alora nol incalmava.
Quânt che il curtís a nol teava, mê mari a veva
poura da teàsi, parsé ch'a i podeva sciampà.
Una volta duciu doi a vevin il curtís ch'a nol teava: a mê
mari a ghi à sbrissât il curtís e a si é
teada doi, tre deis. Il tai al era fônt e par poura di ciapà
li sigadis da gno nonu a à infagotât la man cul fassolet
e al à metuda sota la taula ch'a sanganava duta. Subit dopo
encia gno 'sìo a si é teât e encia lui un biel
tai. Duciu doi a vevin dolours ta la man e àn cugnût
disilu a mê nona ch'a iu à disinfetâs e fassâs.
Gno nonu al diseva ch'a fasevin a posta a teàsi par no incalmà,
ma a no era cussì, ansi s'a fasevin tantis vîs e a
iodevin gno nonu contênt, alora encia lour a erin sodisfas.
A la fin dal inêst gno nonu a i dava doimil frâns paron
e duci doi a erin contêns. A Nodâl a si risseveva
quatri caramelis, un mandolât e quatri bagigis, ma duci a
erin contêns lo stes. Un Nodâl mê mari, gno 'sìo
Silvio e Ciso si spetavin li stessi robis, invessi sota l'alber
àn ciatât bieli robis. A mê mari a i àn
regalât una biela sciatula di cicarutis, che mê 'sìa
Antonieta, la penultima, a li à rotis dutis dopo tre ains
che nissun a li tociava par poura di rompilis: si spolverava soul
la polvera ta la vitrina. A gno 'sìo Silvio a ghi àn
regalât un pissul ciararmât ch'a si caricava cu la clâf,
e a gno 'sìo Ciso un ciavalut di len cu li rodis, ch'a lu
tirava cu la cuarda. Chel Nodâl lì al é stât
il pi biel par mê mari e ades a si lu ricuarda inciamò.
Quânt ch'a ei nassuda mê 'sìa Antonieta, mê
mari a veva vot ains. Quânt ch'a vegneva a ciasa da la scuela
a veva da distrigà la taula e lavà i plas, dopo a
faseva li lessiôns e quânt ch'a tornava a ievà
mê 'sìa a veva da tenla o da 'sì a lavorà
tal ciâmp. A la sera a senava e dopo, s'a podeva, a ripassava
li lessiôns o a iudava gno 'sìo Silvio a fà
li lessiôns. A mê mari a i plaseva 'sì a scuela,
ma a no podeva continuàla, parsé che i siei genitours
a no vevin i bês par mandàla. Quânt ch'al
'seva a scuela gno 'sìo Ciso, a i domandava s'al veva da
fà li lessiôns, ma lui nol voleva dàghilis da
fà, parsé che nol voleva che qualchidun a i tociassi
la sô cartela. Ciso al era dut l'incontrari di gno 'sìo
Silvio, che encia se il mestri a i scriveva sempri sota il compito:
?A no ei la farina dal ció sac", a lui no i 'nteressava
nuia e al continuava a dài da fà li lessiôns
a mê mari, che a ì, invessi, a no i plaseva 'sì
tal ciâmp e a i plâs ciamò seguìni nû
su la scuela, tânt al é veir ch'a mi domanda li spiegassiôns
di sêrs esercissios che a ì a i son sconossûs.
Ni racomanda sempri, s'i podìn, di meti buna volontât
ta la scuela, parsé che un doman i si ciatarìn contêns.
Renato Chiviló classe 2a D scuola media S. Giorghio
Richinvelda
(Parlata di Rauscedo)
Classe III media - sez. A - S. Giorgio della
Richinvelda Lavoro di gruppo: "Dongia il fogolâr"
ELENCO DEGLI INFORMATORI 1) Baldo Regina - anni 42 - Cosa
2) Basso Liliana - anni 45 - Aurava 3) Bazzana Luigi - anni
68 - S. Martino T. 4) Bazzana Mario - anni 41 - Aurava 5)
Bertazzo Giuseppe - anni 40 - Domanins 6) Biasiato Mario - anni
55 - Cosa 7) Bisaro Bruna - anni 30 - Rauscedo 8) Braidot
Liliana - anni 55 - Pordenone 9) Burello Luciano - anni 39 -
Udine 10) Calligaro Angela - anni 56 - Cosa 11) Cancian
Elio - anni 52 - Aurava 12) Cancian Ida - anni 60 - Rauscedo
13) Cancian Ines - anni 56 - Rauscedo 14) Castellarin Angelo
- anni 95 -S. Giorgio R. 15) Cesaratto Giuseppe - anni 50 -
Rauscedo 16) Chiviló Santina - anni 62 - S. Giorgio R
17) Cimarosti Maria - anni 69 - Provesano 18) Colonello Remigio
- anni 56 - Cosa 19) Covre Giacomo - anni 51 - Rauscedo
20) Covre Raimondo - anni 71 - Rauscedo 21) D'Andrea Isaia -
anni 70 - Rauscedo 22) D'Andrea Palmira - anni 75 - Rauscedo
23) D'Andrea Teresa - anni 67 - Rauscedo 24) D'Andrea Vianella
- anni 60 - Rauscedo 25) De Benedetti Rina - anni 74 - Domanins
26) De Paoli Anna - anni 79 - Rauscedo 27) Donda Angelo - anni
60 - Cosa 28) Donda Osvaldo - anni 66 - Cosa 29) Faggiani
Lucia - anni 71 - Cosa 30) Filipuzzi Angelo - anni 63 - Cosa
31) Filipuzzi Maria - anni 64 - Pozzo 32) Filipuzzi Orfelia
- anni 60 - Cosa 33) Gasparotto Maria - anni 74 - Aurava
34) Gerometta Ida - anni 61 - Pozzo 35) Gottardo Armando - anni
44 - Cosa 36) Guerrin Rosina - anni 54 - Cosa 37) Lenarduzzi
Ersilia - anni 75 - Domanins 38) Lenarduzzi Gelindo - anni 71
- Pozzo 39) Lenarduzzi Mattia - anni 69 - Pozzo 40) Lessio
Giuseppe - anni 83 - Cosa 41) Lessio Margherita - anni 52 -
Cosa 42) Luchini Renato - anni 66 - S. Giorgio R. 43) Luglio
Mentore - anni 40 - Cosa 44) Lunardelli Francesca - anni 45
- Cosa 45) Pascutto Ines - anni 69 - Pozzo 46) Pascutto
Linda - anni 61 - Pozzo 47) Pasquin Tarsilla - anni 59 - Cosa
48) Pighin Assunta - anni 65 - Domanins 49) Ronzani Cecilia
- anni 45 - Rauscedo 50) Sbrizzi Giorgio - anni 56 - S. Giorgio
R, 51) Scodellaro Pasqua - anni 65 - S. Mart T. 52) Tesan
Luisa - anni 60 - Cosa 53) Tesan Maria - anni 82 - Rauscedo
54) Tesan Ottavio - anni 85 - S. Giorgio R. 55) Tesolin Armando
- anni 44 - Domanins 56) Tesolin Augusta - anni 82 - Domanins
57) Toffolo Elena - anni 65 - Gradisca 58) Tramontin Zelfira
- anni 51 - S. Giorgio R. 59) Trevisan Fausta - anni 34 - Domanins
60) Trevisanut Luciano - anni 46 - Rauscedo 61) Trevisanut Valentino
- anni 81 - Cusano 62) Venier Fortunato - anni 46 - Domanins
63) Venier Lidia - anni 40 - Domanins 64) Venturini Marianna
- anni 70 - Aurava 65) Volpatti Antonio - anni 80 - Aurava
66) Zavagno Italia - anni 85 - S. Giorgio R. 67) Zongaro Bianca
- anni 37 - Cosa 68) Zongaro Dolores - anni 41 - Cosa
Presentassion
Ciapânt l'ocasion dal concôrs proponût dai
doi ciampanii di Giai - Baselia, par valorisà la lenga furlana,
nô da la "tersa media A" di San 'Sôrs cu la
prof. di talian, i vin pensât di fà un lavôr
duciu insiemit. I vin imaginât che dutis li personis ch'a
ni àn ciacarât da la sô vita a si ciatin ator
a un grânt fogolâr, a discori dai tîmps di una
volta. I vin dividût il lavôr, in chisciu argomêns:
1.Li fameis e li ciasis. 2.Nassitis e batesins, comuniôns
e cresimis. 3.I frus a scuela. 4.Li frutis e li 'sovinis
a servì. 5.I 'soucs dai frus. 6.I divertimêns
dai 'sovins. 7.Morosés e nossis. 8.ll lavôr.
9.Usansis e tradissiôns. 10.I câs da la vita (li
dô' gueris, il ciclon, l'emigrassion). 11.Li malatiis,
li curis e li causis di muârt.
I vin ciapât sù, sempri tai nestris paîs,
encia proverbius, môs da disi, filastrochis, cansôns
su chisciu temis e iu vin metûs a la fin di ogni toc.
Cun chistu lavôr i vin conossût la nestra storia e i
podìn fà un confrônt tra il vivi dai nonus e
il nestri, ch'al é un grun difarênt. A ei una roba
biela, parsé ch'a ni resta una testimoniansa scrita, ch'a
no si piêrt pi, e ta la nestra lenga. I vin pensât
encia di tirà fôr da chista "epopea" (1)
una comedia, par recitàla a scuela.
(1)peraula difissila di Franco Cancian.
San Sôrs, 25.11.80.
Dongia il fogolâr
1.Li fameis e li ciasis.
Maria T.: Nû in famea i erin in deis, siet sours e un fradi,
ch'al era l'ultin. Gno pari al era beât e contênt, parsé
ch'al veva siet feminis e quânt ch'a era fiesta a no domandavin
nuia e invessi s'a erin omis a volevin bês par 'sì
a fà i furbos. Cussì i vin fat sior gno pari e i vin
tirât sù una biela ciasa vissìn dal apâlt,
a S. 'Sôrs, ulì che ades àn fat apartamêns.
Elena: Nô i stevin in una gran ciasa a Taiedo. I erin in
quatri fameis e in dut i erin in quarantavot tra genitôrs
e fîs. I genitôrs di ogni famea a durmivin in una ciamera
bessoi e i fîs duciu insiemit, ta tre ies, un parsora chel
altri. Di quaranta fioi, solche vot a erin feminis, ma gno pari
e gnei 'sìos a disevin che cun duciu chei mascius a podevin
comprà tanta di chê ciera da diventà i pi siôrs
dal paîs.
Luisa: Jo i soi nassuda in t'una ciasa vissìn al palas
di Cosa. In famea i erin in deis: sînc sôrs, tre fradis,
pari e mari. I erin fituai dai côns Atimis ch'a erin parôns
di quasi duta Cosa. Tal nestri curtîf a erin pi fameis; abas
i vevin il fogolâr, la spassacusina, il camarìn, do
ch'i metevin la roba da mangià e da bevi come: salâs,
musés, formai, patatis e vin. Par 'sì adâlt,
a era una sciala in comun par dutis li fameis.
Vianela: Encia nû i erin in tanciu: siet sours, doi fradis,
il pupà, la mama, la nona, l'agna, il barba e tre cusîns.
La nona a era bessola a durmì e i 'sevin un pûc paron
a fàghi compagnia. Ta una ciamera a durmivin tre sours
e doi cusîns, ta un'altra il barba e l'agna cul fî,
ta una i gnei genitôrs e ta un'altra i doi fradis.
