alberto luchini


 

CUADRI 1

Tal breâr un taulin, trê çadreis in ABS e intôr telos di plastica blança.
La lûs a ei a plen e fuarta, al neon.

Berto
Roxi bar, cu la i lungia.
L’ostaria di Nisiu a ei doventada Roxi bar, cu la television, il tramai dai videogiochi, li çadreis di plastica.
Il mont al gambia e a gambin ença li ostariis.
Ostaria : nô i la clamavin butega, parsè ch’a era ostaria e alimentârs o, come ch’a si diseva, coloniai.
Dut ta ‘na stansia, un casin di chei. La roba di mangiâ a saveva sempri di fun di tabac, che la mari, tirant fôr il pan, la pasta, parsin il sâl, a no podeva fâ di mancul di disi : ”No si pos pi zî lì di Nisiu”.
La domenia a era plena da li dôs fint a li deis e cualchi volta ença pi tars.
La mari mi mandava a li vot a çoli il pari par ch’al tornàs prin di fâ la bala plena. Mi plaseva zî a çoilu, parsè ch’a nol vigneva via subit : al veva di finî la partida cun Goriu o cun Ciso. E jo, in peis davôr da la sô çadrea, i stevi a jodi e a sìnti.
Zuiâ di çocs, discors di çocs. Ma mi plaseva, mi sintevi grant.
Tornant a çasa al si fermava a pissâ un pâr di voltis, o su pal mur dai Frusins o ta la roia o fôr da la stala, prin di zî dentri in çasa, dà che la mari, sentada tal fogolâr, a tirava su il nâs da la guça, lu smiçava un pêl, tasint, e finiva sempri par disi : “Al è mieit ch’i ti zedis a durmî”.
Lui al trabasçava par tacâ a contâ alc, ma jê lu fulminava cui voi. Al fadeva il zîr da la taula e, cun tun poça di fadia, al çatava li sçalis ch’a menavin adalt.
La butega a era l’unic divertiment e dome la domenia dopo misdì : cul zôc da li balis d’estât e da li çartis d’unvier.
Nisiu al varès podût tenla vierta dome di domenia e di disdivora da li seis a li siet di bunora, cuanch’a zevin a partâ il lat e ch’a passavin a bevi un dissimin di sgnapa, in peis prin di zî tai çamps.
Di sera compain, ma erin pôcs chei ch’a si fermavin, parsè ch’a vevin di finî ta la stala e pi di dut parsè ch’a erin stracs palomps.

Al tâs e al si vuarda atôr.

An di vela stretada però. A era pi granda. E mi la recuardavi pi biela: un pôc sporça magari, cun mancul lûs, plena di fun dai sigarets e dai toscans, ma pi biela.
Dut il paîs al mi someava pi grant. Il prât di Bugi dà ch’i zuiavin di balon in vinç, trenta di nô, la plassa dal pos, la plassa da la glesia.
Al era dut pi grant.
Il prât di Bugi, uê, al è un çamp pustot plen di urtiis, dulà ch’a nol va di sigûr pi nissun a zuiâ. E nô ch’i volevin slargiâlu par fâlu doventâ un çamp di balon ! Ma i varessin scugnût butâ jù mies paîs par vê un çamp regolar.
A mi è vignût un grop tal cuel jodint che dut al è come scurtât, scuasin brut.
Il paîs al no mi dîs pi nuia.
A mi resta come un dolôr, come ch’a mi vessin robât alc dai recuarts, dai savôrs, dai gnei ains di frut. Forsit i ài fat mal a tornâ.

Al tâs.

Al è mieit ch’i torni a çasa, uchì a nol resta pi nuia di me.

Al fa par jevasi e zî fôr, ma a ven dentri una fantata, davôr dal banc.

Fantata
Buongiorno.
Berto
Bundì.
Fantata
Comandi.
Berto
Un got di gasosa cu la menta.
Fantata
Non teniamo gazzosa.
Berto
Ah! alora aga cu la menta.

Al fa fenta di lei il giornâl. La fantata a j parta l’aga.

Di cui sotu ?
Fantata
Come ?
Berto
No çacaritu furlan ?
Fantata
No, ma lo capisco.
Berto
Ti avevo chiesto di chi sei figlia ?

Fantata
Mio padre si chiamava Chile.

Berto
Chile. Ma parsè disitu ch’al si clamava...

Fantata
Perché è morto due anni fa.
Berto
Mi displâs.

A tasin.

Al veva un an pi di me. Mi displâs ... e ço nonu Nisiu?
Fantata
Anche lui è morto.
Berto
Nisiu : sempri in ostaria, sentât di cà dal banc. Sempri pront a çacarâ cun cui ch’al vigneva dentri, a sfotilu s’al diseva di essi strac, a contâ li ultimis dal paîs. E di sintât al clamava o ço pari o una da li frutis par ch’a vignessin a servî. A nol si jevava sù nença par çapâ i bês.

Al tâs.

Cussì ço pari al è muart ...
Fantata
Un cancro.

A tasin.

 

Berto
Al era il pi biel fantat dal comun. Dut sè ch’al fadeva, a lu fadeva ben : ch’al zuiàs di balon, ch’al balàs, ch’al murosàs.
Al era plen di fantatis. A vignevin a çatalu di fôr paîs.
E tô mari sempri davôr, sensa lassâlu un minût. Fin ch’a ei rivada a sposâlu.
Dopo al à molât dut. A j è restât dome di zî a uselâ in Grava.
Ença lì sempri il mieit ... Chile ...

Al tâs. Al ven dentri un veçu, in canotiera, barghessis di velût e supiei.

Veçu
Un neri, di corsa, fruta.
Fantata
Calma, calma.

Veçu
L’ostia, calma... I ài un çar di fen di sçamâ prin di scûr.

Al si zira e al vuarda Berto, a lu smiça a lunc. Ença Berto a lu vuarda.

Berto ! Ostia ! No ti sos gambiât par nuia.
Ma tu no ti mi cognos, vera ?
Berto
No sotu il Chigno ? il Chigno, si.

Il veçu al va a sentâsi tal taulin cun Berto.

Veçu
Sè môt mai in paîs ? A son agnorum ch’i no ti si fadevis jodi. Mi pâr di cuanch’al è muart ço pari.
Il paîs al è pissul par te e nô i sin pôra int.
Berto
No stâ disi monadis.
A si va via, il timp al passa, e in paîs a restin in pôcs ch’a ti cognossin e pôcs ch’i ti cognos. E cuanch’i ti tornis, se ti tornis, ti si sints forest. E ti pâr che ença li çasis, li stradis, i çamps, i orts a no ti cognossin pi, ch’a ti vuardin di brut, cun suspiet. A ti somea ch’a ti volin disi di tornâ via, ch’a ti àn scancelât, ch’i no ti sos pi roba di ‘chì.
Veçu
Ti sas contâla tu.
A ei che nô no vin studiât, ch’i no sin dotôrs, justa un mandi e tirâ indenant. Scuasin di vergognâsi a disi ch’i vin fat li elementars insiemit, parsora da la lataria.
Berto
No mi soi mai sintût diferent di vuatris parsè ch’i studiavi.
No vi lu ài mai fat pesâ.
Ansit, mi vergognavi di zî a studiâ.
E i vevi invidia di vuatris ch’i eris restâts in paîs, cu la vuestra çasa, cu la Grava, cui çamps e li bestis. I vevis dut sè ch’a vi coventava e i cognossevis dut: jer, vuê e doman. I si sintevis a çasa vuestra, sigûrs.
Invessit jo, atôr pal mont, cun int ch’i no savevi sè ch’a voleva, sè ch’a pensava, ch’a çacarava par talian, tun post ch’a no mi diseva nuia, che ogni dì a mi someava nouf e diviers.
I ài fat ains sensa mai sintîmi a çasa mê.
Veçu
Di dulà ventu ?
Berto
No sai di dulà ch’i ven, i sai di dulà ch’i soi partît.
Ma forsit i pos disi ch’i ven dal mont.
Scûr.

 


CUADRI 2

Il breâr al resta scuasin tal scûr, una lûs debula debula a lassa jodi dôs çadreis di paia cun vistîts parsora. Atôr atôr al post dai telos di plastica blança, a son telos neris, di tela. A si sintin li vôs di doi fruts.

