|
alberto luchini
CUADRI 1
Tal breâr un taulin, trê çadreis in ABS e intôr
telos di plastica blança.
La lûs a ei a plen e fuarta, al neon.
Berto
Roxi bar, cu la i lungia.
Lostaria di Nisiu a ei doventada Roxi bar, cu la television,
il tramai dai videogiochi, li çadreis di plastica.
Il mont al gambia e a gambin ença li ostariis.
Ostaria : nô i la clamavin butega, parsè cha era
ostaria e alimentârs o, come cha si diseva, coloniai.
Dut ta na stansia, un casin di chei. La roba di mangiâ
a saveva sempri di fun di tabac, che la mari, tirant fôr il
pan, la pasta, parsin il sâl, a no podeva fâ di mancul
di disi : No si pos pi zî lì di Nisiu.
La domenia a era plena da li dôs fint a li deis e cualchi volta
ença pi tars.
La mari mi mandava a li vot a çoli il pari par chal tornàs
prin di fâ la bala plena. Mi plaseva zî a çoilu,
parsè cha nol vigneva via subit : al veva di finî
la partida cun Goriu o cun Ciso. E jo, in peis davôr da la sô
çadrea, i stevi a jodi e a sìnti.
Zuiâ di çocs, discors di çocs. Ma mi plaseva,
mi sintevi grant.
Tornant a çasa al si fermava a pissâ un pâr di
voltis, o su pal mur dai Frusins o ta la roia o fôr da la stala,
prin di zî dentri in çasa, dà che la mari, sentada
tal fogolâr, a tirava su il nâs da la guça, lu
smiçava un pêl, tasint, e finiva sempri par disi : Al
è mieit chi ti zedis a durmî.
Lui al trabasçava par tacâ a contâ alc, ma jê
lu fulminava cui voi. Al fadeva il zîr da la taula e, cun tun
poça di fadia, al çatava li sçalis cha
menavin adalt.
La butega a era lunic divertiment e dome la domenia dopo misdì
: cul zôc da li balis destât e da li çartis
dunvier.
Nisiu al varès podût tenla vierta dome di domenia e di
disdivora da li seis a li siet di bunora, cuancha zevin a partâ
il lat e cha passavin a bevi un dissimin di sgnapa, in peis
prin di zî tai çamps.
Di sera compain, ma erin pôcs chei cha si fermavin, parsè
cha vevin di finî ta la stala e pi di dut parsè
cha erin stracs palomps.
Al tâs e al si vuarda atôr.
An di vela stretada però. A era pi granda. E mi la recuardavi
pi biela: un pôc sporça magari, cun mancul lûs,
plena di fun dai sigarets e dai toscans, ma pi biela.
Dut il paîs al mi someava pi grant. Il prât di Bugi dà
chi zuiavin di balon in vinç, trenta di nô, la
plassa dal pos, la plassa da la glesia.
Al era dut pi grant.
Il prât di Bugi, uê, al è un çamp pustot
plen di urtiis, dulà cha nol va di sigûr pi nissun
a zuiâ. E nô chi volevin slargiâlu par fâlu
doventâ un çamp di balon ! Ma i varessin scugnût
butâ jù mies paîs par vê un çamp regolar.
A mi è vignût un grop tal cuel jodint che dut al è
come scurtât, scuasin brut.
Il paîs al no mi dîs pi nuia.
A mi resta come un dolôr, come cha mi vessin robât
alc dai recuarts, dai savôrs, dai gnei ains di frut. Forsit
i ài fat mal a tornâ.
Al tâs.
Al è mieit chi torni a çasa, uchì a nol
resta pi nuia di me.
Al fa par jevasi e zî fôr, ma a ven dentri una fantata,
davôr dal banc.
Fantata
Buongiorno.
Berto
Bundì.
Fantata
Comandi.
Berto
Un got di gasosa cu la menta.
Fantata
Non teniamo gazzosa.
Berto
Ah! alora aga cu la menta.
Al fa fenta di lei il giornâl. La fantata a j parta laga.
Di cui sotu ?
Fantata
Come ?
Berto
No çacaritu furlan ?
Fantata
No, ma lo capisco.
Berto
Ti avevo chiesto di chi sei figlia ?
Fantata
Mio padre si chiamava Chile.
Berto
Chile. Ma parsè disitu chal si clamava...
Fantata
Perché è morto due anni fa.
Berto
Mi displâs.
A tasin.
Al veva un an pi di me. Mi displâs ... e ço nonu Nisiu?
Fantata
Anche lui è morto.
Berto
Nisiu : sempri in ostaria, sentât di cà dal banc. Sempri
pront a çacarâ cun cui chal vigneva dentri, a sfotilu
sal diseva di essi strac, a contâ li ultimis dal paîs.
E di sintât al clamava o ço pari o una da li frutis par
cha vignessin a servî. A nol si jevava sù nença
par çapâ i bês.
Al tâs.
Cussì ço pari al è muart ...
Fantata
Un cancro.
A tasin.
Berto
Al era il pi biel fantat dal comun. Dut sè chal fadeva,
a lu fadeva ben : chal zuiàs di balon, chal balàs,
chal murosàs.
Al era plen di fantatis. A vignevin a çatalu di fôr paîs.
E tô mari sempri davôr, sensa lassâlu un minût.
Fin cha ei rivada a sposâlu.
Dopo al à molât dut. A j è restât dome di
zî a uselâ in Grava.
Ença lì sempri il mieit ... Chile ...
Al tâs. Al ven dentri un veçu, in canotiera, barghessis
di velût e supiei.
Veçu
Un neri, di corsa, fruta.
Fantata
Calma, calma.
Veçu
Lostia, calma... I ài un çar di fen di sçamâ
prin di scûr.
Al si zira e al vuarda Berto, a lu smiça a lunc. Ença
Berto a lu vuarda.
Berto ! Ostia ! No ti sos gambiât par nuia.
Ma tu no ti mi cognos, vera ?
Berto
No sotu il Chigno ? il Chigno, si.
Il veçu al va a sentâsi tal taulin cun Berto.
Veçu
Sè môt mai in paîs ? A son agnorum chi no
ti si fadevis jodi. Mi pâr di cuanchal è muart
ço pari.
Il paîs al è pissul par te e nô i sin pôra
int.
Berto
No stâ disi monadis.
A si va via, il timp al passa, e in paîs a restin in pôcs
cha ti cognossin e pôcs chi ti cognos. E cuanchi
ti tornis, se ti tornis, ti si sints forest. E ti pâr che ença
li çasis, li stradis, i çamps, i orts a no ti cognossin
pi, cha ti vuardin di brut, cun suspiet. A ti somea cha
ti volin disi di tornâ via, cha ti àn scancelât,
chi no ti sos pi roba di chì.
Veçu
Ti sas contâla tu.
A ei che nô no vin studiât, chi no sin dotôrs,
justa un mandi e tirâ indenant. Scuasin di vergognâsi
a disi chi vin fat li elementars insiemit, parsora da la lataria.
Berto
No mi soi mai sintût diferent di vuatris parsè chi
studiavi.
No vi lu ài mai fat pesâ.
Ansit, mi vergognavi di zî a studiâ.
E i vevi invidia di vuatris chi eris restâts in paîs,
cu la vuestra çasa, cu la Grava, cui çamps e li bestis.
I vevis dut sè cha vi coventava e i cognossevis dut:
jer, vuê e doman. I si sintevis a çasa vuestra, sigûrs.
Invessit jo, atôr pal mont, cun int chi no savevi sè
cha voleva, sè cha pensava, cha çacarava
par talian, tun post cha no mi diseva nuia, che ogni dì
a mi someava nouf e diviers.
I ài fat ains sensa mai sintîmi a çasa mê.
Veçu
Di dulà ventu ?
Berto
No sai di dulà chi ven, i sai di dulà chi
soi partît.
Ma forsit i pos disi chi ven dal mont.
Scûr.
CUADRI 2
Il breâr al resta scuasin tal scûr, una lûs debula
debula a lassa jodi dôs çadreis di paia cun vistîts
parsora. Atôr atôr al post dai telos di plastica blança,
a son telos neris, di tela. A si sintin li vôs di doi fruts.