Luisa: Fin al '38-39 i no vin vût la lûs eletrica.
Ta la prima ciasa i vevin il lampion a petroliu e ta la seconda
i vin fat tânt par paià l'implânt eletric.
Pa l'aga i si servivin da la roia ch'a passava fôr di ciasa
e dal pòs ch'al era in plassa. Il cesso i lu vevin vissìn
da la côrt, ulà ch'a vignevin duciu chei dal curtîf
e al era di breis cul bûs tal mies.
Orfelia: Nô la lûs la vin vuda dal '33-'34 e la vin
paiada 'sînt a lavorà par Atimis. L'aga i 'sevin a
cioila tal pòs dô' voltis in dì cul buîns
e i cialdêrs o cu li podinis. I si lavavin in spassacusina
tal seglâr e il bagno complet lu fasevin ogni doi meis ta
la pila di fôr in estât, e in unvier ta la podina ta
la stala.
Luisa: Di aredamênt in cusina i vevin un armâr, il
taulín, li ciadreis e la panara pa la farina e ta li ciameris
dome il iet cul burò.
Orfelia: In spassacusina i vevin un armâr a mûr,
il seglâr di piera cu la scoladora di len e un taulinut; in
cusina, una taula cun doi bâncs par sentàsi, il spoler,
la panara. I ies a erin fas cun doi cavales e li breis (li cognis);
parsora al era un paiarìs di scartossis, il cussìn
di pluma o di scartossis, i nissoi di cianaipa e par cuiersisi sacs,
qualchi giachetata vecia o cuiertis di soldât.
Gelindo: Jo, ch'i ai tornât a tirà dongia dutis
li robis vecis, ch'a vegnaran mitudis tal Museo di Pòs, i
vi disarai se ch'a vevin ta li ciasis una volta. In spassacusina
al era il seglâr di piera par lavà i plas e encia par
lavàsi; la roba lavada, come plas, scugielis, gos, a si la
meteva ta la scoladora di len; parsora dal seglâr a era la
gratula, sempri di len, par meti tecis, farsoris, tecîns,
cuiertins; chista a veva i rimpîns par picià i cialdêrs
di ram, i calderîns, li selis da molsi, la cossa dal radic.
La cusina tai tîmps pi vecius a veva un locâl par il
fogolâr cul ciavedâl; da la napa al vigneva iú
un ciadenàs par picià la cialdera par fà la
polenta e altris pignatis; sul ciavedâl a si meteva la salera,
il soflet par tegni vîf il fouc, la pala par boris, li moletis
par ciapàlis sù e metilis tal fier da stirà;
il brusìn di ghisa cu li satis al serviva par la mignestra
di fasoi. La mobilia da la cusina a era fata da la taula e dai bâncs
par sintàsi, da la panara, dulà ch'a si tegneva la
farina par la polenta, la palota par metila tal sciatul, la manescula
par messedàla e il taulêr par butàla iú;
sota a veva un armâr par tegni tecis, mosenîns, il taulêr
cu la pessa dal formai, il pestadôr par fà il pestât;
ta la vitrina a si metevin li butiliis, il litro dal vin, i bicierîns.
Al puêst dal fogolâr, dopo a si à fat il
spoler in madôns, cu la piastra e li rondulis di ghisa.
In qualchi ciasa a si tegneva un trapié cul ciadìn
e la bocaleta in ciera cueta; par scialdà il iet a era la
munia, un telâr di len cu li boris tal mies e dopo al sió
puêst un scialdìn di ram sempri cu li boris e in tîmps
pi vissîns la vasa par l'aga cialda, di ram o aluminio. I
vistîs e li mais a si metevin ta una cassa di len e la blanciaria
tal armâr. Par fà lustri ta li ciasis a si à
doprât prima i ferai a ueli e dopo i lampiôns a petroliu.
A proposit di fogolârs, i vi dîs encia che a Pòs
la Via IV Novembre di ades a la clamavin "Strada dai siet fogolârs",
parsé ch'a 'nd erin propit siet viêrs la strada ch'a
parta a S. 'Sôrs, duciu in fila; a saran vînç
agn ch'a iu àn butâs iú e ades a 'nd é
restât dome un. A vevin tal mies il ciavedâl cul brusìn
sempri in sima li boris e la înt a si tirava ulì quânt
ch'a veva in ciasa i cavalêrs.
* * * * * - Là ch'a si nas, ogni erba a pas. -
Il pensêr dal fogolâr al scialda il ciaminà.
2.Nassitis e batesins, comuniôns
e cresimis.
Francesca: Una volta i frus a nassevin in ciasa. La mari ch'a
spetava a lavorava fin tal ultin dì o encia l'ultima ora.
Quânt ch'al veva da nassi il frut, par prima roba a si fadeva
boli li pessotis ta l'aga e dopo a si li metevin a suià;
i preparavin la podina cu l'aga ch'a serviva par lavà il
frut. Intânt il pari al 'seva a clamà la comari.
Regina: Nô i no 'sevin nencia a clamà la comari,
parsé che a erin tantis feminis tal curtîf e si iudavin
una cun l'altra.
Vianela: Vot-deis dìs dopo ch'al era nassût il frut,
se qualchidun al ritardava di batiàlu a no sunavin li ciampanis.
La mari, dopo vût il canai, a no 'seva four di ciasa se prima
no veva ciapât la benedission dal predi. Una volta dutis li
feminis a devin il sió lat al frut. Quânt che una femina
a 'nd a veva tânt, a latava qualchi canai di chês maris
ch'a erin sensa lat. A 'nd era una chì disora, ch'a
la clamavin Rosa "Teta", di tânt ch'a 'nd aveva;
mi impensi che cul sió frut a 'n latava altris doi: un al
era propit il sindic di S. 'Sôrs di ades e un il fî
di sior Lia Crovat. A fassavin i canais fin quasi un an, ben
stres par ch'a no cressessin stuârs. Se i frus a rivavin a
ciapà il gastrico interite, nissun iu salvava. A mi, a mi
à muârt un nini di tre meis in quarantavot oris. Chês
malatiis ch'a si podevin curà di pi a erin: il varuscli,
la tos pagana, la marmotina; se invessi a ciapavin il grup, a fadevin
fadìa a salvàiu.
Orfelia: Un altri problema al era chel dai nôns. Se il
frut al era masciu, a i metevin il non dal nonu e s'a era femina
chel da la nona, ma om e femina spes a si ciapavin da dì
parsé che ognun al voleva metighi il non dai siei. I nôns
ch'a 'siravin a erin sempri chei: Toni, Bepi, Gigi, 'Suan, Meni,
Jacu, Pieri e Checu, pai mascius, e Maria, Gigia, Catina, Carulina,
Rosa, Pina, Lussia, Beta e Ana, pa li feminis.
Francesca: Quânt ch'a si batiava, a no si fadeva fiesta
o la fadeva chel ch'al veva pi bês. I frus a si iu lassava
cuiêrs e tal ciâlt, par ch'a no ciapassin maloris.
Rosina: Al gno batesin mê mari a mi à dita che prima
di 'sì in glesia i soi colada dal iet e cussì i soi
'suda a batiàmi tal indoman, parsé che i vevi ciapât
una buna croca tal 'senoli. A erin doi frus a batiàsi prima
di me, parsé che una volta a nassevin tanciu frus in un an.
Da la mê classe i erin in disassiet.
Luisa: Quânt ch'i vevi di 'sí di comunion, par doi
ains i gnei a no mi àn lassât, par punission: una volta
parsé che i no soi 'suda a cioi una fassina par mê
mari e chê altra parsé che i ai rispundût malamentri.
'Bepi C.: Quânt ch'a si 'seva di Cresima, a regalavin una
golana di colas, ch'a erin biscos di tanciu colôrs cul bûs
tal mies par fàghi passà il spali.
Margarita: I genitôrs a mi disevin che il vescul a mi vares
dat una sberla e jo i pensavi sempri a chel dì. Par chistul
al é vignût fôr il môt da disi "cresemà",
come dà un frac di pachis.
* * * - Inossensa, providensa. - Un a nol é nuia,
doi una friguia, tre cussì culà e sul quatri a si
pos stà. - Brut in fassa biel in plassa, biel in fassa
brut in plassa. - Mat da pissul, om da grânt. - Da
un suc a vegnin fôr tanti scielis. - Il sânc a nol
é aga. - Al é incarnât e spudât ...
(par es. sió pari).
Ninne nanne
Nina nana, bon pipìn fa' la nana sul cussìn;
il pupà al é a seà, la mama a ristelà,
il giat al ten sù la lun e il nini al môr di sun.
Nina nana, pipìn di cuna, la mama si cunsuma,
il pupa al va a seà, e la nona a riscielà,
la massara a ten la lun e il ninut al môr di sun.
* * * Fa' la nina, fa' la nana, chista nina da la mama,
chista nina da la nona, fa' la nana, cocolona.
3. I frus a scuela.
Lidia: Jo i soi 'suda a scuela fin a tredis ains; i ai ripetût
dô' voltis la prima, la seconda e la tersa. Li mê' mestris
a erin un grun tristis e la pi severa a era Amabile, ch'a ni deva
sempri iú cu la bateca ta li giambis.
Lussia: Jo i mi impensi di quânt ch'i 'sevin a scuela a
S. 'Sôrs, laiú da la stassion, e il mestri Zaniér
una volta ch'i no sin rivâs a fà un problema a ni à
sierâs fin quânt ch'al era scûr in classe e intânt
al é 'sût a ciasa a gustà. A la sera, un ch'al
passava al à sintût a vaì i pissui di Pòs,
che apena molâs a no vevin coragiu di tornà a ciasa
e alora a i à dit sù al mestri e chel al à
rispundût ch'al si era dismintiât di nô. Chei
di Pòs a son tornâs a ciasa cun chel om cu la careta.
Luisa: Quânt ch'i 'sevi a scuela jo, a mi tociava, a siet-vot
ains, 'sì a lavà i plas dopo di misdì ulì
da l'ostaria di Cosa ch'a era di De Carli, ch'al alogiava li mestris.
Sicome i no vevi tîmp di fà li lessiôns, chel
an i no soi passada. In chê volta i frus a vevin pi voia di
'sì a scuela, par sparagnâ i lavôrs dai ciâmps.
Lussia: A me a mi plaseva 'sì indevânt dopo la tersa,
ma gno pari al à dita: "Tu ti sos una femina, ti as
di stà a ciasa a fà i lavôrs di feminis".
A me a mi plaseva un grun lei a la sera, ma mê mari a no mi
lassava e a diseva ch'i cunsumavi massa ciandelis e alora a mi tociava
lei di platât.
Orfelia: Jo i 'sevi a pié da Cosa fin a li scuelis di
Provesan e quânt ch'al era unvier mê mari a mi scialdava
un clap tal fouc par parâ via il frêt e par scialdà
la classe i partavi una fassina. Una volta i pi siôrs
a partavin a la mestra qualchi sintesin o un salât par ch'a
iu fadessi passà.
Ida: I mestris, come ué, a erin boins e trîsç.
Par castigo a ni metevin cui clapùs o grignei di formênt
sot i 'senoi, devôr da la lavagna. Una volta, s'i 'sevin a
reclamà a ciasa, i ciapavin un'altra carga.