1^ frut
Mio, durmisitu ?
2^ frut
Si.
1^ frut
Ma sè môt mi rispunditu, alora ?
2^ frut
Lassimi durmî.
1^ frut
No i ài sun.

A tasin.

Satu di Aio ?
2^ frut
Nò e no mi interessa.

Dopo un pôc.

Sè ‘l ae fat ?
1^ frut
Stassera cuanch’al passava Bertin par zî a partâ il lat, al à tacât a sigâj, platât tai bars da la roia, “Crût, crût” e Bertin a bestemâ e a tirâj claps come un mat. Aio, alora, al è vignût fôr, a j à çapât la pignata dal lat e al è sçampât viers la Grava.
A j à lassât la pignata davôr da la stala di Viturin, ch’ soi zût jo a partâjla ta la lataria.
2^ frut
Parsè vatu a impassâti cun Aio ? Lassilu pierdi, ch’a nol à nuia di insegnâti.
1^ frut
Ma Aio al veva reson : domenia, Bertin, i zuiavin tal prât di Bugi, a ni à çapât il balon, ch’al era finît tal sio ort, e no ni lu à pi tornât.
Aio al varès fat ben a butâj la pignata ta la roia ! cun dut il lat.
2^ frut
Bulo. I sîs propit doi bulos.
1^ frut
Al çacâra San Domenico Savio : “meglio la morte che non il peccato...”

2^ frut
Se al ven a savêlu il pari, al t’implena di botis, atri che “meglio la morte...”
1^ frut
Tu ti sos bon dome di dâj reson al pari : “ No stâ a fâ rabiâ il pari, il pari a nol vôl, il pari al resta mâl”.
Il figlio dell’obediensa.
Se i ài di sielzi tra trê oris tal Tiliment o un dopodimisdì in Grava a zuiâ di balon e miesora di botis dal pari, jo i siels miesora di botis. Tant, dopo un pôc, il dolôr al passa.
2^ frut
Ma il pari a nol giolt di vê un fì cussì.
1^ frut
Ma l’indoman a j passa ença a lui.
2^ frut
A j toça fâssila passâ. Al ae di copâti ?

A tasin.

1^ frut
Domenia, dopo jespui, zino a zuiâ di balon a Pos ?
A vegnin ença Chile, Sergio e Cheto ... stavolta ju batin
2^ frut
Domandilu al pari s’al ni lassa.
1^ frut
Se lu domandi jo o al mi dîs di nò o mi manda da la mari, ch’a taca : “Si sudàis..., si fadîs mâl..., ma fint a Pos...”
Domandilu tu.
2^ frut
Viso fat la scuadra ?
1^ frut
A ni mança Silvio in puarta.
2^ frut
I ven jo.
1^ frut
Mançarès dome chê. Par ch’i ti si platis a ogni balonada.
2^ frut
Cun chei di Cosa i ài parât pûr un rigôr, come Brandolin cul Vicensa.
1^ frut
Brandolin al para un rigôr e al çapa un gol da sincuanta metros, come te : al è mat.
2^ frut
Alora i pararai come Moro o come Viola.
1^ frut
Par me il mieit al è Fransosi da l’Inter.
2^ frut
E Buffon ?

A s’impia una lûs flapa, flapa e a ven dentri una femina vistida di neri.

Femina
Durmît, adès, che doman a ei di jevâ bunora.

A va fôr e a distuda la lûs.

2^ frut
I atu fat i compits, par doman ?
1^ frut
No vevin nuia.

A tasin. Di colp il rumôr di una çadrea ch’a cola.

2^ frut
Sè fatu ?
1^ frut
Mi soi recuardât ch’i vevi di copiâ un problema.
2^ frut
Ma oramai.
1^ frut
I vai tal fogolâr e lu copiei ta un lamp.

Rumôr di una puarta ch’a si viers e, dopo un pôc, ch’a si siera.

1^ frut
I lu fai doman, tant ch’i spetàn il maestri.
Prin ch’al vegni dentri e ch’al finissi di tabaiâ cu la maestra di prima, i copiei vinç problemis.
2^ frut
Basta che doman matina no ti si metis a zuiâ di balon o di mussa tal curtîf.
1^ frut
In câs, i conti ch’i ài dismintiât il cuaderno. Il maestri nol dîs mai nuia.
Massima se la maestra nova a lu à vuardât a voi spalancâts e a j à dit : “ A dopo” cu la vôs da cine...
Scûr.

 

 


CUADRI 3

A s’impia la lûs da l’ostaria. Chigno e Berto a son sempri sentâts tal taulin.

Chigno
Tu e ço fradi i vîs vût sempri passion pa la scuela e cussì i vîs scugnût zî via dal paîs ch’ i eris ençamo fruts.
Ma a vuatris a vi è zuda ben.
Berto
A ni è zuda come a duçus. Prin studiâ, dopo lavorâ. La famea, il paron, la çasa di paiâ. No stâ crodi ch’a sedi stada fassila.
I zevin ben a scuela, a ei vera, ma jo i no vevi nissuna voia di continuâ a studiâ. Al è stât il pari ch’al à volût e par ‘na volta la mari a era d’acordo.
Cuanche il fatôr da la marchesa a lu à savût, al è vignût jù di San Zors par disi a gno pari che forsit, par l’amor di Diu, a son bravos, lu disin duçus, ença il maestri, ma forsit nol è il câs, forsit, par me, capissimi Toni, forsit almancul un al podarès restâ a çasa, continuâ tai çamps, satu, studiâ, Toni, al costa e bês a nol è ch’an sedin sempri.
Un discors fat tal curtîf, parsè che il pari, ch’al veva capît davorman sè ch’al era vignût a fâ, a no j veva dit di vignî dentri in çasa a çoli alc. La mari, su la puarta. lu vuardava, come sempri, di brut e nô i lu stevin a sìnti di lì dal pursitâr, fadint fenta di governâ il pursìt.
A me, scuasin scuasin, mi sarès vignût di dâj reson, al fatôr.
A Mio, invessit, a j tacavin a vignî i voi lusints : lui a j tigneva di zî a studiâ, magari dome a Spilinberc.
Il pari a la fin a lu à vuardât, pa la prima volta, dret tai voi e j à dit : “ E no, sior Jacumin. Gnei fîis a no àn di fâ la mê vita, contadin sota paron. Bês i no pos lassâjni, ma i voi che da granç a vedin studiât.”. E cussì a mi à tociât zî a scuela a Spilinberc, a Udin e in somp ença a Vignesia.
Ogni tant i disevi a gno pari che s’al mi vès lassât fâ il marangon o il mecanic, forsit al era mieit.
Chigno
Ti dîs cussì, parsè che no ti as fat né il marangon né il mecanic.
Berto
Cheto, a mi pâr ch’al à fat i bês fadint il mecanic e sensa studiâ.
Chigno
Çapa! ch’a vegnin fôr li radîs dal paîs : fâ bês. Dome bês, lavorâ pai bês, vivi pai bês, copâsi pai bês.
Berto
Ma nol è dome pai bês.
Vivi, tal mont, al è cussì ingardeât e nol è fassil disgropâsi.
E mi pâr, ma forsit a tuart, che fâ il mecanic, il contadin e essi restâts lì ch’i ti sos nassût al è mancul complicât, al ven pi slis.
Forsit ... e vê studiât a nol servìs a fâti vivi di riva in jù.
Al diseva un che “gli unici felici sono gli analfabeti.”
Chigno
No stâ a crodi. I vin ença nô li nestris rognis.
Una volta al era diferent., ma tu ti sos restât a cuanche fâ il favri, il mecanic, il contadin al vigneva ... natural, a si fadeva sè ch’a ti veva dìt ço pari, ço nonu e nuia al era gambiât tai ains.
Ma adès dapardut al è compain : rognis, çartis, lavorâ di bunora a sera e mai stâ in pâs.
No si sa sè ch’al è just e sè ch’al è sbaliât.
Una volta a era miseria, ma si viveva in pâs.
Berto
Sè ‘l ese sussedût ? S’impensitu d’estât li seris passadis fôr dal porton a contâssila o di unvier ta la stala, mies paîs ch’al si çatava par guçâ li feminis, zuiâ di çartis i oms, tindi il tramai a li passaris nô fruts.
Chigno
Ma nol era dut cussì biel, cussì plen di legria, nença chê volta.
S’impensitu di cuanch’al vigneva il fatôr da la marchesa ?
Scûr.