1^ frut
Mio, durmisitu ?
2^ frut
Si.
1^ frut
Ma sè môt mi rispunditu, alora ?
2^ frut
Lassimi durmî.
1^ frut
No i ài sun.
A tasin.
Satu di Aio ?
2^ frut
Nò e no mi interessa.
Dopo un pôc.
Sè l ae fat ?
1^ frut
Stassera cuanchal passava Bertin par zî a partâ
il lat, al à tacât a sigâj, platât tai bars
da la roia, Crût, crût e Bertin a bestemâ
e a tirâj claps come un mat. Aio, alora, al è vignût
fôr, a j à çapât la pignata dal lat e al
è sçampât viers la Grava.
A j à lassât la pignata davôr da la stala di Viturin,
ch soi zût jo a partâjla ta la lataria.
2^ frut
Parsè vatu a impassâti cun Aio ? Lassilu pierdi, cha
nol à nuia di insegnâti.
1^ frut
Ma Aio al veva reson : domenia, Bertin, i zuiavin tal prât di
Bugi, a ni à çapât il balon, chal era finît
tal sio ort, e no ni lu à pi tornât.
Aio al varès fat ben a butâj la pignata ta la roia !
cun dut il lat.
2^ frut
Bulo. I sîs propit doi bulos.
1^ frut
Al çacâra San Domenico Savio : meglio la morte
che non il peccato...
2^ frut
Se al ven a savêlu il pari, al timplena di botis, atri
che meglio la morte...
1^ frut
Tu ti sos bon dome di dâj reson al pari : No stâ
a fâ rabiâ il pari, il pari a nol vôl, il pari al
resta mâl.
Il figlio dellobediensa.
Se i ài di sielzi tra trê oris tal Tiliment o un dopodimisdì
in Grava a zuiâ di balon e miesora di botis dal pari, jo i siels
miesora di botis. Tant, dopo un pôc, il dolôr al passa.
2^ frut
Ma il pari a nol giolt di vê un fì cussì.
1^ frut
Ma lindoman a j passa ença a lui.
2^ frut
A j toça fâssila passâ. Al ae di copâti ?
A tasin.
1^ frut
Domenia, dopo jespui, zino a zuiâ di balon a Pos ?
A vegnin ença Chile, Sergio e Cheto ... stavolta ju batin
2^ frut
Domandilu al pari sal ni lassa.
1^ frut
Se lu domandi jo o al mi dîs di nò o mi manda da la mari,
cha taca : Si sudàis..., si fadîs mâl...,
ma fint a Pos...
Domandilu tu.
2^ frut
Viso fat la scuadra ?
1^ frut
A ni mança Silvio in puarta.
2^ frut
I ven jo.
1^ frut
Mançarès dome chê. Par chi ti si platis
a ogni balonada.
2^ frut
Cun chei di Cosa i ài parât pûr un rigôr,
come Brandolin cul Vicensa.
1^ frut
Brandolin al para un rigôr e al çapa un gol da sincuanta
metros, come te : al è mat.
2^ frut
Alora i pararai come Moro o come Viola.
1^ frut
Par me il mieit al è Fransosi da lInter.
2^ frut
E Buffon ?
A simpia una lûs flapa, flapa e a ven dentri una femina
vistida di neri.
Femina
Durmît, adès, che doman a ei di jevâ bunora.
A va fôr e a distuda la lûs.
2^ frut
I atu fat i compits, par doman ?
1^ frut
No vevin nuia.
A tasin. Di colp il rumôr di una çadrea cha cola.
2^ frut
Sè fatu ?
1^ frut
Mi soi recuardât chi vevi di copiâ un problema.
2^ frut
Ma oramai.
1^ frut
I vai tal fogolâr e lu copiei ta un lamp.
Rumôr di una puarta cha si viers e, dopo un pôc,
cha si siera.
1^ frut
I lu fai doman, tant chi spetàn il maestri.
Prin chal vegni dentri e chal finissi di tabaiâ
cu la maestra di prima, i copiei vinç problemis.
2^ frut
Basta che doman matina no ti si metis a zuiâ di balon o di mussa
tal curtîf.
1^ frut
In câs, i conti chi ài dismintiât il cuaderno.
Il maestri nol dîs mai nuia.
Massima se la maestra nova a lu à vuardât a voi spalancâts
e a j à dit : A dopo cu la vôs da cine...
Scûr.
CUADRI 3
A simpia la lûs da lostaria. Chigno e Berto a son
sempri sentâts tal taulin.
Chigno
Tu e ço fradi i vîs vût sempri passion pa la scuela
e cussì i vîs scugnût zî via dal paîs
ch i eris ençamo fruts.
Ma a vuatris a vi è zuda ben.
Berto
A ni è zuda come a duçus. Prin studiâ, dopo lavorâ.
La famea, il paron, la çasa di paiâ. No stâ crodi
cha sedi stada fassila.
I zevin ben a scuela, a ei vera, ma jo i no vevi nissuna voia di continuâ
a studiâ. Al è stât il pari chal à
volût e par na volta la mari a era dacordo.
Cuanche il fatôr da la marchesa a lu à savût, al
è vignût jù di San Zors par disi a gno pari che
forsit, par lamor di Diu, a son bravos, lu disin duçus,
ença il maestri, ma forsit nol è il câs, forsit,
par me, capissimi Toni, forsit almancul un al podarès restâ
a çasa, continuâ tai çamps, satu, studiâ,
Toni, al costa e bês a nol è chan sedin sempri.
Un discors fat tal curtîf, parsè che il pari, chal
veva capît davorman sè chal era vignût a
fâ, a no j veva dit di vignî dentri in çasa a çoli
alc. La mari, su la puarta. lu vuardava, come sempri, di brut e nô
i lu stevin a sìnti di lì dal pursitâr, fadint
fenta di governâ il pursìt.
A me, scuasin scuasin, mi sarès vignût di dâj reson,
al fatôr.
A Mio, invessit, a j tacavin a vignî i voi lusints : lui a j
tigneva di zî a studiâ, magari dome a Spilinberc.
Il pari a la fin a lu à vuardât, pa la prima volta, dret
tai voi e j à dit : E no, sior Jacumin. Gnei fîis
a no àn di fâ la mê vita, contadin sota paron.
Bês i no pos lassâjni, ma i voi che da granç a
vedin studiât.. E cussì a mi à tociât
zî a scuela a Spilinberc, a Udin e in somp ença a Vignesia.
Ogni tant i disevi a gno pari che sal mi vès lassât
fâ il marangon o il mecanic, forsit al era mieit.
Chigno
Ti dîs cussì, parsè che no ti as fat né
il marangon né il mecanic.
Berto
Cheto, a mi pâr chal à fat i bês fadint il
mecanic e sensa studiâ.
Chigno
Çapa! cha vegnin fôr li radîs dal paîs
: fâ bês. Dome bês, lavorâ pai bês,
vivi pai bês, copâsi pai bês.
Berto
Ma nol è dome pai bês.
Vivi, tal mont, al è cussì ingardeât e nol è
fassil disgropâsi.
E mi pâr, ma forsit a tuart, che fâ il mecanic, il contadin
e essi restâts lì chi ti sos nassût al è
mancul complicât, al ven pi slis.
Forsit ... e vê studiât a nol servìs a fâti
vivi di riva in jù.
Al diseva un che gli unici felici sono gli analfabeti.
Chigno
No stâ a crodi. I vin ença nô li nestris rognis.
Una volta al era diferent., ma tu ti sos restât a cuanche fâ
il favri, il mecanic, il contadin al vigneva ... natural, a si fadeva
sè cha ti veva dìt ço pari, ço nonu
e nuia al era gambiât tai ains.
Ma adès dapardut al è compain : rognis, çartis,
lavorâ di bunora a sera e mai stâ in pâs.
No si sa sè chal è just e sè chal
è sbaliât.
Una volta a era miseria, ma si viveva in pâs.