Giorgio: Jo i mi impensi che una volta il mestri Zaniér,
quânt che un a nol faseva li lessiôns o al era trîst,
a ni deva pachis di chês di vueli sânt e a ni partava
a ciasa sô in castigo fin a li quatri dopo midsì.
Dolores: Mi recuardi che un dì la mestra a ni veva domandât
se ch'al vôl disi "fare il bucato", ma qualchidun
no lu saveva e al diseva ch'a voleva disi "fà un bûs".
A chisciu a i à tociât restà in castigo in classe.
Mario: Tanti voltis, invessi di 'sì a scuela, i sciampavin
a robà siriesis o a ciapà sù nîs, ma
il mestri al 'seva a disilu a gno pari e chel al mi garsava.
Norma: La pi biela a ei stada quânt che gno cusìn
al à partât a ciasa la pagela e sió pari, dopo
firmada, a l'à metuda tal armâr in sima al plat dal
sgombro e chel pôr canai, quânt ch'a l'à partada
a scuela onta e bisonta, a li à ciapadis dal mestri Moscheni.
* * * * * - Nissun al nas mestri.
4. Li frutis e li fantatis a servì.
Orfelia: A dodis ains jo i soi 'suda a servì a Milan e
a mi devin sênt frâncs al meis; i mandavi a ciasa novanta
frâncs e mi tignevi deis par me. I gnei parôns a vevin
un ristorânt e me a mi mandavin sempri in cantina a travasà
o a partà sù e iú se ch'a i coventava. A no
mi tegnevin in nissuna considerassion. A vinciaun ains i soi
'suda a Napoli e dopo i soi tornada a Milan e da Milan a Roma. In
chisti sitâs i eri butada di ca e di là, dome par fà
i lavôrs pi pesâns, come lavà plas, scovà
e ciapà sù par ciera. A Roma a mi é 'suda miei,
parsé che mê 'sìa a fadeva la coga e ogni tânt
a tirava in banda un ouf o un pôc di radic, sensa fàsi
necuarsi, par no vé fastidis cu la parona. Fadînt i
ies, i ciatavi qualchi caramela tai comodîns, i la mangiavi
e par ch'a no si necuarsessin subit i metevi un clap ta la ciarta.
A disassiet ains i ai scuminsât a servì in taula e
quânt ch'i partavi i plas i respavi li vansadissis.
Luisa: Dal '33, a tredis ains, i soi 'suda a Roma a servì,
ma sicome ch'i eri massa pissula a no volevin nencia fàmi
lavà sù i plas, ma dopo, quânt ch'a mi àn
provada, a no mi lassavin pi vignì via. La parona a mi deva
i bilies gratis par 'sì a visità i monumêns
da la sitât.
Ida: Apena finidis li scuelis, a vot ains, i 'sevi ta chês
fameis ch'a vevin bisugna di servitût, par guadagnàmi
da vivi e i fasevi dut se ch'a coventava. Apena ch'i ai vût
un'etât da capì, i soi partida par Roma e dopo seis
agn i soi stada clamada a ciasa, parsé che intânt a
era vignuda la guera e cul pari e quatri fradis reclamâs i
vevi da iudà la famea.
*** pan di servì al à siet crostis.
5. I 'soucs dai frus.
Giorgio: A la sera a si 'suiava ta li stalis di "cucurucia"
(come il "testamento" di ades), di "salvi",
di "libera", di "ciassa" (un al faseva il lupo
e che' altris i ciassadôrs), cu li sepis, di tombula e di
tria.
Luisa: Il 'souc ch'al mi plaseva di pi al era la tombula: a si
'suiava a bês e chei quatri frâncs ch'i ciapavin iu
partavin a ciasa par comprà il lat. Dopo rosari, tal meis
di mai, i 'suiavin ai quatri ciantôns e di ciapàsi,
massima in plassa.
Lussia: I 'suiavin encia cul sercli di len o cui serclôns
da la bici e iu fasevin 'sirà cul baston. D'unvier i 'sevin
via pai fossai dulà ch'a era la glas , che in chê volta
a vigneva pen'sa, e i slitiavin cu li daminis ch'a vevin i claus
par sota.
Elena: Ta li stalis i fasevin un 'souc ch'a si clamava "sporcacion".
I metevin una piessa a un devânt dai voi e che' altris a 'siravin
là pa li vacis e quânt che chel al diseva "ferma!"
a vevin da sentàsi là ch'a erin. A chel ch'a si sentava
in sima a una buiassa a i ridevin davôr par una setemana.
Orfelia: No i 'suiavin di "papaluga," un 'souc cu li
ciartis come la "vecia" di ué, a tombula e a "ciavaluta"
e encia cu li pipinis di pessota.
Giorgio: A scuela, ta la ricreassion i 'suiavin di "libera",
"salvi", "campo", "bandiera", cu li
sepis o i batôns. A Pasca a si 'suiava cui ous dûrs:
a si metevin tre ous in pié par ciera e a la distansa di
doi metros a si veva di plantà una moneda tal ouf. Chel ch'al
vinseva al ciapava l'ouf e i bês. I tiravin encia ai ussei
cu la sfiondra, ch'i fasevin cul len di ol, di scova o di venciâr;
l'astigo a si lu faseva cu la goma da la cameradaria di bici e il
toc là ch'a si meteva il clap cul coran di scarpis vecis.
*** (Per far mangiare il bambino)
Un a mi, un a ti, un al cian, am. Un al pupà, un a
la mama, un al barba e un al fantulin ch'al é il pi
picinin.
(per fare la conta)
Ae bae, tie scae sie bie, compagnie san miracul, tricul
tracul san cristoful biful boful ae bae, buf.
(gioco)
Al era una volta un ievurut, ch'al passonava par chistu
pradut; chistu a l'à ciapât, chistu a l'à
spelât, chistu a l'à cuet, chistu a l'à
mangiât, e a chistu ch'al é il pi picinin
no 'nd é restât nencia un ninin.
(gioco)
- Pugnut, sacut, sachela, il prin ch'al fevela un tiron
di orela, il prin ch'al rît un tiron di nâs.
(gioco per divertire il bambino tenendolo
sulle ginocchia)
Grin, grin grin, (oppure) Eri, eri a mulin cun t'un
stâr di sarisin, cun t'un stâr di sôrc,
e iú il nini ta la côrt.
- Grin, grin, graia, il nini su la paia, paia, paiussa
e il cûl dal nini al pussa.
(oppure)
- Grin, grin, graia, il nini su la paia, paia, paion
e il cûl dal nini al nasa bon.
(altre filastrocche)
Gri, gri, gri, salta fôr di lì, tô
mari ei muarta, ció pari su la puarta, tô
nona sul barcon ch'a ti dà un sclafagnon.
- A nevea, la giata a si dispea, il giat al crida
e la giata a si marida. (oppure) - A plouf, la giata
a si dismouf, il giat al crida e la giata a si marida.
Toni bomboni, la vacia di Toni, à fat un vigiel,
plen di piel, plen di cragna, Toni si lagna.
Toni coni, pal di fier, se mangìno chist'unvier?
Mangiarìn polenta e lat, i darìn un pôc
al giat, il giat a no lu vôl, Toni coni a i cor
devôr.
Toni coni, codarôl, la pi biela a no ti vôl,
la pi bruta a no ti plâs Toni coni al rissa il nâs.
Ursula, parussula, se fatu su chê vît?
I mangi pan e coculis, i speti gno marît; gno marît
al é 'sût in Fransa, a comprà una balansa,
par pesà gno barba crot, ch'al pesava seis e vot.
Al é sul pûnt di roia ch'al cianta come un
boia. Al ieva la matina, al scova la cusina, al impia
il fogorut, come un bravo omenut.
6.Divertimêns dai 'sovins.
Luisa: A Cosa una volta a balavin tal breâr e jo i eri
mata par balà. Una sera mê mari a no voleva lassàmi
s'i no vevi metût sù il rosseto e la cipria, ma jo
i soi sciampada pal barcon. Peró i soi stada pôc, parsé
che mê mari, visada da qualchidun, a ei vignuda e mi à
fat filà a ciasa cun quatri scufiòs.
Sunta: Dongia di nô al era un ch'al veva il gramofono a
tromba; i 'siravin cun lui pa li ciasis e i stevin a balà
fin târs.
Tarsila: I 'sovins e li 'sovinis a vignevin a balà a ciasa
mê, parsé ch'a era la pi cialda. Al sunava il gno murôs
cu l'armonica a bocia.
Orfelia: I bai ch'i fadevin a erin il valser e la masurca e,
se qualchidun al veva il gramofono, encia il tango. La canson ch'
a mi plaseva di pi e ch'i ciantavi cul gno murôs a era: "Bala,
bala, o mê biela murosuta".
Talia: Jo i balavi il valser, il fox-trot e la masurca di Carulina.
A si balava tre voltis al an sul breâr cun sunadôrs
e cantôrs di S. 'Sôrs. Il prin di otobre a si balava
su la pista da l'ostaria di Tramontin a S. 'Sôrs e ulì
a vignevin i 'sovins di duciu i paîs vissîns.
Lussia: I 'sovins di sera a 'sevin a fà la serenada là
ch'a erin li fantatis pi bielis e chel ch'al era interessât
a una fiola al serciava da fàsi capì ciantânt
di bessôl. Jo i preavi i gnei ch'a mi lassassin 'sì
fôr cui gnei amigos.
Dolores: Via pa la setemana al vigneva a Cosa il predi di Provesan
a fà il cine cu li peliculis dutis a tocs e alora a ghi tociava
contà prima duta la storia. I savevin ch'a fadevin il
cine quânt ch'i sintivin il disco "Vento" dal gramofono
dal predi. Una sera al é passât un ambulânt
a fàni iodi un cine di "Robin Hood", ma la pelicula
a era duta rota e la înt a rideva a sintilu contà,
parsé ch'a no si rivava a capì nuia. I ciapavin
in 'siro un nestri amigo ch'i clamavin "Burinut" cussì:
"Eco chì Robinut Burinut!".
Isaia: Quânt ch'a si faseva la fiesta dai coscrìs
a si 'seva ta la stala di un coscrit, a si ciantava e a si balava
e qualchidun al sunava la fisarmonica. Dopo miesanot a si 'seva
a fà dispiés là pa li ciasis e mi impensi enciamò
ch'i vin metût la vuarsina sul tet di una stala.
Dolores: A la fiesta dai coscrìs i vin preparât
un ciar cul fen e cu li frascis par 'sirà pai paîs.
Nô i ciantavin e la înt a ni sigava davori. A la sera
i vin fat una senuta ta la ciasa di un di nô e dopo i sin
'sûs ta la stala a ciantà.
Giorgio: I fasevin la fiesta dai coscrìs quânt che
un al veva ciapât tanta selvagina o al veva copât il
pursit. Dopo sena a si 'suiava ta la stala a batôns (come
il "testa o croce" di ué), a si ciantava e a si
balava.
Bebi B.: Ciatàsi insiemit duciu i coscrìs al era
biel, parsé che i si contavin dut se ch'al era sussedût.
La matina da la fiesta a si 'seva pa li ciasis a ciapà sù
vin. A la sera a si fadeva la sena, a si ciantava e a si balava
e dopo miesanot a si 'seva a scrivi su pai mûrs e pa li stradis:
"W la classe ..." o frasis in rima cui soranôns
da li fameis.
*** - Crodi a duciu e fidàsi di nissun. - Di bessoi
va ben, ma dome quânt ch'a no si pos fà insiemit.