 

 

 

 


QUADRI 4

 

A si impia una lûs flapa, zâla. Tal mies una taula, trê, cuatri çadreis di paia. Atôr atôr telos di tela nera. Un om cu la giacheta e il çapel al è sentât dongia da la taula. Un om, ‘na femina e doi fruts a stan in peis. A son vistîts di puarets, di neri o di grîs.
A si sint la vôs di Berto ch’al conta.

Berto
Al vigneva jù, intôr a sanmartin, cul libri dai conts: al si sentava, il pari denant di lui, in peis, la mari pôc pi indavôr ch’a si suiava li mans tal gurmâl e nô fruts su la puarta da li sçalis o dongia dal camarin, sitos par capî se era zuda ben o mâl, la stagion.
Il fatôr al vierseva il libri, ch’al era un cuaderno neri, un pôc pi gros e pi grant dai nestris di scuela, lu vierzeva lecantsi i dêts, al barbotava alc e, par talian, al finiva: “millecinquecento per mille, più tremila di fitto e la biava ancora da contare. Ti vae ben, Toni ? ”
Il pari, ch’a lu veva vuardât come pierdût ta un sun, dismovintsi, al vuardava la mari, il fatôr, la mari e a la fin al diseva sot vôs, come par pôra, “se lu dîs lui, sior Jacumin...”.
La mari, alora, a s’indressava di colp, come ch’a vès di disi alc, a fadeva un pas indenant, a si voltava e steva par zî fôr, cuanche il fatôr a j diseva : “contenta, Miuta ?... crodarès, mieit di cussì. Ti pos zî a trai un pôc di vin”.
A me, in chel moment, mi passava la pôra, chê pôra ch’a mi vigneva ogni volta ch’i lu jodevi rivâ: pôra ch’a ni mandàs via, pôra che il pari lu çapàs a bastonadis, come ch’al sigava la domenia sera, tornant çoc da la butega cun Ciso e Goriu, pôra che a la mari a j vignès un colp, pa la rabia di sìnti il pari disi ch’a j zeva dut ben.
Cul vin ch’al rivava tal fiasc e i doi gots a si disgropava duta la me pôra.

Il fatôr al bêf un got di vin..

fatôr
Ti è vignût bon il vin chest an. Un pôc fuart ma plen di savôr.

Chei atris a tasin e a fan come di platâsi.

 

fatôr
Adès ti saludi, Toni.
Toni
Bundì, sior Jacumin, ch’al mi stedi ben.
fatôr
Mandi, Miuta.

Miuta

Seça.

Bundì
fatôr

Voltantsi viers i fruts.

Tignît, a son bunis, di mêl.

Al tira fôr di sacheta dôs caramelis, a li dà ai fruts e al va fôr.

Miuta
Daitmi chês caramelis. Cui sa di trop ch’a li veva in sacheta e al è un gran sporcaçon.

Il pi grant a j dà la sô caramela, il pi pissul al si tira indavôr.

e tu ?
frùt
I l’ài belzà mangiada.

Miuta a j dà un scapelòt tal çâf.

Toni
Ma lassilu stâ. Tu e la to pulissia. E instès ti ‘nd as sempri una.
Miuta
Però mi jevi ogni dì, i lavori fint a scûr, ogni dì, ença la domenia di sera.

 

Toni
Sè volaresitu disi ? che la domenia di sera i stai in butega a fâ la partida e ch’a te ti toça governâ li bestis ? e chei atris dis, matina e sera, cui governe li bestis ? duçus i dis da l’an, Pasca e Nadâl ?
Miuta
E ciò ! jo i ài dome di zî ta la stala la domenia di sera, pal rest i pos fâ la siora, jo.
No vegnarai ta la stala ogni dì, ma tai çamps no ti sos mai dibessol e a misdì il gustâ, la sera la sena e lavâ, netâ, stirâ, cusi e tegni l’ort, li gialinis, i cunins.
Ma dutis sti’ robis li fade jo o i ae una massara ?
Toni
No stâ a tacâla. Nissun ti à dit ch’i no ti lavoris.

Miuta
La tachi, invessit! Bon dome di ufindî : “ no ti as salût, no ti sos come Roma o
Ustina, ch’a sçamin un çar di ledan dibessolis, ti as dome monadis di pulissia tal çâf”
Nò! no soi come Roma. Propit Roma ti vevis di çoi : cussì ti mangiavis fartaia e ledan. Ti varès ...
Toni
Sacranon ! finissila.
Vuatris zît a jodi se il porton al è sierât e tu prepara di sena.
Lassa il fiasc !

 

Miuta

A sbat il fiasc ta la taula.

No prepari nuia. Rangiti.

A fa par zî fôr.

Toni
Ma sè atu stassera ? sè ti dole, ‘crament ? votu fâmi invelenâ ? Moviti, invessit.

A la çapa par un bras e la sburta viers il spoler.

 

Miuta
No stâ toçâmi ! lassimi ch’i soi stufa.

A si giava il gurmâl e lu buta par ciera.

Toni
Stufa ? a ei stufa. Stufa di sè ?
Miuta
Si ! si ! stufa di savê dome di lavorâ, stufa di savê dome di sintîlis, stufa di fâmi dome comandâ, stufa di miseria, stufa di çatâsi ogni an cun mancul roba e mancul bês, stufa di vê un om ch’a nol à coragiu di fâ valê la sô reson e ch’al è bon dome di tasi, di fâsi imbroiâ, stufa di vê cuaranta ains e di someâ una veça di otanta, stufa di duçus e di dut.

A vai disperada, butada su una çadrea e duçus a tasin. Miuta di colp a si jeva in peis.

Toni, zin via, sçampan, che uchì i savin dome di murî.
Toni zin ença nô in Cànada ...

A tâs.

I scrîf a mê sôr Anzuluta....

Toni

Sigant.

Pitost i çapi il sclop e ni copi duçus cuatri ...

Al va fôr di corsa, cui fruts ch’a lu tirin indavôr.
Scûr.

 

 

 

 


CUADRI 5

 

A si impia la lûs da l’ostaria.
.
Chigno
A sussedevin barufis ta dutis li fameis e scuasin ogni an, cuanch’al vigneva il fatôr.
A vevin duçus il rumit sul stomit parsè ch’a savevin di essi imbroiâts, ch’a j deva mancul da la metât, ma no aussavin disi nuia, par pôra .
Berto
No era pôra.
A era ch’a erin stâs ‘bituâts a disi sempri di sì.
A no savevin disi di nò, voltâsi contra.
Sì al predi, sì al miedi, sì al spissiâr, sì al vitrinari, sì al fatôr e se a vigneva jù la marchesa a no rivavin a disi nença bundì.
Il nò al era dome par nô fruts: “pari”, “nò”; “mari”, “nò”; sensa savê sè ch’ i volevin domandâj.
I gnei a mi fadevin pena, duçus doi. A erin come doi fruts, ch’a no vevin mai savût difindisi, dome lavôr, dome messa e lavôr.
Chigno
No vevin atri.
Berto
M’impensi ençamo una fiesta, dopomisdì, i vin çapât la bicicleta e jo e la mari e i sin zûts a San Zors, al cine, a jodi “la settima croce”. Il cine al era plen di int, ença di Pos, di Cosa, e nô i no vin çatât post. Alora Toni dal cine, il paron, al à fat jevâ sù doi zovins di Cosa e ni à fat sentâ.
I eri dut sbarlufît di duta chê int, di chei fruts ch’a corevin tal mies da li çadreis, ch’a si gambiavin di post... e a colp, dut scûr e la mari a mi à çapât la man : la so era çalda, tenara come un cussin di plumis.
Il cine no mi lu impensi, ma mi è restât dentri il savôr dal scûr e dal çalt da la so man.
Lu sint ençamo cuanch’i vai al cine, a pena ch’a si distudin li lûs.
Chigno
Il cine, ma una volta, dôs al massimo, par duta ‘na vita. Pal rest o cussì o zî via.
Berto
Zî via. I vevin duçus chê di zî via. Tant i savevin ch’a ni toçava zî via.
Dopo sena, spreparada la taula, cun gno fradi, i tiravin fôr l’atlante, ch’a j vevin regalât a scuela parsè ch’al veva fat il tema pi biel, e si metevin a jodi dà ch’al era Milan, il Cànada, l’Australia e la Fransa. Trop si varesse mitût cu la nâf ? Trop i saressino stâts par rivâ cul treno, partint da Çasarsa ?... e par rivâ a Çasarsa ?
Scûr.

