|
|
alberto luchini
|
Sul denant dal breâr, di man, a son taulis di ostaria cu
li çadreis; dongia a ei na puarta vierta. Ator ator telos
neris a recuardin cha ei not.
La lûs, cha ven fôr pi che atri da la puarta, a
ei çalda e a trai sul zâl. Il rest dal breâr al
è scuasin tal scûr. Al à di someâ il lusôr
di una plassa di paîs destât.
Di tant in tant a passa int cha va via dreta, cha si ferma
a tabaiâ o cha va dentri in ostaria.
Dal scûr da la sala al ven indenant, sot la lûs blança
di un faro, Goriu, un om sui cuaranta ains. Al è vistît
dut di blanc e al è tant palit chal somea un muart.
Pena rivât sul breâr al si vuarda ator, al va viers la
puarta, al vuarda dentri e al va a sentâsi ta na çadrea.
Par timp.
I speravi cha rivassin par timp.
Al vuarda la int cha ei in sala, al si jeva in peis, al ven
sul denant dal breâr.
Cha rivassin ...
i stevi spetant i gnei amigos, cha son ... cha erin Tino,
Ciso, Marcelo, Franco e Aio.
Si cognossevin di cuanchi erin fruts, mancul Franco chal
era alc pi veçu di nô.
Aio ...
Ma al è mieit chi ju cognossedis un pôc a la volta,
tant chi vi conti sè cha mi è sussedût
una sera.
Una di chês seris destât chi vevin di çatâsi
lì di Sandra. Come uè ...
A proposit, jo i soi Goriu.
La lûs a si distuda bel belu e dopo un pôc a torna
a impiâsi.
Goriu al è tornât a sentâsi ta la taula.
I speravi cha rivassin par timp.
Ma mi bastava cha fossin vignûts.
Se no Aio a si la varès vuda a mâl.
Al era tornât par doi, trê dìs e pena chal
mi veva jodût, scuasin sensa saludâmi : Si jodino
stassera ? Vertìs chei atris.
Chì di Sandra, cuanchi erin fruts, i vignevin a çoli
il gelato, ma i vevi pensât chal vès sielt di çatâsi
uchì pi che atri par stâ in pâs e no çatâ
nissun.
Aio ... a erin ains cha nol vigneva in paîs.
I si erin cognossûts davorman, come chi si fossin lassâts
la sera prin.
A pareva impussibul, ma se ti vevis fat li elementars cuntun, ti
podevis vêlu dismintiât, ti podevis vê mandât
su pai stecs il sio recuart, no vêlu pensât par ains,
ma se una dì
al saltava fôr di no sai dulà, pena chi ti lu jodevis,
i ti disevis : lì chal è ... e ti
si impensavis di colp sè chti vevis fat cun lui a torzeon
pai çamps, a scuela, davôr dai bars di spin a smiçâ
li frutis cha fadevin il bagno ta la roia ... e dut al ti vigneva
su sensa fadia.
E se ença i ti jodevis chal era gambiât, pi gras,
cui çavei cha j tacavin a colâ, a ti pareva di
vê denant chel frut di na volta, cu la boça un
pôc vierta e cui zenoi sempri scrodeâts, chal era
il mieit tal zî a nîts ...
Chei chi ti vevis cognussût dopo, a scuela a Spilinberc
o cuanchi ti vevis fat il soldât o a vora, chei, passât
un pâr di ains, no ti ju recuardavis pi,
e, se na not,
fadint fadia a indurmidîti, a ti vigneva sù la musa di
un, i no ti rivavis a dâj un non ...
e se ti saltava fôr un non, no ti si impensavis pi la musa chal
veva ... e no ti fadevis nença un sfuars par tentâ di
impensâtilu : savêlu o no savêlu al era compain
...
Aio ...
Di cuanche i siei a erin zûts a stâ a Milan a si era fat
jodi pôc o nuia.
I prins ains cualchi volta in estât e dopo sempri mancul.
No si saveva nuia di lui e lu vevin scuasin dismintiât.
Si saveva, par via di sô agna, chal era zût in America
a lavorâ, chal steva fadint furtuna.
Ma na dì par television
- jo no lu vevi jodût, i eri a vora -
al era vignût fôr a çacarâ da li gueris ator
pal mont, come diretôr di una granda industria ... di machinaris
pal esercit, mi pareva.
E dopo i giornai a vevin çacarât spès di lui e
a vevin tacât a menâla cul furlan chal era doventât
un non in America.
A ven fôr una fantata cuntuna guantiera. A dîs alc,
cha no si sint, a doi fantats cha passin, cha ridin
e cha van via drets.
La fantata a si ferma su la puarta e a zuia cu la guantiera.
Ogni tant a vuarda da la banda di Goriu, ma come cha no lu jodès.
Monica a mi partava il cafè sensa chi lu ordenassi.
A veva sempri bun timp, chê lì.
E cusssì i vevin savût chal era sempri ator, mo
in Fransa, mo in Giapon, mo in Africa. Sempri in ziro.
Ostia, Aio ...un grant çâf.
Fin di pissul. A scuela il mieit.
La maestra no veva finît di spiegâ e lui a fâj domandis,
a disi la sô.
Un tarlec cha no la lassava in pâs se nol era cunvint
di sè cha j veva rispundût. Al voleva savê
dut di dut.
Nô, chi zevin a scuela par san scugnî, i vevin capît
chal era nassût par câs tal nestri paîs ...
E se si zuiava di balon, ença lì, al era il mieit :
nol molava mai.
Pierdi par lui a era na disgrazia, chi zuiassin cun chei
di Spilinberc o chi fadessin doi tiros denant la glesia.
No meti in cont mai di podê pierdi.
Mi pâr ençamò di jodilu chal mi sigava :
No stâ molâ, ten dûr ... a me, chi
mi stracavi davorman ... i eri gras, chê volta ... gras, no
propit gras, un pôc taront ...
dopo, sui sedis ains, i eri cresssût e ... smagrît.
Lui al era un venc, ferassin.
Bulo e basta.
Al vuarda doi zovins cha son vignûts sul denant dal
breâr e cha si bussin. Ença la camerera a ju vuarda,
a sçassa il çaf e a va dentri. Goriu a j va davor cul
voli tant cha van via. Al è come sorapensêr.