- Bisugna gioldi e lassà gioldi. - Una man a lava chê
altra, e duti dôs a lavin la musa.
(canzone)
"Do vatu gri?", a dîs la moscia. "I
vai in butega", al dîs il gri. "Se fà
in butega?", a dîs la moscia. "A comprà
roba", al dîs il gri. "Se fà di roba?",
a dîs la moscia. "Par maridàmi", al
dîs il gri. "Ciolimi me", a dîs la moscia.
"Soi impegnât", al dîs il gri. "I
ai la ciasuta", a dîs la moscia. "I l'ai encia
jo", al dîs il gri. "Do l'atu tu?", a
dîs la moscia. "I l'ai ta la grava", al dîs
il gri. "A i entra aga", a dîs la moscia.
"Farín la rosta", al dîs il gri. "Mandi,
gri!" "Mandi, moscia!" "Va' su l'ostia!"
7. Morosés e nossis.
Talia: Di solit a si ciatava il murôs e la murosa quânt
ch'a si steva sù a fà fila ta li stalis dopo senât
o quânt ch'a si 'seva a balà. Ai gnei tîmps,
setanta agn fa, - jo i vevi quindis agn ch'i ai ciatât il
murôs -, il fantat prima di entrà in ciasa da la fantata
al veva di domandà il permes al pari di jê: s'al diseva
ch'al era contênt, i murôs a podevin 'sì a spas
insiemit via pal dì, di fiesta, ma la sera a i tociava stà
in ciasa cu la famea a ciacarà.
Rita: Il fantat al veva encia l'usansa di meti un soc fôr
da la puarta da la stala da la fantata ch'a i plaseva. Se jê
a lu tirava dentri, a voleva disi ch'a lu cioleva par murôs.
Gegia: Quânt ch'i 'sevin a fà fila, i preparavin
encia la dota par maridàsi. Cu la cianaipa i fadevin i nissoi
e qualchi ciamesa, cu la stopula e la stopulina altris nissoi e
canevassis.
Luisa: La nuvissa a partava in dota i nissoi e la blanciaria
e il buró; il murôs al partava il iet e il materas.
A si maridavin quasi sempri a Carnevâl, parsé chê
volta a copavin il pursit e li aucis e cussì a vevin âlc
di pi da mangià. Il vistît da la nuvissa al era
nouf, ma no blânc. Se la nuvissa a comprava, a podeva
maridàsi dome dopo li vot di sera o prima da l'Ave Maria
a la matina, ch'a sunava a li sînc.
Orfelia: Quânt ch'i mi soi maridada jo, i ai metût
su una cotula e una giacheta grisa ch'a erin da la contessa di Atimis
par la disdavora.
Maria T.: Jo i soi 'suda a maridàmi cul biros e cul ciaval
di un om ch'al partava la farina e che' altris a erin cu li caretis.
I ai fat la fiesta là dal Favri a Rosseit e i ai balât
fin a bunora cul clarin e l'armonica. Ades i soi vignuda una cariola,
ma chê volta i ai balât cun gno missêr, ch'al
era un balarin di prima riga.
Sunta: I pransos di nossis a si fasevin in ciasa cui parînç
pi stres. Prima di maridàmi, l'om a mi veva prometût
di 'sí in vias di nossis, ma dopo i no sin pi 'sûs.
Elena: Nô il pâst i lu vin fat a Gradiscia, là
dal barba dal gno om ch'al era ciassadôr e al veva copât
doi ciavrés. Finît il pâst, i sin 'sûs
pai ciâmps a mangià ua a li doi di not.
Gegia: Quânt ch'i mi soi maridada, i ai lassât una
famea di vinciaquatri personis e i 'nd ai ciatada una di vinciadôs.
Quânt che il gno om al é 'sût in guera, a comandavin
gno cugnât e la sô femina; gno missêr al era muârt
e mê madona a contava pûc. I 'nd ai passadis di
cuetis e di crudis cu la madona e i gnei cugnâs, parsé
che sensa om i no vevi difesa.
Lussia: Una volta i parôns di ciasa a erin il missêr
e la madona. A tociava domandàighi a lôr quânt
ch'a si veva da lavà e spes a disevin ch'al era da ciapà
sù il fen o la blava e a vevin di fà consei prima
da dàni il permes di lavà. Quânt ch'i lavavi
a mi sigavin sempri: "Massa savon!", ma a me se il savon
a nol faseva sbluma a mi someava ch'a nol lavassi.
Dolores: Encia i rapuârs cui genitôrs a erin pi distacâs
di ué. I genitôrs a volevin vé sempri reson
e i fîs a cugnevin tasi. Jo i vevi pi confidensa cun mê
nona ch'a mi à dat dut se ch'al coventa al frut par cressi.
Tarsila: La femina a no podeva impassàsi tai discôrs
dal om e dome se lui a i domandava âlc jê a podeva ciacarà.
Quânt che il gno om al veva di fevelà cun qualchi amigo,
i no podevi viersi bocia, parsé ch'al era dirit dome dal
om ciacarà dal lavôr, dal tîmp, da la stala,
da la rendita da la famea. L'om al veva sempri reson o al dessideva
dut. S'a si era in famea, al comandava il missêr.
* * * - Amôr a nol é brôt di fasoi.
- L'amôr veciu a nol ciapa il rusin. - L'amôr sensa
barufa al fa la mufa. - Un bon pirus al cola sot il pirussâr.
- A ciaval veciu a i plâs l'erba frescia. - A tuartis
tal ció bôsc. - Li feminis a stan ben una viva,
una muarta e chê altra piciada davôr la puarta.
- Li madonis a stan ben piciadis ta un quadri. - Una biela scarpa
a resta una biela savata. - La femina à sempri i agn
ch'a dimostra. - Li feminis àn metût il diaul tal
for. - Encia il voli al vôl la sô pârt.
- Stà atêns dal om ch'al guarda bas e da la femina
ch'a slungia il pas. - Nol é biel sé ch'al é
biel, ma al é biel sé ch'al plâs.
(villotta)
Fantassutis fantassinis, ciapait se ch'a vi ven, si
volîs maridàsi, ciapait sù un murôs
di len.
8. Il lavôr.
Lidia: Quânt ch'a si era pissui, a si 'seva a passon cu
li aucis o cui pui pai ciâmps. Da grandis, li feminis a imparavin
a lavà, stirà, gucià, comedà, recamà
e fà di mangià.
Orfelia: Dopo sposada, sicome i erin tre feminis in famea, i
si devin il turno; una setemana paron una a restava a ciasa a stà
atenta dai frus e a fà da mangià e chê' altris
a 'sevin tai ciâmps. Chê ch'a restava a ciasa a veva
di partà da gustà tal ciâmp a misdì.
Rosina: Di matina i fadevi i lavôrs di ciasa e dopo di
misdì i 'sevi a mangià o a ristelà il fen e
in chista stagion a vendemà e a tirà iù panolis.
Finît par nô, i 'sevin par Atimis, par ciapà
da mangià o qualchi sintesin. Alora i lavôrs di ciasa
iu fasevi dopo sena.
Maria G.: In dutis li fameis a si tegnevin i cavalêrs,
parsé che cu la seda i podevin comprà qualchi vistît.
A iu fasevin nassi a Vitorio Veneto e dopo a iu devin fôr
a S. 'Sôrs; pôs iu fadevin nassi ta li ciasis. A compravin
dôs, tre onsis a secônt ch'a rivavin a mantégniu.
Fin quânt ch'a erin pissui a iu tegnevin in ciasa o in ciamara
tal ciâlt e dopo tai solârs, parsora da Ii grisolis
o dai pessôns. Ogni tre dìs i cavalêrs a fasevin
una durmida e dopo quatri durmidis a mangiavin par vot dìs
e po a filavin. La fuea a si la tirava iú dal ramas e
a si la pestava a man cun un imprêst ch'a veva ogni famea.
La fuea pestada a si la deva da mangià ogni dô' oris
e dopo la quarta durmida a si la deva intera cul ramas. Quânt
che il cavalêr al veva finît da mangià, a si
preparava il bôsc cun paia o ramas di colsa par ch'al fadessi
la galeta. Dopo deis dìs la galeta a era pronta e a si la
tirava iù a man e a si la spelava cu 'na machina a man. A
si partava la seda al essicatoio e ulì a la seciavin, dopo
a la partavin in filanda, a la metevin in muel ta l'aga cialda,
a ciapavin il fîl e a lu fasevin sù ta un fûs
e la seda a era pronta par partàla ta la tiessidura.
Isaia: A Rosseit, 'sà prima da la seconda guera mondiâl
a plantavin vîs: a taiavin un toc di ravoli da li vîs
e a lu plantavm cussì sensa incalmàlu, ma la filossera
a mangiava li radisis. Durânt la guera, un inglês a
i à insegnât a Ansul Muni a doprà il mat, len
salvadi di vît merecana, ch'a nol é tacât da
la filossera. A fasevin un tai cul curtìs a posta tal mat
e a incalmavin un toc di calmela, ch'a veva di vé una secia
par menà. Dopo a li metevin a imbulì ta li cassis
di len cun seadissa o savalon, ta la stala o in ciasa tal ciâlt;
a tociava bagnà sempri la seadissa e tégnila mota.
Quânt che li vîs a vevin butât, a si 'seva a plantàlis
a man; prin al passava un cu la forcia a movi la ciera, dopo a li
metevin iú in 'senoglon o sintâs e a la fin a passavin
i omis a cuiersi. Encia che' altris lavôrs dal vivâr
a si fasevin a man, come sulsità, discierà, dà
l'aga, taià li radisis, solsà e giavà li vîs.
Gelindo: Jo i vi feveli dai lavôrs dai ciâmps e dai
imprêsç ch'a si dopravin. Par traspuartà
ledan al era un ciar cu li rodis di len e in sima un cos; par il
fen un ciar cul scialâr, li manovelis e la scialeta; par meti
imprêsç a bastava una careta ch'a serviva encia par
'sì a mulin. A tiravin i ciârs i bous, li vacis
o i ciavai; par tacàiu a volevin i 'soufs e il pordêr
pa li vacis, e il comat, li redinis, il smuârs e il balansin
pai ciavai. Par arà a si doprava la vuarsina e il sac
ch'al splanava e a si tacavin tal ciarugiel, un ciarùs cu
li rodis; ta chistul a si metevin encia i sulsìs par sulsità
(butà fôr cuieris par sapà), la miesa par butà
fôr plantis, la vuarsina par solsà (butà sù
plantis o blava). Par grapà a si veva un imprêst a
man o la grapa di len cui dînç di fier. A si samenava
a man e la blava cu la paluta. Par taià l' erba a si doprava
il falset ch'a si ussava cu la côt e prima a si bateva cu
li batadoris. A si slargiava e si voltava il fen, a si lu incavolava
e a si lu cargava cu li forcis e a si ristelava devôr cu la
ristela di len. Il formênt si lu seava cul falset cul arco,
a si lu leava a fas e dopo a si lu inmedava prima di 'sì
a trebiàlu a Cosa ulì dal palas o a Dograva e S. Martin,
vissìn da li rois, parsé che li primis trebiis a 'sevin
a aga. A si samenava encia il lin e la cianaipa, par fà
nissoi. Il lin dopo teât a si lu leava a macús
e a si lu meteva in muel ta la roia e dopo cu la gramula a si lu
gramolava e al era prônt par filà. Par vendemà,
fà il vin e travasà a servivin chisciu imprêsç:
la brenta, il sfuei, l'etolitro, il cialdêr di ram cul buchìn,
la plera, li botis e il torciu. Il racôlt da la blava
al era dut a man e par paràla iú a si doprava un sgrif,
un puntarôl o il gratadôr. Par taià il sorgiâl
a erin li sesulis. Par taià lêns a si doprava
il curciel o la manara; par seàiu, il seon, la sea o il seghet
e par spacàiu il manaras. Un altri imprêst, ch'a
si doprava massima par tamesà formênt e altris samensis,
al era il laval, fat cui vêncs, a forma di capa cu 'na ponta
pi bassa e ch'a si sciassava par fà svualà via la
bula.