 

 


CUADRI 6

Il fogolâr di prin. Cuatri fantats, una fantata, dôs feminis e un om. I fantats a son vistîts di fiesta. Ta un çanton trê o cuatri valisis e doi pacs fats sù tal giornâl e leâts cul spâli. Lûs flapa.

1^ femina
Cuant partiso ?
1^ fantat
Pena ch’al riva Turo. Ch’al tegni il spâli ?
2^ fantat
Sè atu mitût dentri ?
2^ femina
Ta chel fat sù cul Popolo a son li cuiertis e tal mies doi salams, cualchi luania, miesa piessa di formai.
3^ fantat
E il fiasc, lu viso dismintiât, Anuta ?
2^ femina
No, lu ài dat a Guerino.
Om

Çacarant cun duçus e cun nissun.

Australia, a sè fâ in Australia. Sensa savê la lenga, sensa cognossi nissun, zî via dome par zî.
A bastava vê vût paziensa e il lavôr lu varessin çatât ença uchì.
Tal poligono di Taurian a àn di çapâ sù almancul sent di lôr.
Si lu diseva a sior Jacumin e magari ...
1^ fantat
E magari i continuavin a zî a cuadri tal Tiliment o a fâ patùs a Distrâ: una zornada intera, un mês intêr e justa i bês par li çartinis e il tabac.
E di unvier, a çapâ passaris cul tramai, par tirâ indenant.
Pari, il mont a nol finìs né a Taurian né a Çasarsa, al è pi grant. Dulà ch’al è lavôr, là al è il paîs.
2^ femina
Finissila Bepo.
Oramai a àn dissidût cussì.
Uchì no vevin nuia di fâ.

A tasin
Stît atents par nâf, di no colâ tal mar.

3^ fantat
E si ... cu li nâfs a còlin ta l’aga almancul in trenta, cuaranta par vias e par rivâ in Australia o in Cànada a j toça nodâ mês e mês.

Duçus a si metin a ridi.

1^ femina
Pôc di ridi. Stît atents e basta.
No stît a dâ cunfidensa a nissun. Il mont al è plen di int ch’a speta di imbroiâ chei ch’a van in serça di lavôr.
2^ fantat
Lussia, no ‘cor vê pôra.
I sin in cuatri, zovins e fuarts. An di nassi chei ch’a n’imbroin.
1^ femina
Gilda e Noemi, chês di Anzul, ch’a son zudis a Milan, pena rivadis in stazion a àn domandât dà ch’a era la strada ch’al steva sio barba e un veçut, ch’al someava San Laurins, a li à menadis di cà e di là, fin ch’al è vignût scûr e pôc lontan da la stazion, doi fantats , ch’a erin di sigûr d’acordo cun lui, a j àn robât valisis, borseta e duçus i bês.
1^ fantat
Adès i ài capît parsè ch’a son finidis a servî e no a fâ li sartoris, come ch’a disevin prin di partî.
2^ fantat
Erino a servî ta chê çasa vissin da la stazion?
Clamailu servî sè ch’a fadevin.

Al rît.

2^ femina
Lengata.
3^ fantat
Al è rivât Turo, cul çar di Nisiu. Partan fôr li valisis.

A van fôr duçus cu la roba preparada; a restin dome un fantat e la fantata.

2^ fantat
Tarsila, mi toça saludâti.

Fantata
Checu ...
2^ fantat
No ti si metaràs migo a vaî ?
Ti ài prometût o ch’i torni o se mi çati ben ti fai vignî jù.
In Australia bessol i no resti.
Fantata
No stâ disi nuia, no stâ a prometi.
Al sarès piês.
2^ fantat
O i torni o ti vens jù tu.
No ti lassi bessola. I ài bisugna di te.

A la strens e al fa par bussâla. Jê a lu para via.

Nença adès ch’i stai par partî no ti si lassis bussâ e strenzi.
A ei di cuanch’i ti eris a li elementars ch’i speti di bussâti.

Al torna a strenzila, jê a si lassa bussâ. Un busson curt, di scuindon.

Tu sta ‘tenta di no çatanti un atri e di dismintiâti di me.
Fantata
Jo ti speti, a cost di doventâ veça spetanti.

A lu strens e a si bussin a lunc.

E tu jôt di no vuardâ li australianis, ch’i ven jù e ti giavi i voi, satu.

A van fôr. A tornin dentri li feminis e l’om. A si jôt che àn vaiût.

2^ femina
No ano dismintiât nuia?
1^ femina
Mi pâr di no.

A tasin.

Sè ben ch’al veva preparât il çar, Nisiu; li balis di paia, li cuiertis parsora, come par una nossa.
Oramai no ju iodarin pi.
2^ femina
Prin o dopo a tornin, ni lu àn prometût.
1^ femina
A ei massa lontana l’Australia, ch’al fós Milan o ença la Fransa, ma l’Australia, di là jù a nol è mai tornât nissun. Al è massa lontan.
Om
Ano volût zî via ? e alora ch’a restin là ch’a son zûts.
I vai a governâ li bestis.

Al va fôr.

3^ femina
Viso iodût Tarsila trop ch’a vaiva pal sio Checu ... a no j à dita mai di sì, ma a j voleva ben instès. Bastava ch’al vès çatât un lavôr e jê a lu sposava davorman. Pôra fruta, a taca mal la vita.
1^ femina
No sta fâj bado, ch’a j passa prin di carneval, a bastin doi bai là di Toni dal cine e mandi Checu...
2^ femina
Mieit cussì.
Se varesse, di stâ a spetâ ch’al torni ?
E magari dopo al torna cun femina e fruts, come chel di Ciso, ch’a era Noemi cu la dota pronta di ains e lui al è rivât a Nadâl cun doi fruts e la todesça.
Robis ch’a j vegni un colp, pôra fruta.
3^ femina
So mari a nol à ençamo perdonada a chei di Ciso.
1^ femina
Sè colpa ano lôr ?
Ma ença lui, sè colpa ‘l ae ?
No basta essi via, lontans, dibessoi, vê dome lavôr, almancul, cun t’una femina dongia, forsit, al è mancul dûr.
2^ femina
Si preparitu a difindi ço fì ?
1^ femina
Nol à bisugna di essi dinfindût il gno; al à scuasin trenta ains e i pensi ch’a nol vedi mai pensât di metisi cun tuna fantata, dome çassa, ussei e visçadis ...
2^ femina
In paîs di zovins a son restâts dome Anzul, il mat dai Suets, pôr frut, e Gusela, il sartôr.
Scûr.

 

 


CUADRI 7

Di nouf in ostaria.

Chigno
Un a la volta a erin partîts duçus i fantats e a tornavin in pôcs : Cheto, Elio, Remigio ... chei ch’a erin zûts a Milan, in Belgio e in Fransa, ch’a vignevin a Nadâl par tornâ via subìt, dopo il prin da l’an.
Berto
A tornavin i prins ains.
Dopo si sposavin e vignevin sempri pi di râr. E cuanch’a rivavin, cu la femina foresta, magari cun tun frut, al era come ch’a no fossin tornâts.
A si jodeva ch’a pensavin dome di tornâ via, scuasin ch’ a si vergognassin di çasa sô, di sio pari ch’al çacarava par talianot cu la nuissa, par fâsi capî e ch’al finiva par no capîsi nença lui.
Chigno
A ei vera, no erin pi chei di prin.
Berto
Noatris, ch’i erin zûts davôr di lôr, cuanch’a zevin a zuiâ di balon a San Martin o cuanch’a fadevin il bagno ta la roia cun chês dal Salet, noatris ju scuierzevin gambiâts, come se vessin dismintiât chês balis e monadis, contadis e fatis par lassâni merveâts.
Ma erin gambiâts pardabon : a erin doventâts oms, cu la femina e i fruts da mantegni, il lavôr di no pierdi.
Chigno
A ni jodevin zuiâ di balon tal prât di Bugi e a passavin denant sensa fermâsi a fâ doi tiros, come ch’a no vessin savût pi dâj una pessada a la bala.
Berto
A no pessedavin il balon, ma a j devin un scals al nestri essi fruts: jodintju cussì diferents, si sintevin ença nô fôr post, tal prât di Bugi, a cori davôr di una bala.