Berto
Sè l ese sussedût ? Simpensitu destât
li seris passadis fôr dal porton a contâssila o di unvier
ta la stala, mies paîs chal si çatava par guçâ
li feminis, zuiâ di çartis i oms, tindi il tramai a li
passaris nô fruts.
Chigno
Ma nol era dut cussì biel, cussì plen di legria, nença
chê volta.
Simpensitu di cuanchal vigneva il fatôr da la marchesa
?
Scûr.
QUADRI 4
A si impia una lûs flapa, zâla. Tal mies una taula, trê,
cuatri çadreis di paia. Atôr atôr telos di tela
nera. Un om cu la giacheta e il çapel al è sentât
dongia da la taula. Un om, na femina e doi fruts a stan in peis.
A son vistîts di puarets, di neri o di grîs.
A si sint la vôs di Berto chal conta.
Berto
Al vigneva jù, intôr a sanmartin, cul libri dai conts:
al si sentava, il pari denant di lui, in peis, la mari pôc pi
indavôr cha si suiava li mans tal gurmâl e nô
fruts su la puarta da li sçalis o dongia dal camarin, sitos
par capî se era zuda ben o mâl, la stagion.
Il fatôr al vierseva il libri, chal era un cuaderno neri,
un pôc pi gros e pi grant dai nestris di scuela, lu vierzeva
lecantsi i dêts, al barbotava alc e, par talian, al finiva:
millecinquecento per mille, più tremila di fitto e la
biava ancora da contare. Ti vae ben, Toni ?
Il pari, cha lu veva vuardât come pierdût ta un
sun, dismovintsi, al vuardava la mari, il fatôr, la mari e a
la fin al diseva sot vôs, come par pôra, se lu dîs
lui, sior Jacumin....
La mari, alora, a sindressava di colp, come cha vès
di disi alc, a fadeva un pas indenant, a si voltava e steva par zî
fôr, cuanche il fatôr a j diseva : contenta, Miuta
?... crodarès, mieit di cussì. Ti pos zî a trai
un pôc di vin.
A me, in chel moment, mi passava la pôra, chê pôra
cha mi vigneva ogni volta chi lu jodevi rivâ: pôra
cha ni mandàs via, pôra che il pari lu çapàs
a bastonadis, come chal sigava la domenia sera, tornant çoc
da la butega cun Ciso e Goriu, pôra che a la mari a j vignès
un colp, pa la rabia di sìnti il pari disi cha j zeva
dut ben.
Cul vin chal rivava tal fiasc e i doi gots a si disgropava duta
la me pôra.
Il fatôr al bêf un got di vin..
fatôr
Ti è vignût bon il vin chest an. Un pôc fuart ma
plen di savôr.
Chei atris a tasin e a fan come di platâsi.
fatôr
Adès ti saludi, Toni.
Toni
Bundì, sior Jacumin, chal mi stedi ben.
fatôr
Mandi, Miuta.
Miuta
Seça.
Bundì
fatôr
Voltantsi viers i fruts.
Tignît, a son bunis, di mêl.
Al tira fôr di sacheta dôs caramelis, a li dà ai
fruts e al va fôr.
Miuta
Daitmi chês caramelis. Cui sa di trop cha li veva in sacheta
e al è un gran sporcaçon.
Il pi grant a j dà la sô caramela, il pi pissul al si
tira indavôr.
e tu ?
frùt
I lài belzà mangiada.
Miuta a j dà un scapelòt tal çâf.
Toni
Ma lassilu stâ. Tu e la to pulissia. E instès ti nd
as sempri una.
Miuta
Però mi jevi ogni dì, i lavori fint a scûr, ogni
dì, ença la domenia di sera.
Toni
Sè volaresitu disi ? che la domenia di sera i stai in butega
a fâ la partida e cha te ti toça governâ
li bestis ? e chei atris dis, matina e sera, cui governe li bestis
? duçus i dis da lan, Pasca e Nadâl ?
Miuta
E ciò ! jo i ài dome di zî ta la stala la domenia
di sera, pal rest i pos fâ la siora, jo.
No vegnarai ta la stala ogni dì, ma tai çamps no ti
sos mai dibessol e a misdì il gustâ, la sera la sena
e lavâ, netâ, stirâ, cusi e tegni lort, li
gialinis, i cunins.
Ma dutis sti robis li fade jo o i ae una massara ?
Toni
No stâ a tacâla. Nissun ti à dit chi no ti
lavoris.
Miuta
La tachi, invessit! Bon dome di ufindî : no ti as salût,
no ti sos come Roma o
Ustina, cha sçamin un çar di ledan dibessolis,
ti as dome monadis di pulissia tal çâf
Nò! no soi come Roma. Propit Roma ti vevis di çoi :
cussì ti mangiavis fartaia e ledan. Ti varès ...
Toni
Sacranon ! finissila.
Vuatris zît a jodi se il porton al è sierât e tu
prepara di sena.
Lassa il fiasc !
Miuta
A sbat il fiasc ta la taula.
No prepari nuia. Rangiti.
A fa par zî fôr.
Toni
Ma sè atu stassera ? sè ti dole, crament ? votu
fâmi invelenâ ? Moviti, invessit.
A la çapa par un bras e la sburta viers il spoler.
Miuta
No stâ toçâmi ! lassimi chi soi stufa.
A si giava il gurmâl e lu buta par ciera.
Toni
Stufa ? a ei stufa. Stufa di sè ?
Miuta
Si ! si ! stufa di savê dome di lavorâ, stufa di savê
dome di sintîlis, stufa di fâmi dome comandâ, stufa
di miseria, stufa di çatâsi ogni an cun mancul roba e
mancul bês, stufa di vê un om cha nol à coragiu
di fâ valê la sô reson e chal è bon
dome di tasi, di fâsi imbroiâ, stufa di vê cuaranta
ains e di someâ una veça di otanta, stufa di duçus
e di dut.
A vai disperada, butada su una çadrea e duçus a tasin.
Miuta di colp a si jeva in peis.
Toni, zin via, sçampan, che uchì i savin dome di murî.
Toni zin ença nô in Cànada ...
A tâs.
I scrîf a mê sôr Anzuluta....
Toni
Sigant.
Pitost i çapi il sclop e ni copi duçus cuatri ...
Al va fôr di corsa, cui fruts cha lu tirin indavôr.
Scûr.
CUADRI 5
A si impia la lûs da lostaria.
.
Chigno
A sussedevin barufis ta dutis li fameis e scuasin ogni an, cuanchal
vigneva il fatôr.
A vevin duçus il rumit sul stomit parsè cha savevin
di essi imbroiâts, cha j deva mancul da la metât,
ma no aussavin disi nuia, par pôra .
Berto
No era pôra.
A era cha erin stâs bituâts a disi sempri
di sì.
A no savevin disi di nò, voltâsi contra.
Sì al predi, sì al miedi, sì al spissiâr,
sì al vitrinari, sì al fatôr e se a vigneva jù
la marchesa a no rivavin a disi nença bundì.
Il nò al era dome par nô fruts: pari, nò;
mari, nò; sensa savê sè
ch i volevin domandâj.
I gnei a mi fadevin pena, duçus doi. A erin come doi fruts,
cha no vevin mai savût difindisi, dome lavôr, dome
messa e lavôr.
Chigno
No vevin atri.
Berto
Mimpensi ençamo una fiesta, dopomisdì, i vin çapât
la bicicleta e jo e la mari e i sin zûts a San Zors, al cine,
a jodi la settima croce. Il cine al era plen di int, ença
di Pos, di Cosa, e nô i no vin çatât post. Alora
Toni dal cine, il paron, al à fat jevâ sù doi
zovins di Cosa e ni à fat sentâ.
I eri dut sbarlufît di duta chê int, di chei fruts cha
corevin tal mies da li çadreis, cha si gambiavin di post...
e a colp, dut scûr e la mari a mi à çapât
la man : la so era çalda, tenara come un cussin di plumis.
Il cine no mi lu impensi, ma mi è restât dentri il savôr
dal scûr e dal çalt da la so man.