Vianela: Una volta a si lavoravin solche li cieris bunis, parsé
che a manciava la rigassion. A si semenava un grun di formênt
e di blava; cul formênt a si 'seva a mulin par vé la
farina pal pan; la blava a si la deva a li bestis o a si la mosenava
par la polenta. A si plantavin tantis patatis, fasoi e sucis
par mangià e girasoi e colsa par ueli. Vignis a 'nd erin
pocis e duta l'ua a si la tegneva a ciasa. Il lin e la cianaipa
a si metevin par vé samensa pa li bestis e il fîl pai
nissoi. Quânt ch'a vignevin iú li montagnolis,
i fasevin cambio di patatis cun castignis e milus.
Luisa: Nô i erin fituai di Atimis e tre quârs dal
racôlt i lu devin al paron; chel ch'al restava al rivava iûst
par un an par nô e da li voltis a nol bastava; solche li fameis
ch'a vevin pi bondansa a vendevin âlc par ciapà un
frânc. Li cieris pi bunis a erin i braidôns, vissìn
dal palas; ta li gravis invessi, ulà che ades al é
plen di vignis, a erin dome stêrps.
Giorgio: Pa li bestis a si meteva blava, siala, orsul, medica
e erba rossa, qualchi cuiera di barbabietulis. Il fen a si lu faseva
massima tai prâs, e ta la ciera buna, che a S. 'Sôrs
a son li rupis, a si tigneva il rêst. A si plantavin encia
un grun di morârs par vé la fuea pai cavalêrs.
Chel pôc ch'a si vendeva al serviva par paià li tassis.
Orfelia: Jo, prima da l'ultima guera, i ai lavorât sînc
meis tal poligono di Taurian. I partavin da un puêst a chel
altri la polvara di canon; di se ch'a fasevin che' altris i no savevi
nuia, parsé ch'a no si podeva fevelà cun nissun dal
nestri lavôr.
Elena: Il gno om a Taurian al lavorava tal repârt dal tritolo,
dolà ch'a si implenavin di chista polvara di bombis. Quânt
ch'al rivava a ciasa, al veva intori duta una polvara 'sala fin
tai ciavei.
Luisa: Mê mari a 'seva a lavorà ta la fornâs
da la stassion di S. 'Sôrs. Da li quatri di bunora fin li
siet da la sera a cargava madôns ta un ciar. Ades la fornâs
a no ei pi e ulì àn fat il cantinon.
*** - Il lavôr al fa ben par la salût e il ripôs
par mantégnila. - Bisugna sempri dà una man a
la furtuna. - Da ch'a son fedis a son encia piêls.
- Un bun dì a si lu iôt a bunora. - Chel ch'al
mena al struncia. - Là ch'a 'nd é a 'n va e a
'n resta. - I bês a no vegnin iú pai cops.
- Cui va, cui ven, cui ch'al à li palanchis a si li ten.
- Nencia il cian a nol mena la coda par dibânt. - A 'sì
al mulin a s'infarineisi. - Al é miei sempri ineàsi
tal mâr grânt. - Fâ e disfà al é
dut un lavorà. - Quânt ch'a si é in bal
a tocia balà. - Scova nova a scova ben. - Pegri
a mangià, pegri a lavorà. - No bisugna fà
il pas pi lûnc da la giamba. - A bisugna bati il fier
fin quânt ch'al é ciâlt. - Il cialiâr
al parta li scarpis rotis. - Tânt a va la sela al pòs
fin ch'al resta dome il mani. - A vôl encia insen a messedà
la polenta cul len. - Par che il ciar al vadi indevânt
a bisugna ónsilu. - Diu al é furlan, s'a nol
paia ué al paia doman. - Il ievur al sta sempri da ch'a
no si crôt. - Quânt che l'aga a tocia il cûl
a s'impara a nodà. - No disi "tac" fin quânt
ch'a no ei tal sac. - A scorein sempri chel ciaval ch'al cor.
9. Usansis e tradissiôns.
Orfelia: Il mangià al era misurât e i si ciapavin
da dì par una feta di polenta. A la matina a si mangiava
polenta e lat; a misdì, mignestra di fasoi e par companadi
muset, polenta e formai o salât; a la sera invessi i fasevin
il 'suf, cun lat e sucia, balutis di polenta e formai cuetis tal
for, radic cunsât cu li frissis (argiel di pursit). Il pan
a si lu mangiava dome di fiesta, fat tal for dal curtîf vissìn
a la lissivera. Quânt ch'a si copava il pursit, a si lu fadeva
cu li frissis.
Luisa: A la matina i omis a mangiavin encia fartaia o roba di
pursit; a misdì mignestra di fasoi o risi e patatis; a la
sera encia versis, patatis in tecia, roba di pursit e d'unvier brovada.
D'unvier i copavin li aucis e alora i fasevin il brôt cun
risi e versis: di fiesta, la pastassuta cun pasta fata in ciasa.
Lussia: Il dì di Nadâl i copavin il polas o il pul
e cui vues di pursit i fadevin il brôt; chisciu vues iu passavin
dopo a un'altra famea.
Luciano T.: In setembre e ai prîns di otobre a si sielsevin
i giai pi biei par ingrassàiu: a iu ciastravin par fà
i ciapôns e mangiàiu a Nadâl.
Vianela: A proposit, jo mi impensi che una volta ta una ciasa
i laris àn partât via li gialinis e al gial a i àn
fat ché operassion e a l'àn mandât a ciasa cu
'n cartel piciât tal cuel dulà ch'al era scrit: "Bundì,
sior paron; i soi 'sût via gial e i soi tornât ciapon.
I soi stât via tre nos e tre matinis par fà il funerâl
a li gialinis".
Giorgio: In butega a si comprava solche il stret nessessari:
sucar, sâl, qualchi litro di vueli, di râr un pôc
di café, e fuminâns par impià il fouc. I frus,
sensa fàsi necuarsi, a compravin qualchi caramela. I vecius
a ciolevin tabac di nâs e a tabacava encia qualchi femina.
Regina: Invessi di café i brustulavin l'orsul, o encia
formênt e sepis di ua, tal fouc cul brustulín. Dopo
lu mosenavin e lu metevin a boli ta un calderin cun aga e missela
olandesa. I lassavin ch'al si deponessi, i lu passavin cul passín
e al era prônt par bevi.
Orfelia: Ades i vi conti se ch'i metevin sù par vistìsi
noaltris feminis. Intânt i vevin solche un vistît par
la disdavora e un par la fiesta. In estât sota a 'seva una
canotiera di coton, li mudantis e parsora una blusa e una cotula
o un vistît. D'unvier, parsora la canotiera i metevin
una maia di lana ch'a becava su la piel, un pâr di mudandôns,
una cotulassot di coton lungia e un vistidat di fanela cu 'n grumâl
di coton. A s'impirava sù un pâr di cialsis di lana
ch'i guciavin a man e un pâr di socui o daminis. A la fiesta,
al puêst da la cotulassot, i vevin i mudandôns cui recâms
e un altri vistît sensa grumâl e un pâr di scarpés
fas a man, cu li pontis recamadis.
Isaia: I omis d'unvier a metevin tai pié un pâr
di daminis cul fren di coran, cialsîns di lana grossa guciâs
a man, mudandôns di bombasina ch'a rivavin fin laiú
dai pié e leâs cui cordôns, una maia di lana
di feda ch'a becava su la schena, un pâr di barghessis di
velût ch'i tegnevin dut l'unvier sensa mai lavàlis,
una ciamesa di bombasina, un gilé di velût sfodrât,
plen di sachetis par meti tabac, pipa e qualchi sintesin, una giacheta
di velût; di fiesta i metevin un pâr di scarpis pesantis,
barghessis e giacheta di stofa e un ciapiel di pano. D'estât
invessi i 'sevin sensa cialsîns, li mudantis a erin di bombasina
e a rivavin pûc pi in sù dai 'senoi, la ciamesa e il
gilé a erin chei dal unvier; al cambiava solche il ciapiel,
ch'al era di paia.
Augusta: Il savon a si lu faseva in ciasa cui ues e il gras dal
pursit, metûs a boli ta l'aga in una granda cialdera insiemit
a soda caustica, pês greca e borotalco par dàighi profun.
Dopo disfat dut, a si lu strunciava ta un podina, a si lassava disfredà
e dopo a si taiava il savon a tocùs.
Zelfira: Per lavà la roba a si doprava un pôc di
savon e prima a si la meteva in muel, ta una podina di len. Intânt
a si fadeva boli una pignata di aga cu la sinisa par fà la
lissiva; a si cioleva il coladôr, ch'al era un toc di tela
ch'a nol lassava passà la sinisa, e a si lu meteva parsora
la blanciaria lavada; a si strunciava la lissiva e a si lassava
dut in muel fin tal indoman e cussì la roba a doventava blancia
e a nasava bon; dopo strissât dut, a si 'seva a resentà
ta la roia cui 'seis di vêncs spelâs.
Lussia: Jo i m'impensi che d'unvier a tociava spacà la
glas ta la roia par resentà e, dopo metuda a suià,
la roba a tornava a inglassàsi.
Ines P.: Una volta a si samenava in cres di luna parsé
ch'a si diseva che la roba a vigneva pi biela e pi alta. Sertis
verduris dal ôrt, come fanoi, spinassis, versis, a si samenavin
in cal di luna, par ch'a no 'sessin sù di samensa. Il pan
a si lu fadeva in cres di luna, parsé ch'al ievava di pi.
Invessi i ciavei a si iu teavin in cal di luna, parsé ch'a
cressevin mancul. Encia la roba a si lavava in cal par fà
mancul fadía a fàla doventà pi blancia. Fin
la medica a si la teava in cal, parsé ch'a si seciava miei
e li vacis a la mangiavin pi volentêr. Encia par calmà
a si spetava il cal di luna.
Gegia: A la sera i 'sevin a fà fila ta la stala: li feminis
pi vecis a filavin, a guciavin e a recamavin; i canais a 'suiavin;
i omis a fasevin 'seis o scovis, a metevin tacs sota li daminis
e qualchidun al comedava imprêsç. Quânt ch'a
era ora di discartossà, duciu a fasevin chistu lavôr.
I si contavin da la guera, dai lavôrs dai ciâmps e di
se ch'a sussedeva ta la famea e tal paîs.
Vianela: Una volta a si diseva il rosari in ciasa duti li seris,
ma no cûrt come ades. Gno nonu al tegneva sù rosari
cun tanti stassiôns e deprufundis pai muârs che quânt
ch'al era al "Dio sia benedetto" a si tirava una gran
sospirada parsé ch'al era finît; massima quânt
ch'al era rabiôs, a la tirava pi a la lungia enciamò.