A tasin.

Chigno
S’impensitu di cuanch’al è tornât Ligio, cu la fransesa ?
chê bionda cui çavei lungs scuasin fin tal cûl, vistida di zâl e di ros, il rosseto sui lavris, ch’ a ei vignuda in ostaria cun Ligio, la sera, e si è mituda a fumâ ?
Berto
Mi la impensi, mi la impensi, chê che Goriu al à fat tornâ in Fransa dopo trê dis.
Scûr.

 

 


CUADRI 8

Trê, cuatri feminis, doi oms, una fantata e cualchi frut a son sentâts in mies dal breâr, o ta li çadreis o a scrufuion: a stan disclofant. La lûs a ei debula, in somp telos neris
.
1^ femina
Lisuta, ti ae scrit Ligio ?
2^ femina
No, ma mi à mandât un valia di sent francs.
3^ femina
Dulà ‘l ese adès ?
2^ femina
Lu vin partât in Cassa rurâl.
3^ femina
Ma no il valia, Ligio?

A si metin a ridi.

2^ femina
In Svissera cun chei di Selestut.
1^ femina
Al torne par Nadâl ?
2^ femina
No sai. Forsit.
Fantata
No crôt ch’al torni.
1^ femina
Sè satu tu ?
3^ femina
Si jôt ch’a sa.
2^ femina
Ti ae scrit ?
Fantata
Parsè al varesse di scrivimi ? A nol è migo il gno murôs.
1^ femina
Se no si sa, a si tâs.
Fantata
I disevi pensânt a chê da l’an passât.

3^ femina
Cuala ? A la fransesa ch’al veva partât cà ?
Fantata
No, a sè ch’al à ....

1^ femina
Roma, tô sôr a ese ....
2^ femina
Lassila ch’a conti.
Fantata
Nuia, nuia ...
2^ femina
Adès ch’i ti as tacât, i ti as di finî.
Fantata
Ma ... no sai ... i pensavi che sio pari ...
2^ femina
E no, bieleza, adès ti mi la contis justa.
3^ femina
Ma ese una roba tant bruta, che no ti pos contânila ?
Fantata
Ma no, a ei ‘na monada.
3^ femina
E alora contila. No sarà mai la muart.
1^ femina
Taiâti la lenga, a te.
Fantata
Ma se lu à savût dut il paîs.
L’an passat, l’ultin da l’an, al era zût, cul Çaliâr e Gusela, lassù di Toni dal cine a balâ.
3^ femina
A era ença la mê. Ma chê mostra no mi à contât nuia.
2^ femina
Votu tasi ! Continua, ma sot vôs, ch’a nol sìnti sio pari.
Fantata
Alora ... a li nouf al era belzà çoc. Al zirava pai taulins e l’invidava a balâ dutis li fantatis e, se a j disevin di nò, al tacava a ufindilis. Su dinprin a lu àn lassât pierdi, ença parsè che il Çaliâr e Gusela lu tiravin via e a tignevin cuiets i masçus ch’a erin cu li fantatis. Ma dopo, sempri pi in bala, al à tacât a sigâ, a meti li mans intôr, cussì a lu àn butât fôr. Ma lui, ogni volta, al tornava dentri.
Viers miesanot, a son passâts i carabiniers di Spilinberc e Toni a j à contât di Ligio, ch’al era sentât, sui sçalins dal cine.
Un carabinier a j è zût vissin par çacarâj e lui al si è mitût a porconâ, ch’al varès copât duçus se no lu lassavin tornâ dentri.
Alora a lu àn çapât e lu àn strissinât viers la camioneta.
Ligio al si è mitût a vaî, a domandâj di lassâlu tornâ a çasa. “Molaitmi, al diseva, ch’i mi rompîs la giacheta, molaitmi ch’i fai un massel.”
Ma lu àn partât in preson e lu àn tignût dentri sin tal doman.

2^ femina
E a me, ch’al mi veva contât di essi stât atôr cun tuna di San Zors, una brava fantata ch’a j plazeva un grum, ch’a la varès ença sposada, a podê, ch’ al sarès restât ença a çasa par jê.

A tâs.

Se lu sa sio pari a lu copa...
Fantata
Par chel al à pôra a tornâ.
1^ om
Cui ‘l ae pôra ?
2^ femina
Nissun. Si çacarava da l’ultin da l’an.
1^ om
Pensait a disclofâ e no a li fiestis.
1^ femina
Goriu, noatris i savin çacarâ e parâ indenant il lavôr.
2^ om
Pi che çacarâ i savîs disi mâl da la int.
Cun vuatris a no si salva nissun.
3^ femina
Se no vi va ben, no stît a scoltâni.
Tornait a li vuestris bestis, ai vuestris bês, al vuestri çapitani, a la vuestra guera. No vîs atris discors.
1^ om
Lassa pierdi, Turo, lassilis ch’a si fruin la lenga tra di lôr.

A lavorin par un toc tasint.

1^ femina
L’ultin da l’an, in paîs, al sussêt sempri alc.

Fantata
Dut l’an, al è un mortuori, sempri chê e chê. Almancul una volta al an che...
3^ femina
A è che la int a no ei bituada a fâ fiesta, a bêf e dopo a rivin li disgrazis.
Come chê di Miuta mulinara, trê ains indavôr. A l’àn sintuda, a miesanot, sigâ tal curtîf “viva il cinquantadue, viva l’anno nuovo” e il dì dopo a l’àn çatada inneada ta la roia. A era plena di vin.
A di essi sbrissada dentri, cul fiasc in man.
1^ femina
E sì che di bevi a era bituada. No satu li barufis cun sô cugnada...

3^ femina
Buna ença chê. Cuanche Tino e Miliu a zevin tal çamp, a platavin la clâf dal camarin, dà ch’a tignevin il vin, par no çatâlis a misdì çochis e sensa vê preparât il gustâ.
Fantata
A me no mi à fat dôl, come ch’a ei muarta.
A era una lengata, busiara e buna dome di zî atôr a disi mâl di duçus. Di me a ‘nd à ditis di duçus i colôrs.
2^ femina
Però era sempri la prima a fâ la comunion.
Fantata
A varès fat mieit a no zî nença a messa, s’a ei par chel.
2^ femina
Ma a disi il vêr, tu, Tarsila, no ti fadevis nuia par no fâj vê alc di contâ sù di te.
Di cuanche Checu al è zût in Australia, di murôs ti ‘nd as vûts un pôcs massa...
Fantata
A son trê ains ch’al è partît, al mi à scrit dôs voltis e dopo a no mi à nença rispundût a li mês letaris.
Sè ae di doventâ vedrana o veça come vô prin di sposâmi ?
3^ femina
Va ben vê voia di sposâsi, ma no lassâ passâ un fantat denant dal porton sensa fermâlu ...
2^ femina
E se a no passin, ti ju fas vignî di fôr : un militâr di Çasarsa, il favri di San Martin, il daziâr di Valvason.
Fantata
Viso tignût il cont ? A saràn robis mês, nò.

A fâs l’ufinduda.

S’al è par chel, stassera, al à di vignî un tenente dai bersaliers ch’a son a fâ il campo in Grava. Lu ài çatât zint a partâ il lat.
3^ femina
Tenente no mancul.
1^ femina
Se lu sa ço pari, a ti copa. O alpin o nuia.

Tarsila a si jeva sù e a va sul porton.