E un biel caràtar ... sempri content, amigon di duçus,
mai una barufa ...
dome sal veva di difindi un di nô ...
Nol era di chei savûts cha stevin su li sôs, che
a scuela no ti devin di copiâ ...
sal podeva ni judava ... ença se li sinteva da la maestra
...
Al era zût via prest dal paîs, però ...
Chì nol veva doman.
Nença a Pordenon.
Volevitu meti la fabrica chal direseva in America ...
Un çavat.
Ciò, sio pari al fadeva il miedi e sô mari la maestra.
Antipatica sô mari.
In paîs no era stada buna di fâ micizia cun nissun,
o scuasin : justa il predi, chei dal spissiâr, la marchesa cuancha
vigneva di Roma ...
la siora maestra ...
cha zeva a messa, di domenia, cul çapelin e cui guants
ença destat...
veva di essi stada una biela femina, di zovina.
A era di Milan, jè ... il miedi di Taurian, mi pareva.
Un bon om, che cuanchi zevin a clamâ Aio a nol diseva
mai nuia e ni fadeva zî dentri, tant chi lu spetavin.
Jè invessit ... se vigneva a vierzi, a mi trimavin li giambis
e no rivavi a disi nuia e jè, ruspia : Dario deve studiare
... Dario non cè ... e lui, dopo un pôc,
al ni vigneva davôr, sçampant pa la puarta da lort
...
Jè lu clamava giardino, lort.
Sô mari ...
Li maris a erin dutis compagnis.
A vevin sempri chê di tègni i fîs tacâts
ta li cotulis : no varessin volût mai molâju.
Prin parsè cha erin pissui, dopo parsè che il
mont al era brut e trist, i amigos a erin duçus pelandrons
... no ti as nuia di imparâ di chei lì, dome brutis
robis ...
Zuiâ di balon ? par sudâsi e çapâ la pulmunite
?
Mai na malatia di pôc, sempri una tragedia pa li maris
...
E la murosa ? a era una disgrazia, e la femina ? un massel ...
Bruta rassa li maris ...
La mê ... mieit lassâ pierdi.
Sempri lì a tormentâmi, a controlâmi, a dîmi
sè chi vevi di fâ e sè chi no vevi
di fâ.
Ma cun chei atris pronta, come na giata, a saltâ sù
a difindimi, ença cuanchi vevi tuart ... la colpa a no
era mai mê, a erin i amigos ... a era chê sbira di fruta
cha mi supava il sirviel e il fil da la schena ...
Sempri compagnis ...
Cun chês maris chi vevin, no varessin podût doventâ
nuia di mieit ...
Aio ...
A jodilu al someava chel di prin di partî.
A la man, come un di nô, nença chal fòs
stât un impiegât dal comun e no sè chal era
doventât ...
E nol rìvava nissun ...
Al va viers la puarta da lostaria e al va dentri. Dopo un
pôc al ven fôr cuntun giornal.
I vevi pensât di jodi sè cines cha erin a Udin
e a Pordenon ...
mai cha vessin dit di zî al cine ....
Al çapa il giornal e al si met a leilu.
Mah ... i no savevi propit sè sielzi ...
Al va dentri, al torna fôr, al va dentri di nouf, al torna
a sentasi e al zira li paginis dal giornal.
Sè monadis di scrivi ... e nô, stupits, i zevin davôr
... il mont al era mat .... mieit lei dome di balon, se no ti volevis
incassati ...
Il balon, par nô, al era na scuela dulà chi
erin sempri i prins a rivâ ...
al era storia, geografia e matematica, parsè chal era
... taront come la ciera, taront come la luna, taront come un sercli
...
e lisêr come i nui che destât a sglonfavin il sêl
di duçus i ciei recuarts ...
cu li oris e oris passadis, di pissul, a pessedâ la bala su
pal mûr, zuiant ta li tôs fantasiis cun Rivera o Rosato
...
Ma pena chal rivava Ciso o Tino o un atri, via tal prat davôr
da la glesia a fâ na partida, magari dome in doi ...
e chei cuatri scals a una bala pissula e flapa a doventavin di colp
pi che una partida da la nazional ...
I amigos ti ju vevis sempri dividûts tra chei cha zuiavin
ben di balon e chei cha vevin il piè dûr come un
clap, che cuancha tiravin la bala no ti savevis mai dulà
cha zeva a finî.
Si zuiava di balon cun dut : un clap, un bossul di conserva, una slavera
di passâsi da la glesia finta çasa, tornant di
dutrina.
No eri mai stât un grant zuiadôr ... tanta passion e pôc
mistêr ...
Se i zevi a jodi li partidis ? ogni domenia e a la sera tacât
a la television a jodi Domenica sprint e la Domenica sportiva e il
lunìs a lei i risultâts ença da la tersa categoria
...
I savevi li formazions di dutis li scuadris ...
Inter : Sarti, Burgnich, Facchetti, Tagnin, Guarneri, Picchi - al
è muart zovin, puaret - Jair, Mazzola, Milani, Suarez e Corso
...
Juventus : Zoff, Gentile, Cabrini ...
Li savevi, ma dopo i vevi molât un pôc ...
Come un pêl di nausea.
Massa çacaris, pi tabaiâ che zuiâ e duçus
cha savevin dut, cha disevin dut ... e par television,
dut lan, scuasin ogni sera una partida ...
Mi pareva che il balon na volta al fòs par divertîsi,
e che dopo al fòs par no pensâ, par insemenîsi
a custionâ di un rigôr o di un opsei ...
a mi someava chal vès pierdût ... o i eri jo chi
stevi pierdint ...
I crodevi di vê jodût rivâ Marcelo.
Vuardant lontan.
Lu varès zurât ...
Scûr.
Goriu al è sentât come prin e al sta leint il giornâl.
Nença chei atris a stevin rivant.
Jo, i ju vevi vertîts.
A j cunvigneva rivâ, se no i fadevi una figura di merda, cun
Aio ..
A mi veva dita lui di vertîju ...
Al plea il giornal.
Al era chel di sempri, Aio ... forsit un pêl pi gras.
Lu vevi jodût di sçampon.
Cui sa dindulà chal vigneva.
Al sta sorapensêr.
Mah ... ença lui ...
Jo al sio post, no sarès tornât in paîs nença
se mi vessin paiât ...