Fausta: Li sagris a erin chê da la Madona e dal sânt
dal pais. Nô i festegiavin Santa Lussia: a rivavin li barachis
ch'al era enciamò scûr e noaltris frus i viersevin
i barcôns e i erin contêns, parsé che i pensavin
che in chê dì a si podeva mangià ben e 'suià.
Orfelia: I no ciolevin il pin a Nadâl come ades. I frus
a fadevin una statua paron cul len, par meti tal presepiu da la
ciasa di un ch'a si tirava a toc. A 'sevin a iodi i presepius ta
li glesiis. Il prin dal an i nevôs a fasevin a gara a cui
ch'al diseva par prin: "Bundì, bon prinsipit" al
nonu par ciapà un sintesin.
Luisa: Una volta Gesú Bambin a lu clamavin "l'usselut
dal bôsc" e a disevin ai frus di meti fôr li daminis
tal barcon par ch'al partassi i regai di Nadâl. Jo i eri sempri
la prima a 'sì a iodi se ch'al veva metût e dopo se
l'ere ? Quatri barbagigis, carobulis, mandarîns e un milus.
Vianela: A la Pifania a si brusava l'Avênt, fasînt
il falop, parsé che dopo a scuminsava il Carnevâl.
A si lu faseva là pai ciâmps fôr dal paîs;
a si ingrumava sorgiâl, lêns, paia e dut se ch'a si
podeva brusà. Tal mies a si meteva un pâl ch'i 'sevin
a taià tai bôscs di Cordenôns; i sielsevin il
pâl pi âlt ch'al era e i stevin atêns ch'a no
si brusassi, par vendilu e ciapà qualchi frânc; al
era encia chel ch'al partava un 'sei di patatis e a lu butava a
cuei tal falop.
Elena: Quânt che il falop al era finît di brusâ,
un veciu al ciapava una stangia e al butava par aria la sinisa e
s'a tirava in iú a voleva disi che in chel an a sares vignuda
granda bondansa par mangià e dut ben tai ciâmps.
Giorgio: Encia nô i stevin atêns par dolà
ch'al tirava il fun. S'al 'seva in iú i disevin: "Par
Maran, vin e pan"; s'al tirava in sù, a si diseva che
il bûs di Codroip al partava tampiesta sigura. A si rideva
e a si schersava bevînt burlé e butânt encia
vin tal fouc.
Talia: A Carnevâl a si faseva il bal in mascara e a si
meteva intori i vistîs vecius dal nonu e da la nona. A si
'seva pa li ciasis e a ni devin crostui e ous e di râr qualchi
sintesin. A si passava la sera fasînt confetis cu la blava.
Liliana: In Coresima i frus a usavin fà quarantasseis
grops ta un spali, un par ogni dì di Coresima; ogni dì
a vevin da disi un Pater, Ave, Gloria par grop e a 'n brusavin un.
A preavin par qualchi parînt, ch'a i veva da fàighi
un regâl.
Angela: Par Pasca a si preparavin cues i ous, a si pituravin
cu l'aga da li urtiis e da la savola e doi, tre dìs prima
di Pasca a si metevin su la taula. Il dì dopo Pasca a si
'seva a fàiu cori iú par una riva: a si butava iú
un ouf e cun t'un altri a si veva da becàlu e spacàlu;
chel ch'al rivava a ciapàlu a lu mangiava.
Gegia: Quânt ch'a si copava il pursit, la nona, d'acordu
cul pursitâr, a tirava in banda un toc di ciar e lu meteva
a cuei, ma sensa fàsi necuarsi dai omis; quânt ch'a
i 'seva ben, a platava un fiâsc di vin e quatri ous par comprà
il pan. A la sera li fantatis, par liberàsi dai murous, a
disevin ch'a 'sevin a durmì parsé ch'a no stevin ben,
alora dopo, quânt che dut il mônt al era cuiet, duti
li feminis a si metevin a mangià e bevi. Una sera, sul
pi biel, a son rivâs i murous, ma nû i no vin viêrt,
ansi i vin sierât la lûs e metût il ciadenas ta
la puarta, parsé che chê sera lì a era chê
dal "possén", la fiesta da li feminis.
Orfelia: A si veva encia l'usansa di " 'sì a contentà":
vot, deis dìs prima da li nossis, il pari e i fradis dal
nuvìs a 'sevin a ciasa da la nuvissa, di solit dopo sena,
par confermà ch'a erin d'acordu ch'a si maridassin e par
fevelà da li nossis. Il missêr al fadeva un regâl
a la nora e chista a deva âlc par ricambià, ch'al podeva
essi un grumâl par la madona e fassolés pal missêr.
Giorgio: Se un murôs e una murosa a si lassavin, i 'sovins
dal paîs a 'sevin a fàighi "la pursita,"
ch'a era una strissa di cialsina o di pulvìn da la ciasa
dal fantat a chê da la fantata. Di solit a si la fadeva di
sabida di seris, parsé che la domenia a si cioleva pal cûl
chel ch'al veva ciapât la pursita e a si diseva: "Ce,
ce, ce ...".
Maria F.: A nossis, il pâst di misdì a si usava
fàlu a ciasa da la femina e chel da la sera là dal
om e alora, quânt ch'al vigneva scûr, a 'sevin a cioi
i nuvìs cu li torsis a petroliu, guarnidis cu la leria, par
fà lustri ta li stradis. La compagnia dai invidâs a
'seva, cui sunadôrs davânt, a finî la fiesta a
ciasa dal nuvìs, ciantânt duta la strada. Se i nuvìs
a vignevin di lontan, a 'sevin a cioiu encia in stassion.
Elio: Al passava spes pai paîs il gua, un montagnôl
vistît cu li barghessis di velût fin al 'senoli, mais
di lana e un ciapelut. Al vigneva iú cu la bicicleta, ch'a
veva una muela par ussà fuarpis e curtìs; al comedava
encia ombrenis. Par durmì al 'seva ta li stalis, ma al restava
encia in plassa.
Elena: Al passava encia il stagnìn ch'al comedava i bûs
da li pignatis di ram, il spassacamin e il pessotâr, cul caret
e il ciaval, a ciapà sù di dut: fier, luminio, ram,
vues, piêls di cunin e di fârc, pessotis, e in cambio
al deva bês o roba di ciera cueta.
Dolores: A vignevin pa li ciasis un grun di puarés a domandà
la caretât. Quasi duciu a i devin un plat di mignestra o qualchi
feta di salât e di polenta. La înt a iu iodeva volentêr
encia par domandàighi li nuvitâs. A la sera par durmì
a 'sevin tai toglâs s'al era ciâlt e ta la stala d'unvier.
Lôr a no vevin famea e cui ch'al veva stras da butà
via iu deva ai puarés par vistìsi.
Gelindo: Tal meis di novembre a vignevin iú li montagnolis
da Ciscielnouf, Claut, Resia, a pié, cun milus e ciastinis,
o sedôns, ciassis e ristelis di len e encia scarpés.Una
a veva una cuarda su la schena par tirà il caret e un'altra
a lu pocava. A i devin blava in cambio e lôr a si fermavin
a durmì pa li stalis, a mangiavin sé ch'al era e tornavin
sù quânt che il caret al era plen.
* * *
- Pan e gaban a stan ben dut l'an. - Cueta o cruda il fouc
a l'à ioduda. - Pan frêsc e formai veciu. -
A si va a mangià là ch'a fuma e a messa là
ch'a suna. - Se ch'a no sciafoia a ingrassa. - Spôrc
e mônt a fan il cûl torônt. - Beâs i
ultins se i prîns àn creansa. - Ciar di polan a
si la mangia cu la man. - Brôt di pita al va par duta
la vita. - Vin e sgnapa, sot la napa. - Pan e vin, pan e
vin, la luiania tal tegamin. - L'aga a fa fraidì i pai.
- Oiba vignuda, setemana 'suda, ma s'a no 'nd é di mangià
a son tre dìs da contà. - Il ciapiel a nol é
fat par una ploia sola. - Duciu i salmos a finissin in gloria.
- Bundì, bon an: se mi metitu ta chista man ? - Bundì,
bon prinsipit dal an, dami la buna man. - Che Diu vi dei dal
ben, chist'an e chel ch'al ven. - Nadâl un frêt
besteâl, prin dal an un frêt di cian, Pifania Jesu Maria.
- Sot la nêf pan, sot la ploia fan. - La Pifania dutis
li fiestis a parta via. - Fevrarut, piês di dut. -
Fevrarut, l'erba a fai il ciavut. - A S. Valentin (14/02) al
cianta il lodulin. - Mars sut, Avrîl bagnât: beât
il contadin ch'al à samenât. - Ulîfs bagnâs,
Pasca suta. Ulîf sut, ous bagnâs. - Ciaval no sta'
murì che l'erba a sta par vignì. - S'a plouf il
dì da l'assensa, par quaranta dìs i no sin sensa.
- S. Pauli (25/01)lusînt, paia e formînt; S. Pauli scûr,
formênt sigûr. - La prima ploia di Avôst a
rinfrescia il bôsc. - Bisugna svuangià li plantis
in Avôst par vé un bon môst. - Né
il ciâlt né il frêt il lóf a nol à
mangiât. - Montagnis vissinis, ploia lontana. -
S. Simon (27/10)), siet montanis e un montanon. - Da S. Martin
(11/11) a si spina la bota dal vin. - A S. Martin, ogni môst
al é vin. - Nûl a lana, ploia a montana.
- Ros di sera, biel tîmp si spera, ros di matina, l'aga si
vissina. - Lagrimis di feminis, seren di not, s'al dura un'ora
al dura trop. - Nulis viêrs il soreli ievât, ciapa
la vacia e va al marciât; nulis viêrs il soreli a mônt,
sta' a ciasa ch'a ti torna cônt. - Se il gial al cianta
dopo di misdì, il brut tîmp al sta par finì.
- Ogni fà di luna a si impara una. - Ogni flôr
a la sô stagion. - Pitôst che butà iú
un'usansa al é miei brusà un paîs. - Mai
bandonà la strada vecia par chê nova. - Il mônt
al é biel parsé ch'al é variât.
- Il diaul al caga sempri su chel grun. - Un pôc va ben,
ma massa al va parsora. - La quaia a no cor mai par la stessa
agâr. - Cian nol mangia cian. - Di ca o di là,
il gial l'ouf a no lu farà. - La feda nera a no ven
mai blancia. - Il ievur nol ai mai iodût sui cops.
- Il tîmp nissun lu ferma. - Par chê strada ch'a
no si vôl 'sì a tocia cori. - Ogni biel bal al
stufa. - Il mônt al é fat a scarpet, cui lu giava,
cui lu met.
La buera
A sofla cun manera, no mi displâs la buera. A
spassa li stradis, a neta li 'seradis, a spalanca li puartis,
a siera chês daviertis, a fa svualà il ciapiel
a instupidìs il siriviel, a fa svintulà li
cotulis e tantis altris frotulis.
I câs da la vita (li dô'
gueris, il ciclon, l'emigrassion).
Ansul C.: In guera, dal 1915, i soi 'sût volentêr
e i ai fat il gno dové, parsé ch'a era una guera iusta,
par liberà Trento e Triêst. Ma a ei stada teribil;
fan, frêt, sêt, pedoi: la guera a no ei tânt li
canonadis o li fusiladis, ma chel malstà lì, ch'al
è pi brut da la muârt, parsé che s'a si môr
al é finît dut e s'a si é ferîs a si va
in ospedâl, ma in trincea cul frêt e la nêf di
unvier, cul rancio ch'a nol riva, cui pedoi ch'a no lassin durmì,
al é piês il malstà che la muârt. Tal
'15 i vin combatût sul Podgora e i vin vût tanciu muârs.