3^ femina
Par essi biela a ei biela.
2^ femina
Ma si jôt, pôra fruta, ch’a ei restada sensa mari massa adora.
1^ femina
Me sôr a ei muarta che jê a veva trê ains. E Selestut oramai al è veçu e nol riva pi a comandâj.
3^ femina
Pi che veçu, al è sempri çoc.
Chê atra sera lu ài çatât, in plen curtîf, ch’al pissava.
“Ma Selest, i dîs, sè fadiso ?” e lui “Femina, sè ventu a fâ ta la me stala ?”

Dutis a ridin.

2^ femina
Sô nora Palise a no pos pi.
A dîs ch’al doventa ença trist se al à biût e che la paca a pena ch’a j dîs alc.

Sul porton al è rivât un soldât e Tarsila a lu strissina fôr davorman.

3^ femina
Vonda disclofâ ! E’ l’ora dell’amore
1^ femina
Lussia, a son i fruts.
3^ femina
Ch’a li san mieit di te li porcheriis, chê canaia lì.
A van a scuela, lôr, e a li imparin dutis.

Scûr.

 


CUADRI 9

Di nouf ta l’ostaria. Chigno al è in peis, come ch’al stès par zî via; Berto sentât; la zovina, in somp, a si cura li ongulis.

Chigno
Mi toça zî.
Che tu no ti vens a judâmi a sçamâ il fen.
Mi a fat plasê vêti jodût. Stami ben.
Berto
Ença tu. Mandi, Chigno, e no stâ copâti di lavôr.

Al ridussea.

Chigno
Sfot. sfot. Mandi, Berto.

Al va fôr.

Fantata
Non c’è pericolo.
Berto
Ença a scuela poça voia di fâ ...
Va ben che a scuela a ni toçava zî; e che duçus i zevin sensa voia e ch’a s’imparava pôc e nuia. Ta dôs stansis, parsora la lataria, a erin sinc classis. Ta una la prima. la seconda e la tersa; ta chê atra la cuarta e la cuinta. I maestris a rivavin di fôr, cuanch’a podevin.
Nô, ch’i erin rivâts dopo mai, paradis via dal curtîf li frutis, ch’a volevin zuiâ di campo, i tacavin una partida di balon che spes a finiva dopo li nouf.
Ogni tant al vigneva fôr il casaro, a ni vuardava, al sçassava il çâf, al spudava il tabac ch’al mastiava da li sinc e al diseva: “ Massa polvar”.
Il maestri, forsit stuf di stâ a sintî la maestra Rosa, ch’a j contava dai fiis in colegio a Udin, da l’om che ogni tant al beveva, a ni clamava par zî dentri, ma nô o no lu sintevin o i disevin: “Ancora un gol” e lui a ni lassava continuâ.
Par dôs oris, tra fâsi passâ il sudôr, finî di cateâ par un gol no vût, pensâ a come ch’i vevi scartât Bruno, Cheto, Guerino, un davôr di chel atri, par dôs oris al era come ch’i no fossin a scuela.
Scûr.

 


CUADRI 10

Al ven dentri un grop di fruts e di frutis, a partin una çadrea parom. La lûs ei zâla. Atôr atôr telos neris, di una banda una çarta da l’Italia. A ven dentri una fruta curint, come spaventada.

1^ fruta
Sè pôra, sè pôra.
1^ frut
Ti dole la pansa ?
1^ fruta
Anzul mat.

Duçus a si zirin da la so banda.

2^ frut
Dà ch’al è ?
1^ fruta
Al è ...

A taca a vaî. Li frutis a j van atôr. I fruts a li vuardin, serius.

1^ frut
Un dì o l’atri i lu copi.
3^ frut
Copâlu, no. Ma zî a tirâj cualchi clapada, a j farès dome ben.
2^ frut
Ma sè ch’a ti à fat ?

1^ fruta
I vignevi ... i vignevi a scuela, curint ch’i eri tars, e no mi soi impensada, denant çasa sô, di passâ da la banda dai Tofui e di vuardâ se il porton al era viert.
I fai cussì ogni dì e se il porton al è viert, i speti ch’al passi cualchidun e i passi cun lui.
Uê, no mi soi necuarta ch’i eri dongia çasa sô, i soi passada e lui al è vignût fôr, di colp : la barba lungia, i voi spiritâts, la çamesa blança, li barghesis neris, discols.
1^ frut
Sè ti ae fat ?
3^ frut
Sè ti ae fat ?

4^ frut
Lassaila contâ.
1^ fruta
No mi à fat nuia.
Al è restât pena fôr dal porton e mi vuardava, come ch’al volès disimi alc.
Jo i soi restada un moment a vuardâlu.
Al à i voi clars come plens di lacrimis, come ch’a nol jodès.
Lui al à fat par çacarâ e jo i soi sçampada.
2^ frut
Ma ti ae coret davôr ?
1^ fruta
No sai. I vevi massa pôra par voltâmi.
5^ frut
Gno pari al à dit che àn di metilu in manicomi, ch’a no podin lassâlu cussì, lìbar e bessol.
6^ frut
Al à pûr sô mari e sio fradi.
2^ fruta
Sô mari ... a ei buna dome di vaî.
E po’, lui la paca ogni dì e vuai se no lu contenta.
3^ fruta
Jo i ài pôra. Al è bon di copâti.
1^ frut
Prin di copâmi, al à di çapâmi.

 

3^ frut
I mats a son trisç : a ti çapin cuanch’i no ti si lu spetis.
5^ frut
Trisç e furbos. Ença i siei àn pôra di lui.
7^ frut
A no ei vera.
Sio fradi Jacum, a çasa mê, a ni à dit ch’al è bon, ch’al sa di essi mat e che di not, spes, al si met a vaî.
Al è lui ch’al à pôra da la int.
Ença jo i vevi pôra ‘na volta.
Un dì a mi è sussedût come a Teresina.
I soi restât a vuardâlu, sensa saliva in boça, mi pareva di essi paralisât : i sin stâts un biel toc a vuardâsi tasint.
A la fin i ài dit: “Mandi, Anzul, i vai a scuela”. Al à spalancât i voi, al à mitût li mans in sacheta e, come ch’al vès voia di çoimi pal cûl, al à dit : “Scuela, scuela” e al è tornât dentri dal porton. Di chê dì, ogni volta ch’i lu jôt, lu saludi e lui, ridint, al mi dîs : “Va a scuela, va a scuela”.

Scûr. Di fôr dal breâr a si sint ‘na vôs.

Vôs
Lucia, incomincia a leggere la poesia ‘la cavallina storna’, che me la dovete sapere a memoria per domani.
A s’impia la lûs. Duçus an in man un libri viert.

Lucia
O cavallina, cavallina storna
che portasti colui che non ritorna;
lo so, lo so che tu l’amavi forte
con lui c’eri tu sola e la morte.

Scûr.
Dopo un pôc al s’impia un faro su doi fruts, ch’a çacarin sot vôs. Atôr al è scûr.

1^ frut
Sè vole disi ‘storna’ ?

2^ frut
Boh?
Forsit sturnela, matusela, ch’a no vôl stâ tra li stangis, come la çavala di Trapula, ch’a àn di essi in cuatri par tacâla a la careta e jê ch’a scalsa come un demoni.
1^ frut
Però, cuanche Trapula al fâ çoca, a lu mena a çasa da Spilinberc dibessola, sensa che lui al si necuarzi.
A ven jù dreta, sensa sbaliâ strada e a si ferma fôr dal porton a spetâ che Santina, se no ei çoca ença jê, a vegni a tirâlu jù da la careta.
2^ frut
A pi sintiment la çavala che lôr doi.
Una volta Trapula, Pieri Frusin, Selestut e Goriu a son partîts di bunora par zî a bevi li aghis di Anduins.
Çavala, careta, dôs balis di paia, la cuierta : “I tornan prin di not. E niente bere”.
Rivâts in plassa a si son fermâts in butega, lì di Nisiu, ch’a no podevin passâ drets e si son fats un sgnapin e mies di neri parom. Lì da la Buteguta, denant da la stazion, àn fat replica.
A Pos dôs ostariis; a Cosa al era belzà misdì : pan, formai e un fiasc di neri o di blanc, no si è mai savût.
A li cuatri, la çavala à zirât e a ju à partâts a çasa, çocs come farcs.
L’indoman, Selestut, fôr da la lataria, al à dit che li aghis di Anduins a no erin pi chês di una volta, parsè ch’a j vevin fat vignî un gran mâl di çâf.
Vôs
Silenzio !
1^ frut
Ença uê li deis a no vegnin pi.
Maestra, posso andare al cesso ?
Vôs
Mio Dio ! che parole. Ai servizi, si dice, ai servizi. Non imparerete mai.