Massima dopo chal era muart sio pari e che sô mari a era
zuda a stâ cun lui, mi pâr a Neviork ... sì a Neviork,
pena fôr, par essi precîs.
Vignî uchì a fâ sè ? par cui ? par nô
? par jodi di Ciso o di Tino o di me ?
Parsè no ? I erin amigos ...
No ti podevis dismintiâ il paîs.
A no era nuia di fâ, al ti restava dentri ... a disevin.
Dentri o fôr, jo, se fòs zût via, jo no sarès
pi tornât .
Via, via e basta. Taiâ, un colp sec cun chel di prin ... via,
via.
Forsit i disevi cussì parsè chi no eri mai zût
via.
Nença pa li feriis, chi li passavi tal Tiliment ...
Chei atris a erin duçus bituâts di zî a Lignan,
ma jo no rivavi a stâ distirât a çapâ soreli
cui peis di chel dongia cha ti spussavin sot il nâs ...
E in montagna, a li cuatri, a mi vigneva un grop tal cuel, robis di
metisi a vaî ...
Tal Tliment i eri a çasa mê.
Bessôl e sigûr.
Ença se, ogni tant, mi spetavi cha rivassin da di là
da laga, tra Çarpât e Dignan, indians mai jodûts
cu li musis coloradis di zâl e selest e cui çavai cha
varessin fat svualâ laga parsora dai poi.
Tal soreli svuarbant da li dôs, a passavin sçapis di
fruts, cha mi vuardavin un moment prin di dessidi se a vevin
o no di vê pôra, e, sot sera, al rivava cualchi veçu
chal zeva via dret, sçassant il çâf.
No varès fat come duçus chei cha erin zûts
ator pal mont e si erin copâts di lavôr par podê
tornâ in paîs a fasi la çasa o par comedâ
chê dai veçus.
Lôr a disevin parsè che via a si sintevin foresç.
E cuancha erin tornâts dopo trenta, cuaranta ains invessit,
a erin ... pôrs basoai.
No cognossevin pi nissun, i amigos di un timp o a erin muarts o a
stevin sierâts tal curtîf parsè che letât,
il lavôr e il vin a ju veva rincoionîts ...
Al ere tornâ, chel lì ?
Sensa disi che via, cun chê di tornâ, a no si erin mai
misclissâts cun chei dal post ... sempri dibessôi, ença
la domenia ...
A fadevin pena, ma, ostia, a varessin podût ença resonâ
: ti vevis scugnût zî in Fransa a vora ? ti eris stât
via trenta ains ? e alora cunvinsiti di vivi sempri in Fransa ...
Sè coreve vê dome chê di tornâ, di
murî par tornâ ?
Al si piert davôr i siei pensêrs.
Un veçu al ven fôr da lostaria cuntuna çadrea,
al va a sintâsi ta la taula vissina e si met a çacarâ
dibessôl, ma no si lu sint.
Goriu a lu vuarda cun compassion.
Lom a un sert pont al torna dentri in ostaria.
Ogni volta cun chê : lui e la sô çasa.
Sè colpa i veve jo sal era cunvint cha lu vevin
imbroiât ?
No lu vevi migo obleât jo a comprâ la çasa di gno
nonu...
Lom al torna fôr cuntun got di vin neri in man. Al
resta in peis denant di Goriu. Ogni tant al dîs alc, ma si jôt
cha nol çacara cun lui. Goriu al fa fenta di lei il giornal.
Chel atri al va via.
Miracul, a la veva fata curta.
Goriu al plea il giornal e lu met di banda.
Mieit lassâ stâ.
Al veva propit reson chel veçu, tant veçu di no vê
nuia di pierdi romai, cha mi veva dit : Votu savê
se un al dopra il sio çâf ? Va a çasa sô
e se ti çatis dome giornai o ença chei setimanai cha
si disin di opinione, chel lì, par tant chal
vedi studiât e par tanta boria chal si dedi, al è
un ignorant.
Par fâsi una reson da li robis al à bisugna cha
j la disin chei atris.
Giornai ... uè ti la fadevin jodi blança e doman la
stessa roba a ti la lassavin crodi nera, a secont cha j zeva
ben al paron.
Ma a era colpa nestra ch i stevin a leiju come cha fossin
stâts il vanseli.
E in pi a erin sempri lì a rompîni i coions cun
In Italia non si legge, siamo gli ultimi, dietro la Grecia...
Nissun al pritindeva cha vessin dit Non leggete i giornali,
che non servono a nulla, ma un minimo di rispiet ! ... ença
se par lôr la int a veva di essi tignuda sot, indressada, guai
a lassâla resonâ cul sio çâf.
Jo ... mi pareva di resonâ cul gno çâf, di no
lassâmi imbussulâ su di nissun, jo.
Né dai giornai, né da la television.
Dopo un biel pôc.
Lu ài let tal giornal ... se lu dîs la television
... votu savê pi dal giornal .
No ti sçampavis, duçus compains ...
A ti pareva, i ti crodevis di resonâ dibessôl, di fâ
sè chi ti volevis tu, ma a erin lôr cha ti
vevin tirât fin lì, cha ti fadevin fâ sè
chi ti fadevis.
A erin furbos.
Ti lu fadevin fâ sensa chi ti si necuarzesis.
A zuiavin come il giat cu la surîs ...
Aio ...
Lui al era di sigûr un paron di giornai ...
I varès volût domandâjlu ...
Ma no rivavi a jodilu come un paron, chal voleva che chei atris
a la pensassin come chal diseva lui.
Al era un di nô ... nol veva mai fat nuia par comandâni
... di fruts ...
Al sta sorapensêr.
Di fruts no ...
Ma dopo ... no lu savevi ...
Forsit cun nô, ença se la pensavin in atri môt
...
No cha no j vès interessât di nô.
Dopodimisdì, a mi veva dita, prin di lassâsi, i erin
fôr di çasa di sô agna : I scugnevi propit
tornâ a çatâvi...
Scûr.
Goriu al è sentât e al vuarda la int cha passa
insomp dal breâr.
A sarès stada ora cha fossin belzà rivâts
...
Ma era sempri cussì e cuancha rivavin, se i vès
bruntulât, a varessin tacât cun chê cha no
erin miga coma me sot paron, chi molavi a li sinc di lavorâ
e chi vevi dut il timp par senâ e preparâmi, che
lôr a li vot a erin ençamò a vora : Ciso a Codroip
a finî un implant ta un codomini, Tino a fâ un ordin a
San Vît e Franco, il professôr, ença lui a vora,
una riunion cu li fameis.