Lu sint ençamo cuanchi vai al cine, a pena cha
si distudin li lûs.
Chigno
Il cine, ma una volta, dôs al massimo, par duta na vita.
Pal rest o cussì o zî via.
Berto
Zî via. I vevin duçus chê di zî via. Tant
i savevin cha ni toçava zî via.
Dopo sena, spreparada la taula, cun gno fradi, i tiravin fôr
latlante, cha j vevin regalât a scuela parsè
chal veva fat il tema pi biel, e si metevin a jodi dà
chal era Milan, il Cànada, lAustralia e la Fransa.
Trop si varesse mitût cu la nâf ? Trop i saressino stâts
par rivâ cul treno, partint da Çasarsa ?... e par rivâ
a Çasarsa ?
Scûr.
CUADRI 6
Il fogolâr di prin. Cuatri fantats, una fantata, dôs
feminis e un om. I fantats a son vistîts di fiesta. Ta un çanton
trê o cuatri valisis e doi pacs fats sù tal giornâl
e leâts cul spâli. Lûs flapa.
1^ femina
Cuant partiso ?
1^ fantat
Pena chal riva Turo. Chal tegni il spâli ?
2^ fantat
Sè atu mitût dentri ?
2^ femina
Ta chel fat sù cul Popolo a son li cuiertis e tal mies doi
salams, cualchi luania, miesa piessa di formai.
3^ fantat
E il fiasc, lu viso dismintiât, Anuta ?
2^ femina
No, lu ài dat a Guerino.
Om
Çacarant cun duçus e cun nissun.
Australia, a sè fâ in Australia. Sensa savê la
lenga, sensa cognossi nissun, zî via dome par zî.
A bastava vê vût paziensa e il lavôr lu varessin
çatât ença uchì.
Tal poligono di Taurian a àn di çapâ sù
almancul sent di lôr.
Si lu diseva a sior Jacumin e magari ...
1^ fantat
E magari i continuavin a zî a cuadri tal Tiliment o a fâ
patùs a Distrâ: una zornada intera, un mês intêr
e justa i bês par li çartinis e il tabac.
E di unvier, a çapâ passaris cul tramai, par tirâ
indenant.
Pari, il mont a nol finìs né a Taurian né a Çasarsa,
al è pi grant. Dulà chal è lavôr,
là al è il paîs.
2^ femina
Finissila Bepo.
Oramai a àn dissidût cussì.
Uchì no vevin nuia di fâ.
A tasin
Stît atents par nâf, di no colâ tal mar.
3^ fantat
E si ... cu li nâfs a còlin ta laga almancul in
trenta, cuaranta par vias e par rivâ in Australia o in Cànada
a j toça nodâ mês e mês.
Duçus a si metin a ridi.
1^ femina
Pôc di ridi. Stît atents e basta.
No stît a dâ cunfidensa a nissun. Il mont al è
plen di int cha speta di imbroiâ chei cha van in
serça di lavôr.
2^ fantat
Lussia, no cor vê pôra.
I sin in cuatri, zovins e fuarts. An di nassi chei cha nimbroin.
1^ femina
Gilda e Noemi, chês di Anzul, cha son zudis a Milan, pena
rivadis in stazion a àn domandât dà cha
era la strada chal steva sio barba e un veçut, chal
someava San Laurins, a li à menadis di cà e di là,
fin chal è vignût scûr e pôc lontan
da la stazion, doi fantats , cha erin di sigûr dacordo
cun lui, a j àn robât valisis, borseta e duçus
i bês.
1^ fantat
Adès i ài capît parsè cha son finidis
a servî e no a fâ li sartoris, come cha disevin
prin di partî.
2^ fantat
Erino a servî ta chê çasa vissin da la stazion?
Clamailu servî sè cha fadevin.
Al rît.
2^ femina
Lengata.
3^ fantat
Al è rivât Turo, cul çar di Nisiu. Partan fôr
li valisis.
A van fôr duçus cu la roba preparada; a restin dome
un fantat e la fantata.
2^ fantat
Tarsila, mi toça saludâti.
Fantata
Checu ...
2^ fantat
No ti si metaràs migo a vaî ?
Ti ài prometût o chi torni o se mi çati
ben ti fai vignî jù.
In Australia bessol i no resti.
Fantata
No stâ disi nuia, no stâ a prometi.
Al sarès piês.
2^ fantat
O i torni o ti vens jù tu.
No ti lassi bessola. I ài bisugna di te.
A la strens e al fa par bussâla. Jê a lu para via.
Nença adès chi stai par partî no ti si
lassis bussâ e strenzi.
A ei di cuanchi ti eris a li elementars chi speti di bussâti.
Al torna a strenzila, jê a si lassa bussâ. Un busson
curt, di scuindon.
Tu sta tenta di no çatanti un atri e di dismintiâti
di me.
Fantata
Jo ti speti, a cost di doventâ veça spetanti.
A lu strens e a si bussin a lunc.
E tu jôt di no vuardâ li australianis, chi ven
jù e ti giavi i voi, satu.
A van fôr. A tornin dentri li feminis e lom. A si jôt
che àn vaiût.
2^ femina
No ano dismintiât nuia?
1^ femina
Mi pâr di no.
A tasin.
Sè ben chal veva preparât il çar, Nisiu;
li balis di paia, li cuiertis parsora, come par una nossa.
Oramai no ju iodarin pi.
2^ femina
Prin o dopo a tornin, ni lu àn prometût.
1^ femina
A ei massa lontana lAustralia, chal fós Milan o
ença la Fransa, ma lAustralia, di là jù
a nol è mai tornât nissun. Al è massa lontan.
Om
Ano volût zî via ? e alora cha restin là
cha son zûts.
I vai a governâ li bestis.
Al va fôr.
3^ femina
Viso iodût Tarsila trop cha vaiva pal sio Checu ... a
no j à dita mai di sì, ma a j voleva ben instès.
Bastava chal vès çatât un lavôr e
jê a lu sposava davorman. Pôra fruta, a taca mal la vita.
1^ femina
No sta fâj bado, cha j passa prin di carneval, a bastin
doi bai là di Toni dal cine e mandi Checu...
2^ femina
Mieit cussì.
Se varesse, di stâ a spetâ chal torni ?
E magari dopo al torna cun femina e fruts, come chel di Ciso, cha
era Noemi cu la dota pronta di ains e lui al è rivât
a Nadâl cun doi fruts e la todesça.
Robis cha j vegni un colp, pôra fruta.
3^ femina
So mari a nol à ençamo perdonada a chei di Ciso.
1^ femina
Sè colpa ano lôr ?
Ma ença lui, sè colpa l ae ?
No basta essi via, lontans, dibessoi, vê dome lavôr, almancul,
cun tuna femina dongia, forsit, al è mancul dûr.
2^ femina
Si preparitu a difindi ço fì ?
1^ femina
Nol à bisugna di essi dinfindût il gno; al à scuasin
trenta ains e i pensi cha nol vedi mai pensât di metisi
cun tuna fantata, dome çassa, ussei e visçadis ...
2^ femina
In paîs di zovins a son restâts dome Anzul, il mat dai
Suets, pôr frut, e Gusela, il sartôr.
Scûr.
CUADRI 7
Di nouf in ostaria.
Chigno
Un a la volta a erin partîts duçus i fantats e a tornavin
in pôcs : Cheto, Elio, Remigio ... chei cha erin zûts
a Milan, in Belgio e in Fransa, cha vignevin a Nadâl par
tornâ via subìt, dopo il prin da lan.
Berto
A tornavin i prins ains.
Dopo si sposavin e vignevin sempri pi di râr. E cuancha
rivavin, cu la femina foresta, magari cun tun frut, al era come cha
no fossin tornâts.
A si jodeva cha pensavin dome di tornâ via, scuasin ch
a si vergognassin di çasa sô, di sio pari chal
çacarava par talianot cu la nuissa, par fâsi capî
e chal finiva par no capîsi nença lui.
Chigno
A ei vera, no erin pi chei di prin.