Tal '16 i sin 'sûs a S. Maria di Tolmino e ulì i vin
passât un unvier teribil: dô' compagniis a son stadis
partadis via dai todêscs. Jo i eri telegrafista e mi soi salvât
sciampânt di not in un caminamênt, plen di aga e pantan
e di soldâs copâs; in siet, vot si sin salvâs
e che' altris muârs o deportâs e, quânt ch'a 'sevin
via, i taliâns àn tirât cui canôns: un
fracas. Dopo i soi vignût iú viêrs il Carso:
al era il 6 di 'sugn e a neveava. Uchì i bombardamêns
a erin un flagel, parsé che li scais da li pieris a saltavin
par dut. I ai partecipât a la presa da la Bainsizza e dal
S. Gabriêl. Encia uchì i mi soi salvât par miracul.
I nestris canôns a tiravin cûrt e quânt ch'a i
àn dit di slungià il tîr àn fat il contrari
e a tiravin dentri ta la nestra trincea; encia uchì un disastro.
Un'altra batalia teribil sul Vodice: in sinquantadoi i sin restâs
ta una brigada; tanciu i disertôrs e quânt ch'a iu ciapavin
a iu fusilavin, cui sa parsé, puarés. E infin
la ritirada di Caporeto; nô i erin ulì quânt
ch'a son rivâs i todêscs e i podevin fermàiu
cui claps, ma i comandâns a no ni àn dat ordins precîs,
a no erin d'acordu e a ei stada una gran confusion, un brut côlp.
A mi àn fat presonêr e i soi 'sût in Germania,
in Fransa, dopo in Belgio. Cun l'armistissio i soi tornât
a ciasa.
Tavo: Jo i eri dai bersaliêrs e i ai combatût tal
'15 a Le Tre Cime di Lavaredo, a Le Tofane, Col di Mezzo, a Monte
Piana; i vin fat una ritirada di dodis dìs e dopo i sin vignûs
iú da Feltre, al 7 Comuni, a Trevîs; i sin tornâs
indevori, parsé che i todêscs a passavin il Piave e
dal '16 (13 - 17 'sugn) i vin fat l'ofensiva. Dopo a mi àn
fat presonêr e trasferît vissìn Gorissia: i erin
in quatrissênt e in un meis i sin restâs in sênt
e novanta, che' altris a son muârs di fan. Dopo a mi àn
partât in Germania e i soi restât ulà fin al
'39.
Bepi L.: Jo i eri al Ortigara e il 24 - 25 'sugn dal '17 a ei
stada una granda batalia e a ni à tociât ritiràsi,
cun tanciu muârs (il libri ch'i ai jo al dîs 23.736).
I prîns dìs i fasevi il cogo e dopo il partaordins
e i vevi da 'sì a pié quânt ch'a era la nêf
e platàmi in mies par no essi ciapât. I vevin i ciâns
par partà da bevi ai combatêns, ch'a disevin che la
sêt a era pesul dai nemigos. I ai encia combatût e copât
un comandânt austriac.
Lussia: Encia par li feminis ch'a erin a ciasa a ei stada dura.
A ni colavin bombis tal curtîf e alora i vin cugnût
sciampà in montagna e quânt ch'i sin tornâs i
todêscs a ni àn partât via dut. Dopo i todêscs
a son vignûs i austriacs ch'a erin pi boins; a no vevin nuia
di mangià e alora a tiravin iú li fueis dai morârs
e a fasevin un paston cun chês. A mandavin encia un par famea
a lavorà par ciapàsi gustà e sena.
Nuci: Viêrs la fin di otobre dal '17 i vin scuminsât
a iodi a vignì indevôr soldâs taliâns disarmâs
e a ni àn dit ch'a era la ritirada, parsé che i todêscs
a vignevin indevânt. Apena rivâs, il prin di novembre,
àn tacât a partà via dut e i vin cugnût
sopuartà dut par un an, fin che i nestris àn vînt
al Piave. La not prima ch'a rivin, tal novembre dal '18, i todêscs
àn ciapât un borgheis di Rosseit ch'al veva comprât
di lôr dô' vacis e a disevin ch'a li veva robadis, par
podé tornà a cioilis e cussì a l'àn
copât. Il dì dopo, ch'a bombardavin enciamò
dal Meduna al Tilimênt, al é rivât un soldât
talian cu la moto. Mê mari par prima e dopo duciu che' altris
a son 'sûs fôr a bussàlu e abrassàlu e
dopo al é 'sût a visà che i todêscs a
erin sciampâs.
Ansulut T.: Al momênt da la ritirada di Caporeto, i vin
platât i nissoi sot ciera, la blava sot la sufita e il vin
sota il fen; altris àn platât la roba tal fossâl
e l'àn cuierta cu li fueis ch'a colavin in otobre. I sin
partîs par Sopula cul ciar, la ciavala e li vacis; dopo i
sin 'sûs a Cordenôns e ulì un spesson di bomba
al à copât un e ferît di stris il cugnât
di gno nonu. I sin tornâs dopo una setemana e i vin ciatât
dut partât via.
Isaia: Ta l'ultima guera a mi àn mandât in Albania
dô' voltis, dal '39 e dal '40, e i vin avansât fin in
Grecia. Al armistissio i vin cugnût vignì indevour
a pié par la Jugoslavia e uchì a ni à tociât
tornà a combati, chista volta contra i partigiâns.
Tanciu nestris compaesâns a son muârs torturâs;
il comandânt a ni à dat ciarta blancia e i ai brusât
una ciasa che sota il tet a veva plen di munissiôns. Ulì
dal '43 a mi àn fat presonêr i todêscs e mi àn
partât in Germania su un "carro bestiame". Par 'sì
tal campo di concentramênt a ni àn fat passà
par una sitât e duta la 'sênt a ni domandava s'i erin
presonêrs di Badolio e a ni spudava. Tal campo i vin ciatât
franseis, ingleis e rus; i erin 50.000 circa. Dopo quindis dìs
a ni àn mandât a lavorà in feriera, ulà
ch'a fasevin implâns pa li gru; i soi stât deis meis
e cul lavôr pesânt ch'al era no vevin avonda da mangià.
Di lì a mi àn menât cun altris vot di lôr
ta un paîs, a lavorà tai ciâmps e ulà
i mangiavin un pûc di pi. Dopo qualchi meis a mi àn
partât a comedà feroviis e ulì a bombardavin
e par miracul li bombis a no àn fat saltà la nostra
baraca ch'a era tal mies dai binaris. I vin lavorât fin quânt
ch'a son rivâs i merecâns ch'a ni àn tornât
a partà tal campo di concentramênt, ma ta li casermis
dai todêscs, e dopo tre meis, il 23 di lui dal '45, a ni àn
rimpatriâs.
Angelin D.: Jo i ai scuminsât la guera tal '42 e i ai combatût
contra i rus a Vorosilovgrad e dopo a Stalingrado, contra li minis
anti carro. Ulì i si sin ritirâs e i vin ciaminât
par sînc dìs sensa vivars, sensa aga e plêns
di pedoi. Il sêst dì a ni àn fat presonêrs
i rus e dopo trentasseis oris i todêscs a ni àn liberât.
I vin continuât a ritiràsi viêrs i cunfîns
da la Russia e a erin sinquanta centimetros di nêf, cun trenta,
quaranta grâs sot 'sero. I soi tornât in Italia
cul treno e uchì a mi àn fat presonêr i todêscs
e partât in Germania; ulà i ai lavorât in miniera
e tal simênt e a mi devin di mangià patatis e un eto
di pan in dì: i soi stât doi agn.
Renato: I ai combatût cui alpîns in Grecia e in Russia
e i fadevi il partaferîs. Il 28 di otobre dal '40 i sin
partîs par la Grecia; a ni vevin dita ch'i 'sevin dome
a ocupà, ch'al era 'sà stât fat un pat, invessi
i si sin ciatâs un contra dusinta a combati e il 75% di
nô al veva la malaria. Laiú a son stâs un grun
di ferîs cu li schegiis, parsé che a tiravin cui
mortaios. Tanciu compains a son muârs: chel di Cancian
e di Colonel di Pòs, chel di Cuminot e di Filipus di
Cosa. I erin plêns di pedoi e il mangià a nol rivava
mai. I ai sintût un comandânt ch'al diseva: "Come
si fa a mandare la gente in guerra con questi equipaggiamenti
? E' andare al macello!" Mi recuardi sul pûnt di
Dagoti ch'al era ordin di no passà di dì e invessi
il comandânt a ni dîs ch'a bisugna 'sì a
cioi un ferît. Jo i ai dita ch'i saressin muârs in sînc,
ma a ni à tociàt 'sì. I vevi buna orela e i
sintevi quânt ch'al partiva il côlp di canon e quânt
ch'al veva da rivà e apena ch'i ai sintût il côlp
i mi soi butât iú e che' altris a son muârs.
In Russia i sin partîs dal '42 in avôst cun sinquantanouf
tradotis, cui mui e dut ; una sola a ei tornada indavori. Da la
mê compagnia di dusinta e seis i sin tornâs dome in
seis. Encia chê volta a ni vevin dita ch'a sares stada solche
una marcia, parsé che i todêscs a avansavin ch'al era
un plasé. Ma invessi i sin restâs ulassú seis
meis; i vin combatût sul Don (a 40 Km. di Mosca) fin a Nadâl.
Ulì i vevin vînç buncars e abastansa da mangià,
ma i fadevin fin a vînç oris di servissi: a tociava
stà sempri atens, parsé che i rus a rivavin cui barciôns
e di not una volta àn pugnalât una squadra completa.
Tal Don a erin tanciu pes gros, ma una sera jo i sînt fà
"scif, sciaf' e i dîs a un di Savorgnan un di San Durì
ch'a erin cun me: "Chistu a nol é côlp di pes,
parsé ch'al é massa compagnât". I buti
via una bomba a man: a erin propit tre barciôns di rus e alora
a ei stada batalia e a son rivâs i nestris cun rassos e mitraliis
e in miesora al é finît dut. Dal 15 di 'senâr
dal '43 al 19 di mârs a ei stada la ritirada, parsé
che pi in sù e pi in iú di nô a vevin molât:
2000 Km. a pié fin a Varsavia; a era una colona lungia tre
dìs e ogni dì a si scurtava. Pi di dut a mi son restâs
tal ciâf i compains: ferîs, congelâs, muârs,
plêns di fan e di pedoi. Par deparàsi dal frêt
a tociava bati i pié e ciaminà, encia di not. I ai
iudût tirà via il passamontagnis e 'sì via li
orelis, giavà fôr i cialsîns e 'sì via
li ongulis e la ciar devori: a bastava indurmidìsi e sentàsi
miesora e a si restava inglassâs. I erin in tanciu dal Comun,
di duciu i paîs, ma a son tornâs in pôcs; encia
gno fradi al é restât lassú. I soi stât
fortunât e i ai vût fuarsa par ciaminà e resisti,
encia se dopo i prîns dìs duciu a vevin pierdût
li speransis. La înt di lassú a era buna e a ni
deva di mangià e di durmì ta li baitis; a veva fissa
dome cui todêscs.