A someava cha lavorassin dome lôr.
Par lôr, jo i zevi a vora par passâ il timp, i vevi dome
di zî, una volta al mês, a tirâ la busta ... secont
lôr.
A si sint il rumôr di una machina e un grant frenon.
Al era rivât chel spandon di Tino.
Dome lui al molava un frenon cussì, tant i copertons a ju paiava
il sio paron.
Al si vuarda ator, ma nol riva nissun.
Al veva di essi zût a çoli i sigarets lì di Miliu.
Biel tipo, Tino.
Par lui, di sigûr, si varès scugnût zî a
Portorose o a Lignan o a Vilach a çatâ parussula.
Cun Aio no varessin podût fâ la figura dai peones, come
chal diseva lui.
Sempri spandon, Tino : granç progets, grandis ideis e feminis,
tantis feminis.
Al veva la parussula inclaudada tal sorneli ...
Prin di dessidi però, i varessin vût di spetâ
Aio.
Ma zî a sierâsi ta un cine al era sbaliât.
E po, i sarès stât dome jo a volê zî
al cine.
Pan e cine, al diseva gno pari.
I vevi il mal dal cine, jo ...
Cuancha si distudavin li lûs e chi sintevi, tal
scûr, vignî indenant la musica sempri pi fuarta e, bel
belu, i tacavi a jodi li primis figuris sul telon, magari dome chê
dal leon chal sbogheava, par me al era come sçampâ
bessôl, dome jo, ta un post dulà chi mi sarès
çatât di sigûr benon, dulà cha no
mi varès sussedût nuia di mal.
E mi pierdevi ta chel scûr plen di lusôr a cori davôr
a li frutis pi bielis, a frontâ i omis pi coragiôs e li
bestis pi spaventosis ...
I nd a vevi jodûts di cines, jo ... e no mi stufavi mai.
E cuanchi vignevi fôr, a mi voleva un biel pôc par
rindimi cont, che la storia a era finida, che il mont dà chi
mi eri, ençamò una volta, platât par dôs
oris, al era sclopât come una bufula ...
A si veva di zî in tuna ostaria e dopo magari a balâ
a Baselia ...
Come chê volta - no sai se Aio al era belzà zût
via o se al era ença lui - chê volta che i carabiniers
a volevin partâ dentri Tino, chal veva rot i coions a
duçus.
Plen di sgnapa coma un farc ...
Di bon cha mi cognossevin me, a lu vevin molât.
Se no al era ençamò dentri
E il dì dopo al veva vût il coragiu di domandâ
sè chal veva fat dopo dut ...
dome una pissula bala ...
A no era nuia la baluta, come cha la clamava lui, a era chal
zeva a palpâ dutis li frutis e al steva par tirâ su un
tango di chei.
Robis di vergognâsi.
A me a no mi zeva di zî a balâ....
No mi veva mai plasût, balâ.
No rivavi a divertîmi.
Sarà stat chi no sintevi la musica ...
sarà stât cha mi pareva di essi un ors, dûr
e dret come un pâl o come un carabinier, sarà stada la
rabia di jodi chei atris cha mi svualavin ator e cha si
movevin come paveis o durdinis vissin la legnola ...
e duta chê cunfusion e la musica cha mi sturniva e la
lûs cha lampava e la pussa di sudôr ...
Mi someava dut fals, ença la legria che duçus a fadevin
fenta di vê ...
E li frutis ... chês a erin bielis e tantis, miesis disvistidis
e cui vôi lusints ...
a mi fadevin pôra, ença chês ...
massa spiritadis ...
se ti çacaravis, a no ti rispundevin nença, çochis
pal balâ e pal sussûr ...
No mi çatavi, propit ...
E in pi i ti eris tal miès di canaia cha no rivava a
vinç ains, che cuancha ti jodeva a ti diseva : A
son rivâts i nonus...
Dome Tino a nol si vergognava di zî in discoteca.
E a sìntilu lui, nissun al veva mai ridût.
Ansit al fadeva robononis : frutis di cuindis ains cha lu invidavin
a balâ o figons di trenta cha no volevin pi molâlu.
Nol si rindeva cont che nissun a j crodeva ...
Se al zeva, al zeva dà cha balavin il lissio e dome par
chel, dentri, al era il pi zovin ...
Una dì, che Franco a lu çoleva pal cûl, al era
saltât sù incassât e a j veva dit chal veva
pôc di sfoti, lui che par jodi una femina crota a j toçava
zî a comprâ Playboy a Maniâ ... a lu veva jodût
cui siei vôi.
I erin restâts mâl chê dì : a era stada una
carognada, viers Franco.
Tino, a disi il vêr, al era bon dome di ufindi, massima Ciso.
E se ti domandavis sè cha j veva fat par tormentâlu
tant , al rispundeva che no i veva fat nuia; dome cha
j plaseva jodilu chal sincassava, chal doventava
dut ros, chal tacava a trabascâ e chal diseva trê
môt di disi ogni peraula ...
e che lui no, lui nol voleva çoilu pal cûl, parsè
che Ciso a no lu veva mai vût massa net, il cûl ... e
jù unatra barufa.
Al era fat cussì. Se nol rompeva li balis a cualchidun a nol
era content.
Scartât il balâ ...
Al torna a lei giornal.
Ecco ! A si varès podût zî a Travês a la
sagra dai cròs.
Iusta. Ta una sagra a si rivava a çacarâ e a fâ
una baracada in pâs.
Ença Aio a i sarès stât volentêr.
Scûr.
Goriu al è in peis denant la puarta.
Mi stevi propit stufant.
Mi steva vignint voia di tornâ a çasa.
Ença Aio, però ...
Al si jeva sù e al fa un ziro dal breâr, al va dentri.
Intant a rivin dôs fantatis ridint e van dentri. Dopo un pôc
a si sint fuarta la musica di una canson. A vegnin fôr cu la
camerera, mangiant un gelato.
Al ven fôr ença Goriu. Su la puarta al si ferma a vuardâlis.
La musica a cala, cha si sint a pena.
Mancul mâl cha era rivada Sandra a sbassâ chel
casin ...
Al si senta.