Berto
Noatris, chi erin zûts davôr di lôr, cuancha
zevin a zuiâ di balon a San Martin o cuancha fadevin il
bagno ta la roia cun chês dal Salet, noatris ju scuierzevin
gambiâts, come se vessin dismintiât chês balis e
monadis, contadis e fatis par lassâni merveâts.
Ma erin gambiâts pardabon : a erin doventâts oms, cu la
femina e i fruts da mantegni, il lavôr di no pierdi.
Chigno
A ni jodevin zuiâ di balon tal prât di Bugi e a passavin
denant sensa fermâsi a fâ doi tiros, come cha no
vessin savût pi dâj una pessada a la bala.
Berto
A no pessedavin il balon, ma a j devin un scals al nestri essi fruts:
jodintju cussì diferents, si sintevin ença nô
fôr post, tal prât di Bugi, a cori davôr di una
bala.
A tasin.
Chigno
Simpensitu di cuanchal è tornât Ligio, cu
la fransesa ?
chê bionda cui çavei lungs scuasin fin tal cûl,
vistida di zâl e di ros, il rosseto sui lavris, ch a ei
vignuda in ostaria cun Ligio, la sera, e si è mituda a fumâ
?
Berto
Mi la impensi, mi la impensi, chê che Goriu al à fat
tornâ in Fransa dopo trê dis.
Scûr.
CUADRI 8
Trê, cuatri feminis, doi oms, una fantata e cualchi frut a
son sentâts in mies dal breâr, o ta li çadreis
o a scrufuion: a stan disclofant. La lûs a ei debula, in somp
telos neris
.
1^ femina
Lisuta, ti ae scrit Ligio ?
2^ femina
No, ma mi à mandât un valia di sent francs.
3^ femina
Dulà l ese adès ?
2^ femina
Lu vin partât in Cassa rurâl.
3^ femina
Ma no il valia, Ligio?
A si metin a ridi.
2^ femina
In Svissera cun chei di Selestut.
1^ femina
Al torne par Nadâl ?
2^ femina
No sai. Forsit.
Fantata
No crôt chal torni.
1^ femina
Sè satu tu ?
3^ femina
Si jôt cha sa.
2^ femina
Ti ae scrit ?
Fantata
Parsè al varesse di scrivimi ? A nol è migo il gno murôs.
1^ femina
Se no si sa, a si tâs.
Fantata
I disevi pensânt a chê da lan passât.
3^ femina
Cuala ? A la fransesa chal veva partât cà ?
Fantata
No, a sè chal à ....
1^ femina
Roma, tô sôr a ese ....
2^ femina
Lassila cha conti.
Fantata
Nuia, nuia ...
2^ femina
Adès chi ti as tacât, i ti as di finî.
Fantata
Ma ... no sai ... i pensavi che sio pari ...
2^ femina
E no, bieleza, adès ti mi la contis justa.
3^ femina
Ma ese una roba tant bruta, che no ti pos contânila ?
Fantata
Ma no, a ei na monada.
3^ femina
E alora contila. No sarà mai la muart.
1^ femina
Taiâti la lenga, a te.
Fantata
Ma se lu à savût dut il paîs.
Lan passat, lultin da lan, al era zût, cul
Çaliâr e Gusela, lassù di Toni dal cine a balâ.
3^ femina
A era ença la mê. Ma chê mostra no mi à
contât nuia.
2^ femina
Votu tasi ! Continua, ma sot vôs, cha nol sìnti
sio pari.
Fantata
Alora ... a li nouf al era belzà çoc. Al zirava pai
taulins e linvidava a balâ dutis li fantatis e, se a j
disevin di nò, al tacava a ufindilis. Su dinprin a lu àn
lassât pierdi, ença parsè che il Çaliâr
e Gusela lu tiravin via e a tignevin cuiets i masçus cha
erin cu li fantatis. Ma dopo, sempri pi in bala, al à tacât
a sigâ, a meti li mans intôr, cussì a lu àn
butât fôr. Ma lui, ogni volta, al tornava dentri.
Viers miesanot, a son passâts i carabiniers di Spilinberc e
Toni a j à contât di Ligio, chal era sentât,
sui sçalins dal cine.
Un carabinier a j è zût vissin par çacarâj
e lui al si è mitût a porconâ, chal varès
copât duçus se no lu lassavin tornâ dentri.
Alora a lu àn çapât e lu àn strissinât
viers la camioneta.
Ligio al si è mitût a vaî, a domandâj di
lassâlu tornâ a çasa. Molaitmi, al diseva,
chi mi rompîs la giacheta, molaitmi chi fai un massel.
Ma lu àn partât in preson e lu àn tignût
dentri sin tal doman.
2^ femina
E a me, chal mi veva contât di essi stât atôr
cun tuna di San Zors, una brava fantata cha j plazeva un grum,
cha la varès ença sposada, a podê, ch
al sarès restât ença a çasa par jê.
A tâs.
Se lu sa sio pari a lu copa...
Fantata
Par chel al à pôra a tornâ.
1^ om
Cui l ae pôra ?
2^ femina
Nissun. Si çacarava da lultin da lan.
1^ om
Pensait a disclofâ e no a li fiestis.
1^ femina
Goriu, noatris i savin çacarâ e parâ indenant il
lavôr.
2^ om
Pi che çacarâ i savîs disi mâl da la int.
Cun vuatris a no si salva nissun.
3^ femina
Se no vi va ben, no stît a scoltâni.
Tornait a li vuestris bestis, ai vuestris bês, al vuestri çapitani,
a la vuestra guera. No vîs atris discors.
1^ om
Lassa pierdi, Turo, lassilis cha si fruin la lenga tra di lôr.
A lavorin par un toc tasint.
1^ femina
Lultin da lan, in paîs, al sussêt sempri alc.
Fantata
Dut lan, al è un mortuori, sempri chê e chê.
Almancul una volta al an che...
3^ femina
A è che la int a no ei bituada a fâ fiesta, a bêf
e dopo a rivin li disgrazis.
Come chê di Miuta mulinara, trê ains indavôr. A
làn sintuda, a miesanot, sigâ tal curtîf
viva il cinquantadue, viva lanno nuovo e il dì
dopo a làn çatada inneada ta la roia. A era plena
di vin.
A di essi sbrissada dentri, cul fiasc in man.
1^ femina
E sì che di bevi a era bituada. No satu li barufis cun sô
cugnada...
3^ femina
Buna ença chê. Cuanche Tino e Miliu a zevin tal çamp,
a platavin la clâf dal camarin, dà cha tignevin
il vin, par no çatâlis a misdì çochis e
sensa vê preparât il gustâ.
Fantata
A me no mi à fat dôl, come cha ei muarta.
A era una lengata, busiara e buna dome di zî atôr a disi
mâl di duçus. Di me a nd à ditis di duçus
i colôrs.
2^ femina
Però era sempri la prima a fâ la comunion.
Fantata
A varès fat mieit a no zî nença a messa, sa
ei par chel.
2^ femina
Ma a disi il vêr, tu, Tarsila, no ti fadevis nuia par no fâj
vê alc di contâ sù di te.
Di cuanche Checu al è zût in Australia, di murôs
ti nd as vûts un pôcs massa...
Fantata
A son trê ains chal è partît, al mi à
scrit dôs voltis e dopo a no mi à nença rispundût
a li mês letaris.
Sè ae di doventâ vedrana o veça come vô
prin di sposâmi ?
3^ femina
Va ben vê voia di sposâsi, ma no lassâ passâ
un fantat denant dal porton sensa fermâlu ...
2^ femina
E se a no passin, ti ju fas vignî di fôr : un militâr
di Çasarsa, il favri di San Martin, il daziâr di Valvason.
Fantata
Viso tignût il cont ? A saràn robis mês, nò.
A fâs lufinduda.
Sal è par chel, stassera, al à di vignî
un tenente dai bersaliers cha son a fâ il campo in Grava.
Lu ài çatât zint a partâ il lat.
3^ femina
Tenente no mancul.
1^ femina
Se lu sa ço pari, a ti copa. O alpin o nuia.