Gigi: Jo i eri partigian e la nestra guarnigion a operava ta
la 'sona di S.Martin. Una dì ch'a neveava a veva di passà
pal paîs una trupa di ciârs armâs todêscs;
i vin tirât a toc par iodi a cui ch'a i tociava 'sì
a fermàiu e a mi à tociât a mi. I vevi un pôc
di pora, ma i ai cugnût 'sì lo stes; mi soi metût
su un morâr e i ai tirât li bombis a man sui ciârs
armâs e dopo i soi sciampât. Quânt ch'a son vignûs
i todêscs a ciasa mê, la mê femina a mi à
dit di platàmi sota il seglâr e cussì i mi soi
salvât.
Luciano T.: Il prin an di guera, par nô ch'i erin a ciasa,
al é 'sût ben, ma dopo a si à patît la
fan e i vin vût quarantavot bombardamêns. A la sera
a tociava stà a scûr o cu li ciandelis, parsé
che s'a iodevin lustri a bombardavin. Sot il monumênt da la
guera' 15 -' 18 a era una radio trasmitênt dai partigiâns
ch'a comunicava a Pipo (cussì a clamavin i aereos aleâs,
ch'a erin guidâs da înt dal puêst ch'a conosseva
la 'sona) do ch'al veva di bombardà. Par mangià
i partavin via encia li vacis dai trenos ch'a passavin, dopo vé
inciocât la scorta.
Elena: Dal '43 li robis a si son complicadis, parsé che
i vevin encia i todêscs contra e al era il problema dai partigiâns.
Se chisciu a copavin un todêsc, a era duta una rivolussion.
Un dì àn copât un todêsc sul pûnt
di Provesan e a la sera ai omis a i à tociât 'sì
a platàsi tal Tilimênt, parsé ch'a volevin copàiu;
dopo, un todêsc ch'al veva sposât una di Gradiscia al
à dit di lassà stà dut.
Toni: Par Dograva tal '44 a son passâs encia i cosacs,
plêns di fan, ch'a lassavin dome una vacia par stala o nencia
chê, ch'a vevin pora di essi tradîs e a domandavin bensina
par tornà a ciasa. An copât doi di Dograva ch'a erin
a iódiu passà sul barcon.
***
Rina: Il 30 di avôst dal 1919 a Domanîns viêrs
li siet e miesa di sera a si à scatenât un demoni.
Una granda tromba d'aria, che dopo i ai savût ch'a vegneva
dal Meduna, a ei entrada in Domanîns e a ei passada partansi
devori taulis, trâfs e dut. Encia tantis bestis a son muartis.
Fra li personis a son stâs mancul di siet muârs e i
ferîs a erin una ventina e duta la înt a era spaventada.
Par fortuna a no son stâs tanciu muârs, propit parsé
che a chê ora la înt a era abas a mangià. Jo
i ai iodût un tet ch'al é 'sût a sbati su pal
ciampanili e a i à rot la ponta, come cul taramot. Encia
tai ciâmps a si veva tanciu dâns. Dopo passât
il ciclon, duciu a son vignûs fôr di ciasa e a si son
metûs a vaì iodînt se ch'al era sussedût:
vacis muartis, ciasis par ciera. Intânt a si tacava a partà
i ferîs in farmacia e là dal miedi Luigi D'Andrea a
S. 'Sôrs. Dopo dô' oris a rivavin i prins socôrs,
quânt che ormai al era scûr. A rivava înt da Provesan,
da Ciasarsa, dal Veneto. Tal indoman, al dopo di misdì, a
ei rivada la prima roba da mangià: ciar in sciatula, lat,
sucar, pan, café. A son rivadis seis cusinis da campo austriachis.In
pûcs meis Domanîns al àn tornât a fà
su pi biel di prima e i ciâmps a tornavin a produsi.
SuaIdo: M'impensi ben chê dì, parsé che encia
una pârt di Cosa a ei stada ciapada dentri. Mê mari
a era ta la stala a molsi e jo i ristelavi fen tal curtîf.
Dut un momênt i ai iodût vignì viêrs di
me una borascia di aria, i soi 'sût ta la stala e i ai sigât
a mê mari ch'al era il ciclon, ma jê a crodeva ch'i
schersassi. Alora i soi 'sût par sciampà fori, ma a
doi, tre metros da me al é passât il ciclon e i ai
iodût partà via un om dal paîs cul ciaval, ma
al à tornât a meti iú sensa conseguensis. Mancu
mâl che mê mari a no à volût vignì
fori subit, sinó i podevin encia murì.
Ansul F.: Il ciclon al à ciapât duta la fassa ch'a
va da Sopula, a Domanîns, S. 'Sôrs, Cosa fin a Vidulis.
A si é formât vissìn Sopula, dulà ch'a
si unissin il Celina e il Meduna e li dô' ariis a s'incontrin.
Ta duta la fassa al à discuiêrt li ciasis e a Cosa
a si conos enciamò la riga di cialsina blancia ch'a segna
il toc ch'a àn tornât a fà sù. Encia
un di Donda ch'al 'seva a S. 'Sôrs cu la careta e il ciaval
al é stât partât par aria da la tromba.
Luisa: Dopo la guera a ei vignuda la pâs, ma pâs
par môt da disi, parsé ch'i no vevin nuia e alora il
gno om al à cugnût partì pal Belgio a lavorà
in mina e ulì à ciapât un "ricordo".
A i é colada intori una grossa piera e i àn giavât
un ues da la giamba par metilu ta la schena. Al àn mandât
a ciasa dopo seis meis di iet, ma al era sempri contênt e
al contava barsaletis. Ma in mina al veva ciapât encia la
silicosi e di chê al é muârt dopo tre agn di
iet.
Fortunato: Jo i soi emigrât in tre paîs e i soi restât
via vinciavot ains; i soi partît a disavot e i soi stât
doi agn in Fransa, sedis tai Stâs Unîs e deis in Argentina.
I ai fat duciu i mistêrs, dal muradôr, al comes, al
fornâr. I lavôrs ch'a fadevin emigrâns a erin
sempri i pi dûrs e i parôns a erin un grun sevêrs.
Il pensêr pi grânt ch'a si veva al era chel da la famea
restada in patria e ogni meis, quânt ch'a si tirava la paia,
a si mandava a ciasa chei quatri frâncs e a someava ch'a fossin
sempri pûcs. I vevin il problema da la lenga, ma a la
sera i si ciatavin duciu i emigrâns furlâns e i ciantavin,
i balavin, i 'suiavin di ciartis e di balis.
* * * - Ognun al à la sô crôs. - No
si pos ciantà e partà la crôs. Li disgrassis
a no vegnin mai bessolis. Il mâl ch'a si vôl a
nol dôl. Nol é un mâl ch'a nol sei encia
un ben. Li montagnis a stan fermis e la înt a 'sira.
11. Li malatiis, li curis e li
causis di muârt.
Orfelia: Par curà pachis e slogaduris, quânt ch'a
si copava il pursit a si meteva via un pôc di gras e a si
lu lassava 'sì frait e quânt che qualchidun a si fadeva
mâl a si onseva la pârt ch'a doleva o a si faseva fregassiôns.
Chistu gras 'sût di mâl a si clamava son'sa. Cui
ch'al veva mâl di pansa al cioleva la camamila o il ueli di
ris.
Luciano B.: Par li pachis, mê mari a cioleva il persut
veciu di doi, tre ains piciât in cantina, a tirava fôr
la medola dal vues e la meteva parsora il mâl e dopo pôc
tîmp al passava il dolôr e a vigneva fôr la macia
nera.
Giorgio: Li infessiôns a si curavin cu li urtiis o cu li
malvis o altris erbis ch'a si ciatavin tai ciâmps e tai ôrs.
Par la brunchita e il rafredôr a si faseva qualchi infûs
di camamila o impacs cun farina di formênt.
Elena: S'a si veva da disinfetà qualchi tai o scussada,
i metevin aga e sâl o qualchi gota di asêt.
Ines P.: Pal mâl di dînç, a si bateva una
clara di ouf par giavà l'inflamassion o a si meteva un
toc di patata cruda su la pârt. Pal mâl di orelis
a si meteva coton bagnât tal ueli o ta la camamila. La
mana e sena a si comprava in farmacia e a erin grops di mana cun
fueis di sena e fata boli a si la cioleva quânt ch'a si veva
un'indigestion. Par digerì al era encia il sâl di canâl.
S'a si veva i viêrs a si meteva una corona di ai ator dal
cuel, o a si cioleva la vermulina in farmacia e li fueis di santonigo
dai montagnoi.
Cecilia: Par la tos a fasevin impacs di samensa di lin ciâlt
sul stomit o a scialdavin un madon e inglussât ta una pessota
di lana a lu metevin sul pet. Par parà via li bugansis a
si sbrovava i pié ta l'aga cialda e si iu tegneva in muel
fin quânt ch'a scuminsavin a spissà, 'sontânt
sempri aga cialda.
Regina: Pal mâl di gola e par la brunchita a si beveva
lat ciâlt cu la mêl; par l'influensa encia, e in pi
a si sudava un grun par fà 'sì iú la fievara;
a cui ch'al veva massa sânc a i metevin li sanguetis, una
sorta di viêrs ch'a supavin il sânc. La pi pârt
da li malatiis a si curavin stânt tal iet.
Francesca: Cui ch'al veva la spagnola a lu inglussavin ta un
nissôl e lu metevin ta una podina cu l'aga freda. A chel ch'al
veva i pedoi a i taiavin sota i ciavei e a i lavavin il ciâf
cul petroliu.
Angela: Una volta a erin tantis brunchitis e pôs a rivavin
a guarìsi, parsé che a ciapavin la palmunita e
no si veva midisinis par guarìsi. Tanciu a murivin di
un côlp o di mâl di côr e encia di paralisi.
Dopo, in ogni paîs a ei stada la guera a partà via
un grun di omis. Encia di una pendice si muriva, parsé
ch'a no si clamava il miedi par un mâl di pansa. Spes
a si muriva encia pa li complicassiôns ch'a vignevin dopo
vé rot una giamba. I prîns tumôrs a iu clamavin
glandulis, parsé che enciamò a no savevin se ch'a
erin.
* * *
- Da ch'al é il glindon al é encia il paron.
- Mâl di pansa, meti non speransa. - Soreli di veri al
parta al simiteri. - Aria di fessura a parta a sepultura.
- A dura pi una pignata rota che una nova. - Ogni an passa un
an. - Malatia lungia, muârt sigura. - Fin ch'al é
flât a ei speransa. - Dutis li robis àn una fin.
- La muârt a no guarda in bocia a nissun. - A tocia murí
e lassà dut. - Ogni muârt à la so scusa.
- Cui ch'al môr il mônt al lassa, cui ch'al vîf
a si la spassa. - Miei piciâs su un claut par di ca, che
in Paradîs par di là.
FIN DA LA FADÍA
Bazzana Bruno / Bertazzo Luca / Biasiato Claudia / Burello
Denis/Cancian Franco / Cesaratto Paolo/Cesco Fedele / Colonello
Gianni/Covre Walter / D'Andrea Roberta / D'Andrea Stefano / Donda
Lorena/ Fornasier Francesca / Gottardo Giuseppe / Luglio Luisella
/ Rossit Cinzia / Sbrizzi Roberto / Tesolin Denis / Trevisanut Valentino.
(Parlate delle frazioni del Comune di S. Giorgio della Richinvelda)
|