E na volta rivâts, barufis pa li scusis cha varessin
tirât fôr, barufis par dessidi dulà zî e
atri timp pierdût.
E Franco, tant par rompi li balis, al varès fat il sio numar
: mans in sacheta, tirâsi sù da la çadrea a strachis,
uardâsi ator, cun laria di un chal era capitât
lì par câs e che noatris i fossin foresç o pors
beâts cha no meretavin la sô compagnia e sensa saludâ
fâ fenta di zî via, rivâ fin lì dal pòs,
fermâsi, sgarfâsi in sacheta, a lunc, zirâsi, tornâ
indavôr e, vuardantni un a un, cun chê sô aria di
maestri incassât cui fruts cha no lu vevin ubidît,
dîni : Viso jodût li mês clafs ?.
E nô chi savevin sè môt cha sarès
zuda a finî, duçus insiemit a sigâj : Viso
jodût li mês clafs ?, cun Tino cha j diseva
: Senta, macaco.
E lu, dopo un pôc, al sarès tornât a sintâsi
...
cun nô.
A erin boins di pierdi timp par cualsiasi monada cha j fòs
passada pal çâf.
No vevin mai premura, lôr ...
Al vuarda li dôs fantatis cha van via ridint a plena
boça. Una prin di sparî a si volta e a vuarda Goriu come
sa jodès una roba cha no varès mai crodût
di jodi.
Goriu al resta sorapensêr, al fa par disi alc, ma al tâs
sçassant il çâf.
A erin passadis li nouf e a no si jodeva nissun ... nença
Aio...
I eri dome jo, come sempri, a essi par timp ...
No sopuartavi chei cha si fadevin spetâ ...
Cuistion di caratar.
Essi sempri par timp, par no fâ spetâ chei atris; vê
pensêr che dut al fòs a post, che duçus a fossin
stâts vertîts ... cha vessin fat il plen ta la machina
...
Ma chel dopo di chê volta chi erin restâts a peis,
dongia di Conean, cha mi era toçât a me fâ
cuindis chilometros par çatâ un distributôr viert
... e disi chju vevi vertîts prin di partî ...
Sempri su li spinis, mai rivâ a gioldi fint insomp ...
Mi ruvinavi il fiât cun chê di vê dismintiât
alc di fâ e i fadevi dut di corsa par pôra di no rivâ
a finî par timp.
Cussì di corsa che dut al finiva scuasin prin di scuminsâ.
Sensa il timp di nasâ a lunc, bel belu, il savôr da li
robis ...
e li robis a mi passavin via, dutis, via ... sensa chi vès
savût tenlis par me e mastiâlis poc a pôc, come
un milus ...
Sempri in pensêr e in premura.
Al era un carôl chal mi roseava dentri, dì e not
...
Pôra di pierdi timp ... e il timp a nol mi bastava mai ...
Zint a durmî i vevi sempri alc di fâ, tal doman, e mi
indurmidivi cu la pôra di no vê, il dì dopo, il
timp par fâlu ...
Nença chi vès vût dome cuatri dìs
ençamò di vivi ...
A jodi Ciso o Franco o ença Marcelo cha savevin fâ
li robis cun calma, sensa chel afano che, invessit me, al mi çapava
sempri ...
a jodiju bevi un got di vin in trê, cuatri colps e no bevilu
, come me, dut tun flât e jodiju tra na bevuda e latra
stâ lì a tabaiâ, come cha no vessin atri
di fâ,
i mi sintevi un pôr macaco ...
E mi necuarzevi che la colpa a era mê, dome mê ...
No savevi çapâ li robis se no di brut, come chi
fòs stât in guera ... cun dut il mont ...
E cuancha mi disevin che ença lôr a si sintevin
come se il timp a no i bastàs mai, i crodevi cha mi volessin
çoli pal cûl ...
Al fa un ziro fint insomp dal breâr e al vuarda di cà
e di là.
Par me, romai, a nol sarès pi vignût.
E nença chei atris.
Sert se al veva dita chal vigneva, prin o dopo al veva di vignî.
I no podevi crodi chal mi vès volût tirâ
un bidon.
Nol era il tipo ....
Nol era ... una volta ...
Se nol vès tirât cualchi bidon però, a nol sarès
doventât sè chal era doventât.
Tal mont no ti si fadevis strada cu li avemariis.
A un sert nivel o ti si fadevis larc a comedonadis o ti finivis ...tal
ledan di una cort.
E a toçava stâ tents, cha erin duçus
boins di comedonâ ...
Io no vevi mai comedonât nissun, par regula.
E parsè chi no vevi mai vût chê di doventâ
né un capo né un paron.
A no era chi no vès vût chê, no vevi podût
...
Sè fabrica varesse podût diresi, jo ? di muscins
?
Scûr.
Goriu al si è tornât a sentâ. A passa int,
sempri insomp dal breâr, ma pâr cha no la jodi.
Aio ...
Lu clamavin Bumerang, di canai.
Parsè che na volta al era vignût di Milan, chal
era pena stât in Australia, e a ni veva partât un bumerang.
E mimpensavi la bota tal çaf di cuanchal veva volût
mostrâni coma cha si lu tirava.
Plassa denant la glesia, misdì mancul un cuart di domenia,
la int, vignuda fôr di messa granda, ferma a vuardâlu,
lui giavada la giacheta, giambis a larc, il bumerang ta la destra,
il bras chal nissulava a lunc, sempri pi svelt, svelt, svelt
e ... toc ! una gran bota sul sorneli, sanc, via dal miedi, trê
ponts e duçus nô a ridi.
Al era stât trê dìs sensa fâsi jodi.
Ma ença dopo, tai çamps, a nol era cha lu vès
mai tirât tant ben.
Al saveva tirâlu, ma nol saveva fâlu tornâ indavôr.
Biel bulo, di tirâlu i eri bon ença jo. Al era come tirâ
una clapada.
Ma a chei timps i erin propit Bumerang-dipendents.
Bumerang cà, Bumerang là ...
A someava chal fòs Gesù Crist, lu vevin fat doventâ
tant che la madona o San Pieri.
E dut sè chal fadeva lui, al era fenomenal.
Dopo a ni era passada ...
Ma cuanchi lu vevin jodût
- jo no lu vevi jodût, i eri a vora, ma mi lu vevin contât
-
par television, a ni era çapada di nouf come na mania
par Aio.