Tarsila a si jeva sù e a va sul porton.
3^ femina
Par essi biela a ei biela.
2^ femina
Ma si jôt, pôra fruta, cha ei restada sensa mari
massa adora.
1^ femina
Me sôr a ei muarta che jê a veva trê ains. E Selestut
oramai al è veçu e nol riva pi a comandâj.
3^ femina
Pi che veçu, al è sempri çoc.
Chê atra sera lu ài çatât, in plen curtîf,
chal pissava.
Ma Selest, i dîs, sè fadiso ? e lui Femina,
sè ventu a fâ ta la me stala ?
Dutis a ridin.
2^ femina
Sô nora Palise a no pos pi.
A dîs chal doventa ença trist se al à biût
e che la paca a pena cha j dîs alc.
Sul porton al è rivât un soldât e Tarsila a lu
strissina fôr davorman.
3^ femina
Vonda disclofâ ! E lora dellamore
1^ femina
Lussia, a son i fruts.
3^ femina
Cha li san mieit di te li porcheriis, chê canaia lì.
A van a scuela, lôr, e a li imparin dutis.
Scûr.
CUADRI 9
Di nouf ta lostaria. Chigno al è in peis, come chal
stès par zî via; Berto sentât; la zovina, in somp,
a si cura li ongulis.
Chigno
Mi toça zî.
Che tu no ti vens a judâmi a sçamâ il fen.
Mi a fat plasê vêti jodût. Stami ben.
Berto
Ença tu. Mandi, Chigno, e no stâ copâti di lavôr.
Al ridussea.
Chigno
Sfot. sfot. Mandi, Berto.
Al va fôr.
Fantata
Non cè pericolo.
Berto
Ença a scuela poça voia di fâ ...
Va ben che a scuela a ni toçava zî; e che duçus
i zevin sensa voia e cha simparava pôc e nuia. Ta
dôs stansis, parsora la lataria, a erin sinc classis. Ta una
la prima. la seconda e la tersa; ta chê atra la cuarta e la
cuinta. I maestris a rivavin di fôr, cuancha podevin.
Nô, chi erin rivâts dopo mai, paradis via dal curtîf
li frutis, cha volevin zuiâ di campo, i tacavin una partida
di balon che spes a finiva dopo li nouf.
Ogni tant al vigneva fôr il casaro, a ni vuardava, al sçassava
il çâf, al spudava il tabac chal mastiava da li
sinc e al diseva: Massa polvar.
Il maestri, forsit stuf di stâ a sintî la maestra Rosa,
cha j contava dai fiis in colegio a Udin, da lom che ogni
tant al beveva, a ni clamava par zî dentri, ma nô o no
lu sintevin o i disevin: Ancora un gol e lui a ni lassava
continuâ.
Par dôs oris, tra fâsi passâ il sudôr, finî
di cateâ par un gol no vût, pensâ a come chi
vevi scartât Bruno, Cheto, Guerino, un davôr di chel atri,
par dôs oris al era come chi no fossin a scuela.
Scûr.
CUADRI 10
Al ven dentri un grop di fruts e di frutis, a partin una çadrea
parom. La lûs ei zâla. Atôr atôr telos neris,
di una banda una çarta da lItalia. A ven dentri una fruta
curint, come spaventada.
1^ fruta
Sè pôra, sè pôra.
1^ frut
Ti dole la pansa ?
1^ fruta
Anzul mat.
Duçus a si zirin da la so banda.
2^ frut
Dà chal è ?
1^ fruta
Al è ...
A taca a vaî. Li frutis a j van atôr. I fruts a li vuardin,
serius.
1^ frut
Un dì o latri i lu copi.
3^ frut
Copâlu, no. Ma zî a tirâj cualchi clapada, a j farès
dome ben.
2^ frut
Ma sè cha ti à fat ?
1^ fruta
I vignevi ... i vignevi a scuela, curint chi eri tars, e no
mi soi impensada, denant çasa sô, di passâ da la
banda dai Tofui e di vuardâ se il porton al era viert.
I fai cussì ogni dì e se il porton al è viert,
i speti chal passi cualchidun e i passi cun lui.
Uê, no mi soi necuarta chi eri dongia çasa sô,
i soi passada e lui al è vignût fôr, di colp :
la barba lungia, i voi spiritâts, la çamesa blança,
li barghesis neris, discols.
1^ frut
Sè ti ae fat ?
3^ frut
Sè ti ae fat ?
4^ frut
Lassaila contâ.
1^ fruta
No mi à fat nuia.
Al è restât pena fôr dal porton e mi vuardava,
come chal volès disimi alc.
Jo i soi restada un moment a vuardâlu.
Al à i voi clars come plens di lacrimis, come cha nol
jodès.
Lui al à fat par çacarâ e jo i soi sçampada.
2^ frut
Ma ti ae coret davôr ?
1^ fruta
No sai. I vevi massa pôra par voltâmi.
5^ frut
Gno pari al à dit che àn di metilu in manicomi, cha
no podin lassâlu cussì, lìbar e bessol.
6^ frut
Al à pûr sô mari e sio fradi.
2^ fruta
Sô mari ... a ei buna dome di vaî.
E po, lui la paca ogni dì e vuai se no lu contenta.
3^ fruta
Jo i ài pôra. Al è bon di copâti.
1^ frut
Prin di copâmi, al à di çapâmi.
3^ frut
I mats a son trisç : a ti çapin cuanchi no ti
si lu spetis.
5^ frut
Trisç e furbos. Ença i siei àn pôra di
lui.
7^ frut
A no ei vera.
Sio fradi Jacum, a çasa mê, a ni à dit chal
è bon, chal sa di essi mat e che di not, spes, al si
met a vaî.
Al è lui chal à pôra da la int.
Ença jo i vevi pôra na volta.
Un dì a mi è sussedût come a Teresina.
I soi restât a vuardâlu, sensa saliva in boça,
mi pareva di essi paralisât : i sin stâts un biel toc
a vuardâsi tasint.
A la fin i ài dit: Mandi, Anzul, i vai a scuela.
Al à spalancât i voi, al à mitût li mans
in sacheta e, come chal vès voia di çoimi pal
cûl, al à dit : Scuela, scuela e al è
tornât dentri dal porton. Di chê dì, ogni volta
chi lu jôt, lu saludi e lui, ridint, al mi dîs :
Va a scuela, va a scuela.
Scûr. Di fôr dal breâr a si sint na vôs.
Vôs
Lucia, incomincia a leggere la poesia la cavallina storna,
che me la dovete sapere a memoria per domani.
A simpia la lûs. Duçus an in man un libri viert.
Lucia
O cavallina, cavallina storna
che portasti colui che non ritorna;
lo so, lo so che tu lamavi forte
con lui ceri tu sola e la morte.
Scûr.
Dopo un pôc al simpia un faro su doi fruts, cha
çacarin sot vôs. Atôr al è scûr.
1^ frut
Sè vole disi storna ?
2^ frut
Boh?
Forsit sturnela, matusela, cha no vôl stâ tra li
stangis, come la çavala di Trapula, cha àn di
essi in cuatri par tacâla a la careta e jê cha scalsa
come un demoni.
1^ frut
Però, cuanche Trapula al fâ çoca, a lu mena a
çasa da Spilinberc dibessola, sensa che lui al si necuarzi.
A ven jù dreta, sensa sbaliâ strada e a si ferma fôr
dal porton a spetâ che Santina, se no ei çoca ença
jê, a vegni a tirâlu jù da la careta.
2^ frut
A pi sintiment la çavala che lôr doi.
Una volta Trapula, Pieri Frusin, Selestut e Goriu a son partîts
di bunora par zî a bevi li aghis di Anduins.
Çavala, careta, dôs balis di paia, la cuierta : I
tornan prin di not. E niente bere.
Rivâts in plassa a si son fermâts in butega, lì
di Nisiu, cha no podevin passâ drets e si son fats un
sgnapin e mies di neri parom. Lì da la Buteguta, denant da
la stazion, àn fat replica.