1^ frut
Adès a taca la prediça sul talian : cesso o servizi a me mi sçampa.
2^ frut
Va, va, ch’i ti tornis di sigûr prin ch’a vedi finît di dîni ‘contadinacci’, ‘ignoranti’.
Jê e il sio talian, che po’ a nol à nissuna peraula di chês ch’a ni coventin a nô.
1^ frut
O a ei jê ch’a no capìs nuia.
2^ frut
S’impensitu di cuanch’i vin domandât sè môt ch’a si dîs par talian çarugel, manovelis, sçalâr e legnola ?
1^ frut
Orpo, a no capiva nuia, e tu ti as fat il disen, ti as spiegât sè môt ch’a son fats, a sè ch’a servissin.
2^ frut
A la fin a ni à dit che par talian no esistin, chês peraulis lì.
1^ frut
E cuanche Aio a j à rispundût ch’a si jodeva che alora nô i no stin in Italia, a si è rabiada e a à tacât a dîni di dut.
2^ frut
Su d’inprin a era doventada rossa come ‘na fraula, dopo a era zuda a sigâ e a vaî dal maestri, ch’al è vignût dentri a mi à çapât me e Aio pa li orelis e ni à sbatûts in zenoglon davôr da la lavagna.
1^ frut
Mata e ignoranta.
I eritu a scuela cuanch’a à rot in doi una çarta di mil francs par spiegâj a Teresina di Zesa che “ mille è il doppio di cinquecento” ?
2^ frut
I eri, i eri. A me a mi son vignûts i sgrisui. Sbregâ mil francs. Robis di mats.

1^ frut
E Teresina a no à capît instès.
2^ frut
I speri ben.
Ch’a vès mitût dongia dôs çartis da sincsent par fâj jodi ch’a fan mil, ma sbregâ mil francs. A no podeva capî.
1^ frut
Maestra ...
2^ frut
Tâs, ch’i ven fôr ença jo.
1^ frut
No ni à migo dita di sì ?
2^ frut
Tant, a no si necuars.
Scûr.

 




QUADRI 11


Berto e la fantata in ostaria.

Fantata
Ma Bruno e Guerino sono molto più vecchi di lei, credo, come mai eravate a scuola assieme ?

 

 

Berto
A scuela i erin in tançus parsè che i erin in pôcs a finî in sinc ains. Toni di Mia al veva fat trê ains di prima, doi di seconda e doi di tersa. La maestra Rosa ai à fat fâ l’esam di cuinta prin ch’al partìs pal Belgio, a vinç ains.

Al tâs.

E dal Belgio a nol è pi tornât.
Cuanche l’aradio ‘na sera à dit che ta una miniera a erin restâts sot in tresinta, Tita, sio pari, ch’al steva senant, al à çapât sù e al è zût ta l’ort, disint : “Al è ença il Toni”.
Trê dis dopo a son vignûts i carabiniers a partâj ‘na letara e lui al si è sierât ta la stala, sensa leila; lui ch’a nol veva volût nença zî a San Zors a comprâ il Gazetin cu la lista dai muarts.
Fantata
Di giovani ne muiono anche adesso. Un mese fa in un incidente è morto Cristian, aveva vent’anni.
Berto
Ma adès a morin par zî a balâ.

A tasin.

Ma murî al è tal cont dal vivi : dome di scugnî murî a si è sempri sigûrs.
Scûr.



CUADRI 12



Scûr. Vôs di fruts.

1^ frut
Atu sintût ?
2^ frut
Sè ?

1^ frut
Un rumôr. Su pa li sçalis.
2^ frut
Al sarà il pari.
1^ frut
Ma al è zût a durmî prin di nô.
2^ frut
Alora la mari.
1^ frut
Chê no ti la sints cuanch’a çamina.
2^ frut
Alora il nonu. Al varà vût sêt e al sarà zût jù a bevi un cop di aga.
1^ frut
Il nonu al si parta l’aga in çamara, prin di vignî a durmî.
2^ frut
Alora a son i spirts.
1^ frut
Mona ! Ti sas ch’i ài pôra.

A tasin. Si sintin rumors vignî di fôr.

1^ frut
Sintût ?
2^ frut
I vai a jodi.
1^ frut
Sta ‘tent.
2^ frut
Si, di no strupiâmi intôr da li çadreis.

Al viers una puarta e a ven dentri un pôc di lûs. Si jodin tal breâr dôs çadreis cui vistîts parsora.

A ei la mari.

Al siera la puarta. Di nouf scûr.

Forsit à fat la Stela, ch’a finiva i dis chê setemana chì.
1^ frut
Ma l’atu propit joduda, la mari ?
2^ frut
Durmìs. L’ài joduda, l’ài joduda. Fifon.

A tasin.
A s’impia la lûs e a ven dentri una femina cun tun traverson neri, sensa fassolet tal çâf.

femina
Il nonu ... al sta mal ... al è muart, prin di miesanot.

A sanglussea.

Vuliso vignî a jodilu ?
1^ frut
Jo nò !
2^ frut
I ven jo.

Al ven dentri un om, in canotiera e tiracis.

Om
Lassiju durmî. A lu jodaràn doman. Ven fôr. Lassiju durmî.

A van fôr. I fruts a tasin.

1^ frut
Pode vignî a durmî cun te ? I ài pôra.
2^ frut
Ven.

A tasin a lunc.

1^ frut
Ma doman, zino a scuela, d’instès ?
Scûr.

 


CUADRI 13

Ta l’ostaria Berto e la fantata.

Berto
Il piês, ‘na volta, al era ch’a si viveva come sierâts ta la sçaipia dal paîs. Il mont par nô al tacava tal Tiliment e al finiva ta la Miduna.
Chei di Turida, di là da l’aga, a erin foresç, ma foresç ch’i crodevin ch’a no fossin fats come nô.
“Il Belo al à sposât una di Codroip” “Di Codroip ?”e si zeva a çatâlu par jodi se era una femina come li nestris: çavei, voi, boça, dôs giambis, dôs tetis... ma li nestris a vevino boça, çavei, tetis ?
A erin feminis parsè ch’a stevin a çasa, parsè ch’a vevin sempri il traverson neri, il fassolet tal çâf, parsè che la domenia a no zevin in butega a bevi e a zuiâ di çartis.
Magari a bevevin in çasa, tal camarin e nissun lu saveva.
Fantata
Anche mia madre si lamenta di aver avuto poco o nulla quando era giovane. Doveva essere dura.
Berto
Dura ? Forsit.
Ma forsit no era dura; a era ch’a no si cognosseva atri.
Di giornai, il Popolo “settimanale della diocesi di Concordia”.
E dulà ese Concordia ? lontan, viers Pordenon, fôr dal mont. L’aradio sintût di sera a çacarava di posç ch’i no ti cognossevis, di robis ch’ i no ti capivis.
Justa cui ch’al veva vint la tapa dal tûr di Fransa o la domenia, dopodimisdì, a ti contava la partida di balon: “Milan-Inter due a due. Hanno segnato Amadei e Lorenzi per l’Inter, Nordhal e Burini per il Milan. Arbitro Dattilo di Roma”.
E cun chê ti stevis una setemana a pensâj sù e ti ju metevis tun çamp, fôr di ‘na sitât ch’i no ti rivavis a imaginati.
O ti pensavis a Coppi, in bicicleta, ta la strada di una montagna che, no vintla mai joduda, no ti savevis se meti dongia: sè prâts, sè arbui, sè int.
A erin posç fats di nuia, vignûts fôr di una fotografia di ço pari alpin, di chê atra çatada tal libri di cuinta, cun tuna sitât çapada tant di lontan ch’i no ti savevis se i palas a erin palas o dome murs cui cops.
A sarès coventât savê tantis robis, ma no lassavin ch’i li savessin.
Fantata
Chi non vi lasciava ?
Berto
A dessidi par duçus, ença se no ti disevin mai nuia, a erin il predi, il miedi, la marchesa ...
A someava che dut il paîs a j zès davôr par no fâj un displasê.
Una domenia, viers sera, i erin in otobre o novembre e al tacava a vignî il scûr da la grava, da la strada dal pos a son vignûts jù, in bicicleta, deis, dodis fantats, çantant, cun dôs bandieris rossis.
Si son fermâts ta la plassa da la glesia, àn çantât ençamo un pôc, bivûts e stonâts, e a son partîts viers Spustunsic.
In paîs la int à çacarât par un mês.
Nença ch’a fossin stâts i todescs in timp di guera !
Un al diseva ch’a zevin atôr a robâ gialinis, un atri par jodi se çasis brusâ, un atri ch’a erin dome boins di partâ via il formai ta li latariis.
E il predi, il predi la domenia al veva benedet la plassa dulà ch’a si erin fermâts.
I comunisç di Barbean.
Ma nissun al saveva sè ch’al era, il comunismo.
Fantata
Ma eravate proprio ignoranti, allora.
Berto
Ignorants, ti as reson. Ma adès al è fassil dîlu.
Mussolini, il re, De Gasperi, il governo : roba ch’a si veva sintût nomenâ dal aradio, dal fatôr, dal predi o dal vitrinari.
A era int ch’a ni comandava e tant a ni bastava. Un al valeva chel atri. A nô a ni toçava sempri e dome ubidî. Come ‘na disgrazia, di maledî, di çocs, ma che in somp a si scugneva soportâ.
Fantata
Con la televisione non è più così.
Berto
Eh, la television, il computer...il villaggio globale ...
I crodîs di vê il mont in sacheta e magari no i vîs nuia.
Come nô.
Scûr.