No dome a nô, a duçus in paîs ...
a erin doventâts duçus siei amigos ...
ença il sindic, chal era comunist e cha la veva
sù cui mericans,
ença il monsignor, cha no lu veva cognossût parsè
chal era rivât dopo chal era zût a Milan.
Ença Franco al era comunist, come il sindic.
Par fâlu rabiâ i disevi Comunist, tu, chi
ti lavoris miesa zornada e chi ti fas trê mês di
vacansa ?
Jo i lu disevi un pôc par ridi, ma ença un pôc
pardabon, e lui al tacava a dâ di mat.
E sì, al sigava, ti lavoris dome tu e chei come te cha
van in fabrica a Pordenon. I vîs rot li balis cun chê
che il lavôr al è dome chel di pala e pic.
Ti sôs restât indavor, i rispundevi, in fabrica
i vin i computers, no la pala e il pic. Il mont al à çaminât,
professôr. No sin a scuela chi contàis sempri chê
di secula seculorum.
E par finî di fâlu incassâ, i disevi che, se i computers
a ju vevin ença a scuela, di sigûr nissun al saveva doprâju
...
Par lui, chal era restât forsit lultin ver comunist,
nô i someavin chês vecis sioris plenis di rincins e in
peliça cha pensavin che un, par essi comunist, al veva
di essi sporc, ignorant e mal vistît.
E se jodevin un comunist in cravata e chal saveva çacarâ,
a restavin mâl, crudint cha li volès çoli
pal cûl.
Al çapava sempri dut sul seriu, nol saveva ridi da li robis.
A si scugneva stâ tents a sè cha si diseva,
cun lui ... se no al si ufindeva e a nol diseva una peraula par duta
la sera.
E magari il dì dopo
- che tu no ti si lu impensavis pi -
al tornava sul discors e al voleva cunvinsiti chal veva reson
lui, che la roba i ti la vevis di jodila come chal diseva lui.
Al crodeva di vê sempri a sè fâ cui fruts di scuela
...
No ti rivavis a resonâ cun lui, cussì par no cateâ,
a si serçava di no frontâ largoment.
A passin fantats e fantatis cha ridin, cha çacarin
contents, cha no si fermin. A si jôt cha san dulà
zî.
Ença parsè cha nol era tant sè disi, a
chei timps.
Tal casin chal era ator, a no si saveva pi dà cha
erin i fassisç e dulà i comunisç...
Dome i democristians e i soçalisç i ti ju çatavis
dapardut ...
e dut sè cha fadevin e sè cha disevin al
era cussì ingardeât che insomp i si erin duçus
stufâts di stâ davôr a li lôr monadis.
Cuancha ni vevin butât in musa
- ença se lu pensavin za di prin -
cha vevin dome robât, imbroiât, difindût i
lôr privilegios e cha ni vevin, cun tant di rosari o di
garoful in man, çolt pal cûl,
invessit di lassâsi çapâ di una rabia dal diaul
e sbatiju via, i vevin molât dut e i si erin platâts tal
nestri camarin a contâ i salams e a trai, par serça,
il vin nouf ...
E lôr, e chei cha erin vignûts dopo di lôr,
a vevin continuât come prin o piês di prin ...
E cussì, ingomeâts come ocats sota Nadâl, i vevin
butât via bandieris, stendarts e distintifs ...
e i no vevin volût nissun a disi par nô il nestri malstâ,
il nestri radego par vê li mans leadis ...
i nd a vevin propit un goso di essi tratâts come pipinòts,
i nd a vevin propit un goso di disi di sì e di no come
cha volevin lôr,
i nd a vevin propit un goso di lassâju fâ sè
cha j pareva,
ma i no savevin sè môt vignî fôr e lôr
a profitavin dal nestri stâ sitos, dal nestri durmî ...
tant lu savevin chi no si saressin mai dismots.
A erin vignûts in tançus cun chê di sveâni
...
Un al veva dit che lom al era bon e cha bastava netâlu
da li crostis di merda cha j vevin tirât intor;
un atri al diseva lom a no mi à scoltât,
ma jo i soi vignût a judâlu;
un atri al sigava lom al è la sô reson ,
al scugn essi libar.
Ma lôr, i parons, a vevin savût peâju tai nui da
li fantasiis e sçafoiâju ta li possis da la poesia ...
I bês a son bês e chês lì a son luaniis
... e cun chê sito!.
I no vevin savût o volût scovâju via ... duçus
...
Par chel a ni restava lamâr in boça, un savôr
di venc e di caco crût rampit, lamâr di savê
che nuia, mai, di chì fint insomp ai dìs, al sarès
gambiât.
E la rabia, cha varès vût di spacâni il çâf,
di muardini il côr e di schissâni il stomit, a lassava
il post a na voia di platâsi, di soterâsi tal pantan
da la roia o tal savalon dal Tiliment; a ni lassava cun chê
chal era mieit sçampâ, tant ...
A ni restavin cuatri lagrimis di rabia da suiâ di corsa e dopo,
scuasin ridint, i varessin spetât dimpiâ la televison
...
Jo ... a mi plaseva, na volta, interessâmi di pulitica
e i sarès stât zornadis interis a discuti, ma un pôc
a la volta i vevi molât dut : partît, sindacât ...
e i stevi su li mês a roseâmi fiât e bugei.
Cun Marcelo i vevin pensât di meti su un partît e di
presentâsi a li elezions di sindic.
I vevin pôc pi di vinç ains ... al si clamava Mai
frigo svuent ...
Il non par furlan al era par disi chi erin di chì,
no di fôr, no foresç;
il frigo par fâ savê chi crodevin tal
progrès, ta li machinis novis;
il mai svuent par meti in clâr chi pontavin
a dâj a duçus bês e pansa plena e chi volevin
finîla di vaîsi intor ...
Al era un schers, ma migo tant ...
Ma i vevin lassât pierdi, un pôc parsè chi
no vevin vût coragiu, ma pi di dut parsè chal era
pi fassil e pi biel cori davôr a li fantatis, pelandronâ
ta li ostariis e stâ lì a lamentâsi, a disi mal
di chei cha erin zûts sù ...
Ença nô, come duçus, sensa coions ...
Ogni tant, cuancha mi montava sù, i pensavi di tirâ
fôr un nouf Mai frigo svuent, ma come il prin al
finiva in nuia.