A Pos dôs ostariis; a Cosa al era belzà misdì
: pan, formai e un fiasc di neri o di blanc, no si è mai savût.
A li cuatri, la çavala à zirât e a ju à
partâts a çasa, çocs come farcs.
Lindoman, Selestut, fôr da la lataria, al à dit
che li aghis di Anduins a no erin pi chês di una volta, parsè
cha j vevin fat vignî un gran mâl di çâf.
Vôs
Silenzio !
1^ frut
Ença uê li deis a no vegnin pi.
Maestra, posso andare al cesso ?
Vôs
Mio Dio ! che parole. Ai servizi, si dice, ai servizi. Non imparerete
mai.
1^ frut
Adès a taca la prediça sul talian : cesso o servizi
a me mi sçampa.
2^ frut
Va, va, chi ti tornis di sigûr prin cha vedi finît
di dîni contadinacci, ignoranti.
Jê e il sio talian, che po a nol à nissuna peraula
di chês cha ni coventin a nô.
1^ frut
O a ei jê cha no capìs nuia.
2^ frut
Simpensitu di cuanchi vin domandât sè môt
cha si dîs par talian çarugel, manovelis, sçalâr
e legnola ?
1^ frut
Orpo, a no capiva nuia, e tu ti as fat il disen, ti as spiegât
sè môt cha son fats, a sè cha servissin.
2^ frut
A la fin a ni à dit che par talian no esistin, chês peraulis
lì.
1^ frut
E cuanche Aio a j à rispundût cha si jodeva che
alora nô i no stin in Italia, a si è rabiada e a à
tacât a dîni di dut.
2^ frut
Su dinprin a era doventada rossa come na fraula, dopo
a era zuda a sigâ e a vaî dal maestri, chal è
vignût dentri a mi à çapât me e Aio pa li
orelis e ni à sbatûts in zenoglon davôr da la lavagna.
1^ frut
Mata e ignoranta.
I eritu a scuela cuancha à rot in doi una çarta
di mil francs par spiegâj a Teresina di Zesa che mille
è il doppio di cinquecento ?
2^ frut
I eri, i eri. A me a mi son vignûts i sgrisui. Sbregâ
mil francs. Robis di mats.
1^ frut
E Teresina a no à capît instès.
2^ frut
I speri ben.
Cha vès mitût dongia dôs çartis da
sincsent par fâj jodi cha fan mil, ma sbregâ mil
francs. A no podeva capî.
1^ frut
Maestra ...
2^ frut
Tâs, chi ven fôr ença jo.
1^ frut
No ni à migo dita di sì ?
2^ frut
Tant, a no si necuars.
Scûr.
QUADRI 11
Berto e la fantata in ostaria.
Fantata
Ma Bruno e Guerino sono molto più vecchi di lei, credo, come
mai eravate a scuola assieme ?
Berto
A scuela i erin in tançus parsè che i erin in pôcs
a finî in sinc ains. Toni di Mia al veva fat trê ains
di prima, doi di seconda e doi di tersa. La maestra Rosa ai à
fat fâ lesam di cuinta prin chal partìs pal
Belgio, a vinç ains.
Al tâs.
E dal Belgio a nol è pi tornât.
Cuanche laradio na sera à dit che ta una miniera
a erin restâts sot in tresinta, Tita, sio pari, chal steva
senant, al à çapât sù e al è zût
ta lort, disint : Al è ença il Toni.
Trê dis dopo a son vignûts i carabiniers a partâj
na letara e lui al si è sierât ta la stala, sensa
leila; lui cha nol veva volût nença zî a
San Zors a comprâ il Gazetin cu la lista dai muarts.
Fantata
Di giovani ne muiono anche adesso. Un mese fa in un incidente è
morto Cristian, aveva ventanni.
Berto
Ma adès a morin par zî a balâ.
A tasin.
Ma murî al è tal cont dal vivi : dome di scugnî
murî a si è sempri sigûrs.
Scûr.
CUADRI 12
Scûr. Vôs di fruts.
1^ frut
Atu sintût ?
2^ frut
Sè ?
1^ frut
Un rumôr. Su pa li sçalis.
2^ frut
Al sarà il pari.
1^ frut
Ma al è zût a durmî prin di nô.
2^ frut
Alora la mari.
1^ frut
Chê no ti la sints cuancha çamina.
2^ frut
Alora il nonu. Al varà vût sêt e al sarà
zût jù a bevi un cop di aga.
1^ frut
Il nonu al si parta laga in çamara, prin di vignî
a durmî.
2^ frut
Alora a son i spirts.
1^ frut
Mona ! Ti sas chi ài pôra.
A tasin. Si sintin rumors vignî di fôr.
1^ frut
Sintût ?
2^ frut
I vai a jodi.
1^ frut
Sta tent.
2^ frut
Si, di no strupiâmi intôr da li çadreis.
Al viers una puarta e a ven dentri un pôc di lûs. Si
jodin tal breâr dôs çadreis cui vistîts parsora.
A ei la mari.
Al siera la puarta. Di nouf scûr.
Forsit à fat la Stela, cha finiva i dis chê setemana
chì.
1^ frut
Ma latu propit joduda, la mari ?
2^ frut
Durmìs. Lài joduda, lài joduda. Fifon.
A tasin.
A simpia la lûs e a ven dentri una femina cun tun traverson
neri, sensa fassolet tal çâf.
femina
Il nonu ... al sta mal ... al è muart, prin di miesanot.
A sanglussea.
Vuliso vignî a jodilu ?
1^ frut
Jo nò !
2^ frut
I ven jo.
Al ven dentri un om, in canotiera e tiracis.
Om
Lassiju durmî. A lu jodaràn doman. Ven fôr. Lassiju
durmî.
A van fôr. I fruts a tasin.
1^ frut
Pode vignî a durmî cun te ? I ài pôra.
2^ frut
Ven.
A tasin a lunc.
1^ frut
Ma doman, zino a scuela, dinstès ?
Scûr.
CUADRI 13
Ta lostaria Berto e la fantata.
Berto
Il piês, na volta, al era cha si viveva come sierâts
ta la sçaipia dal paîs. Il mont par nô al tacava
tal Tiliment e al finiva ta la Miduna.
Chei di Turida, di là da laga, a erin foresç,
ma foresç chi crodevin cha no fossin fats come
nô.
Il Belo al à sposât una di Codroip Di
Codroip ?e si zeva a çatâlu par jodi se era una
femina come li nestris: çavei, voi, boça, dôs
giambis, dôs tetis... ma li nestris a vevino boça, çavei,
tetis ?
A erin feminis parsè cha stevin a çasa, parsè
cha vevin sempri il traverson neri, il fassolet tal çâf,
parsè che la domenia a no zevin in butega a bevi e a zuiâ
di çartis.
Magari a bevevin in çasa, tal camarin e nissun lu saveva.
Fantata
Anche mia madre si lamenta di aver avuto poco o nulla quando era giovane.
Doveva essere dura.
Berto
Dura ? Forsit.
Ma forsit no era dura; a era cha no si cognosseva atri.
Di giornai, il Popolo settimanale della diocesi di Concordia.
E dulà ese Concordia ? lontan, viers Pordenon, fôr dal
mont. Laradio sintût di sera a çacarava di posç
chi no ti cognossevis, di robis ch i no ti capivis.
Justa cui chal veva vint la tapa dal tûr di Fransa o la
domenia, dopodimisdì, a ti contava la partida di balon: Milan-Inter
due a due. Hanno segnato Amadei e Lorenzi per lInter, Nordhal
e Burini per il Milan. Arbitro Dattilo di Roma.
E cun chê ti stevis una setemana a pensâj sù e
ti ju metevis tun çamp, fôr di na sitât chi
no ti rivavis a imaginati.
O ti pensavis a Coppi, in bicicleta, ta la strada di una montagna
che, no vintla mai joduda, no ti savevis se meti dongia: sè
prâts, sè arbui, sè int.
A erin posç fats di nuia, vignûts fôr di una fotografia
di ço pari alpin, di chê atra çatada tal libri
di cuinta, cun tuna sitât çapada tant di lontan chi
no ti savevis se i palas a erin palas o dome murs cui cops.