 



QUADRI 14

 

S’impia una lûs zâla e flapa. Tal mies dal breâr un grop di int: oms, feminis, doi fantats e una fantata, cualchi frut. A stan fadint la vea ta una stala.

1^ om
Mi toça zî a spandi.
1^ femina
Va ta la cort , Turo, no chì ta la stala.
1^ fantat
E platilu, che nissun ti lu robi.
1^ femina
Denant dai fruts. Vergogniti.

L’om al va fôr.

2^ fantat
No ei pi religion.
2^ om
No stâ crodi di fâ il furbo, tu. I sin pi veçus di te.
1^ fantat
E cun chel ? A nol è migo un merit essi pi veçus. A ei una disgrazia.
2^ om
I ‘nt sai pi jo di duçus vuatris mitûts insiemit.

 

Fantata
Sè saviso, vô, ch’i no sîs stât nença a Udin.
2^ om
A Udin, se ti vôs savêlu, i soi stât, a Madona di Grazia, tal trentavot.
2^ fantat
Cu la çamesa nera e in procession a preâ pa la salût dal duce.
2^ om
Par cui ch’i ài preât a nol t’interessa. A Udin e, di soldât, ença a Tarvisio e a Glemona.
Fantata
Ma il mont al è pi grant, nol è dome Udin e Glemona e Tarvisio.
2^ femina
Parsè, chei ch’a son zûts ta li Merichis, ta li Fransis, sè ano imparât ?
1^ fantat
Alc pi di nô, sigûr.

2^ om
La zoventût à dome chê di sçampâ. Ma il mont al è sempri chel.
Fantata
Al sarà sempri chel, ma par savêlu a si scugnarès zirâlu e cognossilu.
2^ fantat
Al è fassil platâsi ta un paîs, sierâ i voi e fâ fenta che dut il rest dal mont al sedi finît.
1^ femina
Ença a me mi sarès plasût zirâ il mont, savê, cognossi int : ma pi in là di Spilinberc no mi àn mai lassada zî. Nença a Madona di Grazia.
1^ om
Pena tornât dentri.

Guça, guça che se no la çalsa ti la finìs pal mês di mai.
Fantata
Cuanch’a no si sa sè disi, al salta fôr il lavôr, il dovê, la fadia, il sudôr e il ledan da çamâ. Ma sempri sensa un boro in sacheta e fâ fadia a rivâ tal doman.
2^ femina
Cul lamentâsi no si va indenant.
Fantata
Propìt vô mari, ch’i sîs un rosari di laments, dut il dì.
Pìtost di stâvi a sintî, i vai a jespui.
2^ fantat
No sta zî a jespui, ven cun me a balâ.
Fantata
E chei lì a mi lassin.
2^ fantat
Basta no dîlu.
1^ om
Ma se i ven a savêlu, j fracassi li giambis a sun di bastonadis.
1^ fantat
Sè ‘l ese di mâl a balâ ? Si çatan lì di Broça.
2^ femina
Bulos, zî a balâ in çasa di un pôr fantat suet.
Fantata
Lui a nol bala, al suna l’armonica.

A doventa duta rossa e a tâs di colp.

1^ om
Sè satu tu ?
Fantata
A mi àn contât.
2^ fantat
I sin in siet, vot : jo, il çaliâr, Giovanin di Rosa, chês di Tin Favri, la Gheta di Pòs ...

2^ femina
Buna chê.
2^ fantat
E cualchi volta a rivin dôs dal Salet.
Ma no mi plâsin, a stan dome a fumâ e a balin tra di lôr.
1^ fantat
Dome Cide al sa fâlis balâ : a ‘nt çapa sù una, la strens e al taca a fâla zirâ, come ch’a svualàs. Jê, cui voi sierâts, a j va davôr lisera come ‘na pluma. E a restin lì tal mies da la stansia tant che l’armonica a suna, che nisssun al à coragiu di movisi, par no intrigâj.
2^ femina
Ença a me, di zovina, a mi plaseva balâ. Ma il pari no mi à mai lassada.
2^ om
Si, si, la Gheta, chês dal Salet e dopo, la domenia, il predi in prediça al tona contra la “casa del peccato” e vuardant Broça al finìs :“Capo primo il suonatore”.
1^ fantata
Lassa pierdi don Bortul, al è veçu e al è bon dome di jodi il mâl dapardut. A balâ no si fa peciât.
1^ femina
Ma il Papa al à dita ...
Fantata
Ença il Papa al ven fôr adès.
1^ femina
Il Papa, sigûr. Al è scrit tal Popolo : “ Il ballo e il comunismo sono i due mali del secolo”.
2^ fantat
Il comunismo no sai, ma il balâ !
2^ om
Se lu dîs il Papa, alc di mâl al è. Lui al sa.
1^ fantat
Parsè, al vae a balâ ença il Papa ?
Scûr.

 

 


CUADRI 15

Ta l’ostaria, Berto al si è jevât in peis. La fantata a ven a çoli il got, a plea il giornal.

Fantata
Ma allora avevate anche voi, i vostri divertimenti.
Berto
Sè pensavitu, ch’i no vessin propit nuia ? Il mont al è sempri chel, sempri e dapardut.
Ti contarai, prin di zî via, una roba ch’a mi è toçada cuanch’i eri frut e che forsit a ti servìs par capî.
A era pôc prin da l’unvier, una zornada freda, ma plena di soreli. Gno nonu al steva spacant lens tal curtîf e jo , sentât su di un grum di pai di cassia pronts di meti ta li vîts, i mangiavi un milus.
I gioldevi a jodilu taiâ cul manaras il len in doi : prin al fadeva il segno sul len cun tun colput, dopo un colp sec propit lì ch’al veva fat il segno e il len al svualava via in doi tocs.
Nol sbaliava un colp.
I dai un morseon al milus, cuanch’i mi necuars ch’i vevi mangiât ença un vier.
I ài spudât di corsa il bocon e, par essi sigûr ch’a no mi sussedès nuia, i ài dita : ”Nonu, i ài mangiât un vier ...” e lui, sensa molâ di spacâ i lens, al mi à rispundût : ”Adès, al sta piês lui di te.”
Scûr.

 

 

 torna all'indice

 torna a San Giorgio Insieme