Spès però si lamentavisi tant par çacarâ
...
Nissun chal stès a pensâ.
Ognun al çacarava par sio cont, come i mats di un manicomi
ençamò sierât.
E cuancha çacaravin chei atris, i erin duçus sorts.
Ti si lassavis çapâ dai discors e ti vierzevis la boça
sensa necuarziti.
Ma li peraulis a no tiravin davôr i fats..
In principio era il Verbo ... al veva dit san Zuan cun
dut chel chal vigneva dopo, ma il verbo al era restât
verbo, ansit agietifs.
A erin timps di çacarots, di vaiots ... di boins di fâ
nuia.
Franco al contava che tal sessantavot a vevin fat di gambiâ
il mont, a volevin gambiâ il mont.
Lui a la bateva cul sessantavot.
A j plaseva crodi cha vevin volût butâ cul cûl
in sù li robis, fadint la spesa proletaria, tirant
i oufs a li sioris in peliça, spaventant chei cha crodevin
di essi sempri da la banda da la reson.
A nô ni pareva invessit cha vessin fat dome un pôc
di casin e cuatri taconadis in pi di prin, parsè cha
vevin timp di pierdi, e che dopo a fossin doventâts duçus
parons, al post dai parons di prin.
E no vevin gambiat un colp di nuia, ansit.
A erin da la stessa genia : i fîs coma i paris, dal stès
mac.
Piês dai paris.
Cuancha disevin che la produzion a calava a pareva la fin dal
mont e jo mi sintevi lunic responsabil e mi vigneva voia di
zî dal paron a disi : No lài fat a posta.
Cun uè i lavorarai il dopli ença par nuia.
Content siorut ? .
Un timp i eri comunist, come duçus o scuasin chei sot paron.
E duçus i lu erin parsè cha ni pareva che dome
i comunisç a varessin podût judâni a vignî
fôr dal glamùs di frusin dulà chi erin nassûts.
No la glesia cha ni veva insegnât a perdonâ, a çapâ
dut sè chal rivava, a pleâ il çâf
e disi grazie.
La religion a era un truc par consolâni, na çatada
par slontanâ la pôra e fâni crodi che il dopo a
nol sarès mai vignût ...
I erin comunisç e i varessin dat volentêr una man a
rabaltâ il mont, ma tal partît a comandavin chei che pena
cha sintevin la spussa di sudôr di un operaio a stropavin
il nâs e a si tiravin in banda a prediçâ, cun peraulonis
che nô no capivin, la vitoria del proletariato ...
I vevin capît però che nença chei lì a
ni varessin judât ...
Dopo a era stada sempri piês, tant che chei ch a erin
rivâts par ultins a si vergognavin di fâ savê cha
erin comunisç e a si fadevin clamâ progressisti,
nuova sinistra.
Sinistra sì ... e deleteria.
Chei massapassûts a vevin inventât ença lArcigola
e il partît di falce e martello al era passât
a forchetta e coltello ...
A ni restava ben pôc in sè crôdi ...
A fuarsa di gloti e parâ jù, ti sopuartavis dut e duçus
...
E insomp i ti si sintevis tant che un ouf clop e denant i no ti jodevis
nuia,
na nula di çalin cha ti spetava, dulà inneâti
e dismintiâ ...
dismintiâ sè chi ti vevis sperât, di frut,
di doventâ, di vê, di essi ...
Al era mieit vê i vôi sfodrâts ... e vivi sperant
di meti un tacon a dut vinsint a la sisal ...
Cui bês ti varès podût implenâti stomit e
pansa e no ti varessis fat bado se il çâf al restava
svuent.
Se pâr di balis !
Scûr.
Al riva un grop di zovins e zovinis, roba di sedis disasiet ains,
fadint un casin dal diaul, a si tirin, a si sburtin, a ridin, doi
a si bussin. Doi, trê a van dentri e cuancha vegnin fôr
a si passin la bira un cun latri.
Goriu a ju vuarda interdet. Lôr a no i fan bado.
A savevin ençamò di lat ...
La zoventût a steva piês di nô.
Pensêrs dome pa la sabida e la domenia, pal balâ, pa li
sagris e çacarâ dome di balon, dal timp e di mangiâ.
Ença lôr.
Se erin di luna buna, a ti disevin alc dal lavor, chei pôcs
cha lu vevin, ma dome par lamentâsi cha çapavin
pôc o par vantâsi cha ingrumavin bês a paladis.
A vinç e passa ains a erin ençamò in çasa,
cul pari e la mari cha j toçava ença mantègniju.
A stevin lì - ença lôr - sensa nissuna voia di
dessidi sè fâ e sensa dâsi una pussibilitât
di gambiâ.
Fruts cha spetavin ... batoçus sbatûts cà
e là, sensa spina dorsâl, disperâts e tal stès
timp plens di pretesis, tirâts sù a lat e biscots ...
A ju vevin bituâts a vê dut.
A j vevin dita cha si veva di vivi sensa fadia, sensa tribulâ,
cha si scugneva vê dut e sùbit e lôr a ju
vevin çapâts in peraula.
E cuanche denant a no vevin nuia, nença la miseria di un lavôr,
a si çatavin ben dome tornant fruts, fruts vissiâts e
moi come lecs ...
Mai un discors seriu ... mai domandâsi sè môt
mi vae ? vale la pena di vivi cussì ? soe libar o soe sclaf
? ...
E dopo ...?
Çapâ il sclop e tràisi un colp in boça
?
Mancul a pensavin, mieit a stevin.
E forsit, a stevin mieit lôr di nô.
Sensa tançus lambics ...
Si viveva mieit fadint come il giat : cagâ e platala.
Fâ fenta di no jodi, di no savê, lassant che chei atris
a dessidessin ença par te.
Mah ... cui sà.
Al si vuarda ator. Al passa un veçu e Goriu a lu saluda. Il
veçu al va via drèt come sa nol vès né
sintût né jodût.
Tilio.
Chel lì a nol era zovin, ma nol si veva di sigûr mai
fat tantis domandis : lavôr e di domenia la messa, ma dome se
nol era lavôr.
La partida di balis, chê sì, ogni domenia e la strissula
a rimorchio.
A si podeva ença domandâsi sè môt cha
zeva, ma l era mieit fâlu di not, dibessôi, tal
scûr, prin dindurmidîsi, sensa che nissun a ti vès
sintût. Cussì il dì dopo no ti simpensavis
pi sè chi ti vevis rispundût.