A sarès coventât savê tantis robis, ma no lassavin
chi li savessin.
Fantata
Chi non vi lasciava ?
Berto
A dessidi par duçus, ença se no ti disevin mai nuia,
a erin il predi, il miedi, la marchesa ...
A someava che dut il paîs a j zès davôr par no
fâj un displasê.
Una domenia, viers sera, i erin in otobre o novembre e al tacava a
vignî il scûr da la grava, da la strada dal pos a son
vignûts jù, in bicicleta, deis, dodis fantats, çantant,
cun dôs bandieris rossis.
Si son fermâts ta la plassa da la glesia, àn çantât
ençamo un pôc, bivûts e stonâts, e a son
partîts viers Spustunsic.
In paîs la int à çacarât par un mês.
Nença cha fossin stâts i todescs in timp di guera
!
Un al diseva cha zevin atôr a robâ gialinis, un
atri par jodi se çasis brusâ, un atri cha erin
dome boins di partâ via il formai ta li latariis.
E il predi, il predi la domenia al veva benedet la plassa dulà
cha si erin fermâts.
I comunisç di Barbean.
Ma nissun al saveva sè chal era, il comunismo.
Fantata
Ma eravate proprio ignoranti, allora.
Berto
Ignorants, ti as reson. Ma adès al è fassil dîlu.
Mussolini, il re, De Gasperi, il governo : roba cha si veva
sintût nomenâ dal aradio, dal fatôr, dal predi o
dal vitrinari.
A era int cha ni comandava e tant a ni bastava. Un al valeva
chel atri. A nô a ni toçava sempri e dome ubidî.
Come na disgrazia, di maledî, di çocs, ma che in
somp a si scugneva soportâ.
Fantata
Con la televisione non è più così.
Berto
Eh, la television, il computer...il villaggio globale ...
I crodîs di vê il mont in sacheta e magari no i vîs
nuia.
Come nô.
Scûr.
QUADRI 14
Simpia una lûs zâla e flapa. Tal mies dal breâr
un grop di int: oms, feminis, doi fantats e una fantata, cualchi frut.
A stan fadint la vea ta una stala.
1^ om
Mi toça zî a spandi.
1^ femina
Va ta la cort , Turo, no chì ta la stala.
1^ fantat
E platilu, che nissun ti lu robi.
1^ femina
Denant dai fruts. Vergogniti.
Lom al va fôr.
2^ fantat
No ei pi religion.
2^ om
No stâ crodi di fâ il furbo, tu. I sin pi veçus
di te.
1^ fantat
E cun chel ? A nol è migo un merit essi pi veçus. A
ei una disgrazia.
2^ om
I nt sai pi jo di duçus vuatris mitûts insiemit.
Fantata
Sè saviso, vô, chi no sîs stât nença
a Udin.
2^ om
A Udin, se ti vôs savêlu, i soi stât, a Madona di
Grazia, tal trentavot.
2^ fantat
Cu la çamesa nera e in procession a preâ pa la salût
dal duce.
2^ om
Par cui chi ài preât a nol tinteressa. A
Udin e, di soldât, ença a Tarvisio e a Glemona.
Fantata
Ma il mont al è pi grant, nol è dome Udin e Glemona
e Tarvisio.
2^ femina
Parsè, chei cha son zûts ta li Merichis, ta li
Fransis, sè ano imparât ?
1^ fantat
Alc pi di nô, sigûr.
2^ om
La zoventût à dome chê di sçampâ.
Ma il mont al è sempri chel.
Fantata
Al sarà sempri chel, ma par savêlu a si scugnarès
zirâlu e cognossilu.
2^ fantat
Al è fassil platâsi ta un paîs, sierâ i voi
e fâ fenta che dut il rest dal mont al sedi finît.
1^ femina
Ença a me mi sarès plasût zirâ il mont,
savê, cognossi int : ma pi in là di Spilinberc no mi
àn mai lassada zî. Nença a Madona di Grazia.
1^ om
Pena tornât dentri.
Guça, guça che se no la çalsa ti la finìs
pal mês di mai.
Fantata
Cuancha no si sa sè disi, al salta fôr il lavôr,
il dovê, la fadia, il sudôr e il ledan da çamâ.
Ma sempri sensa un boro in sacheta e fâ fadia a rivâ tal
doman.
2^ femina
Cul lamentâsi no si va indenant.
Fantata
Propìt vô mari, chi sîs un rosari di laments,
dut il dì.
Pìtost di stâvi a sintî, i vai a jespui.
2^ fantat
No sta zî a jespui, ven cun me a balâ.
Fantata
E chei lì a mi lassin.
2^ fantat
Basta no dîlu.
1^ om
Ma se i ven a savêlu, j fracassi li giambis a sun di bastonadis.
1^ fantat
Sè l ese di mâl a balâ ? Si çatan
lì di Broça.
2^ femina
Bulos, zî a balâ in çasa di un pôr fantat
suet.
Fantata
Lui a nol bala, al suna larmonica.
A doventa duta rossa e a tâs di colp.
1^ om
Sè satu tu ?
Fantata
A mi àn contât.
2^ fantat
I sin in siet, vot : jo, il çaliâr, Giovanin di Rosa,
chês di Tin Favri, la Gheta di Pòs ...
2^ femina
Buna chê.
2^ fantat
E cualchi volta a rivin dôs dal Salet.
Ma no mi plâsin, a stan dome a fumâ e a balin tra di lôr.
1^ fantat
Dome Cide al sa fâlis balâ : a nt çapa sù
una, la strens e al taca a fâla zirâ, come cha svualàs.
Jê, cui voi sierâts, a j va davôr lisera come na
pluma. E a restin lì tal mies da la stansia tant che larmonica
a suna, che nisssun al à coragiu di movisi, par no intrigâj.
2^ femina
Ença a me, di zovina, a mi plaseva balâ. Ma il pari no
mi à mai lassada.
2^ om
Si, si, la Gheta, chês dal Salet e dopo, la domenia, il predi
in prediça al tona contra la casa del peccato e
vuardant Broça al finìs :Capo primo il suonatore.
1^ fantata
Lassa pierdi don Bortul, al è veçu e al è bon
dome di jodi il mâl dapardut. A balâ no si fa peciât.
1^ femina
Ma il Papa al à dita ...
Fantata
Ença il Papa al ven fôr adès.
1^ femina
Il Papa, sigûr. Al è scrit tal Popolo : Il ballo
e il comunismo sono i due mali del secolo.
2^ fantat
Il comunismo no sai, ma il balâ !
2^ om
Se lu dîs il Papa, alc di mâl al è. Lui al sa.
1^ fantat
Parsè, al vae a balâ ença il Papa ?
Scûr.
CUADRI 15
Ta lostaria, Berto al si è jevât in peis. La fantata
a ven a çoli il got, a plea il giornal.
Fantata
Ma allora avevate anche voi, i vostri divertimenti.
Berto
Sè pensavitu, chi no vessin propit nuia ? Il mont al
è sempri chel, sempri e dapardut.
Ti contarai, prin di zî via, una roba cha mi è
toçada cuanchi eri frut e che forsit a ti servìs
par capî.
A era pôc prin da lunvier, una zornada freda, ma plena
di soreli. Gno nonu al steva spacant lens tal curtîf e jo ,
sentât su di un grum di pai di cassia pronts di meti ta li vîts,
i mangiavi un milus.
I gioldevi a jodilu taiâ cul manaras il len in doi : prin al
fadeva il segno sul len cun tun colput, dopo un colp sec propit lì
chal veva fat il segno e il len al svualava via in doi tocs.
Nol sbaliava un colp.
I dai un morseon al milus, cuanchi mi necuars chi vevi
mangiât ença un vier.
I ài spudât di corsa il bocon e, par essi sigûr
cha no mi sussedès nuia, i ài dita : Nonu,
i ài mangiât un vier ... e lui, sensa molâ
di spacâ i lens, al mi à rispundût : Adès,
al sta piês lui di te.
Scûr.
|