A no era chi volessin fâ come il giat. A era che la ...
merda a ni fadeva stomit.
E no ni zeva di stâ lì a passâla cul tamês.
Fâla e tamesâla, nol era un biel vivi.
No volê doprâ il tamês, çapâ se chal
vigneva, butâla in vaça al era un môt di vivi cul
çâf tal sac, lu savevin, ma cussì i rivavin a
tirâ ndenant ...
Di colp trê zovins a tachin a sburtâsi, a tirâsi
la bira un cun latri, a sigâ.
A ven fôr la camerera cha j siga, ma a continuin a fâsi
contra, doi a tachin a pacâsi. Chei atris a stan lì a
vuardâju e a ridin.
Goriu al si met in miès. Ma a somea che chei atris a no si
necuarzin di lui. Ma lui al continua a dâsi di fâ par
fermâju.
Al fa fadia a dividîju. Al çapa un e a lu sburta in banda,
ma chel al torna sota davorman e no pâr cha volin finîla.
I vevi tacât a sigâj di stâ fers, fers ... fer,
ostia.
Tigninti un pai bras e sburtant via chel atri.
I disevi di vergognâsi, cha erin piês dai fruts,
di stâ boins.
Tant cha j dà un sburton a di un.
Ma vevino dome chê di barufâ ?
E no la finivin.
A si disevin la pursita, a si çapavin a patafs, a si pacavin
e dopo miesora a erin a bevi di nouf insiemit.
Al si volta viers la camerera cha ei stada in banda, ença
jè scuasin a divertîsi.
A si jodeva che par fâ sêt a scugnevin çapâsi
a botis.
I doi pi sçaldinôs a si calmin e a van dentri. Il ters
al resta sentât, ma si jôt chal è alc cha
no i va. Un dai doi al ven fôr a clamâlu, lui al dîs
di no cul çâf, ma dopo un pôc al va dentri. A si
sint un grant ridi.
E i piês a erin i pi zovins, come chisçus, cha
si butavin tal bevi par crodîsi granç, ta li droghis
par disperazion, cul unic pensêr di scancelâ il sirviel
e il doman, cha no i nteressava pi.
E il biel al era cha no erin nença boins di stâ
bessôi, sempri insiemit, dome in grum ...
Ença li barufis, li cateadis a erin par disi cha no podevin
stâ dividûts.
Al va dentri e dopo un pôc al torna fôr cuntun got
di aga.
Il grop dai zovins e da li zovinis al çapa sù e al va
via, fadint un casin dal diaul. Goriu a ju vuarda penserôs.
Scûr.
A rivin doi omis sui sincuanta ains.
A si jôt che Goriu a nol vôl dâj massa cunfidensa.
I doi a si metin a çacarâ, denant da la puarta, come
cha vessin di fâ savê a duçus sè cha
stan disint. Però a no si ju sint. Cu la camerera a fan un
pôc i stupits, un al tenta di palpâla, jè a j patafa
la man, ma a rît.
A erin rivâts chei di furlans fevelait furlan.
Bastava cha no vignessin a spacâmi lanima cu li
lôr monadis ...
No ju varès soportâts ...
Plens di boria e dome çacaris ... e sì che mitûts
dongia di chei atris a varessin podût fâ un figuron. A
nt varessin vudis di resons par distrusiju.
Ma par una justa, a disevin deis coionadis.
E chel cha mi deva pi fastidi al era il môt cha
li disevin, come chei cha crodevin di vê la veretât
in sacheta . E tu sito, chi savin nô ! ...
A j sçampa di ridi.
A proposit di furlan, biela lultima cha mi veva contât
Tino : se no era vera, a era ben inventada.
Na sera al tornava di Spilinberc e rivât lì di
Beu, dà chal taca il paîs, tal scûr al veva
jodût Ligio cuntun bossul e un pinel in man.
Al si era fermât e Se fatu ? a j veva domandât.
Nuia al veva dit.
Sè môt nuia, al è un bot dopo miesanot e
ti ziris cuntun pinel e un bossul di colôr.
A no i veva rispundût e al era zût sot il cartel Istrago,
al veva scancelât la scrita Istrago e al veva scrit
Distrâ.
Ben fata a j veva dit Tino, Votu una man ?.
A Tino che il non al fos par talian o par furlan a no i interessava
un casso, ma nol veva voia di zî a durmî.
Cussì a vevin fat il ziro dai paîs a scancelâ e
a scrivi : Barbeano no, Barbean si; Tauriano no, Taurian si; Gradisca
no, Gradisça si ...
A Lestans e a Sequals al era restât un pêl sorapensêr,
ma a la fin al veva scancelât la scrita ... par talian ... par
scrivi parsora Lestans e Sequals.
Ta la strada dal Tiliment, a stevin zint viers Dignan, ferma
al veva sigât Ligio. Tino al veva inclaudât la machina
cuntun frenon dai siei e lu veva jodût zî viers un cartel
di chei cha piçavin pa li corsis a peis e scancelâ
la scrita Marcia e scrîvi Fraida...
Jo no la vevi croduda. A nol era cussì stupit, Ligio.
A crodevin di gambiâ il mont gambiant i cartei.
Ma no savevin che il nord al restava sempri a mont e il sud da la
banda dal mar.
A erin fanatics cha sinçocavin cul furlan e simplenavin
la boça di Friûl libar, Autonomia al
Nord , Italia ladrona.
E lu fadevin dome parsè che la torta a era sempri pi pissula
e no volevin dividila cun nissun.
E par tirâ dongia int a la butavin su li tassis e cun chê
a erin duçus dacordo ...
Ciso, chal era chel cha j crodeva di pi, al diseva che
un pêl di reson i ti podevis dâjla.
A ni sçafoiavin cu li tassis e cu li çartis, a erin
sempri a domandâ bês e dopo a ju dopravin par mantègni
singars, terons e maruchins,
cussì a si scugneva metisi dibessôi ...
Il biel al era chal fòs lui a dîlu, chal
lavorava dome in neri ...
Ma no era dome chê, al diseva.
A volevin ença cha si podès çacarâ
furlan tai ufissis, a scuela.
A bastava cun chei impiegâts terons cha no ti capivin
mai e cha no si fadevin capî nença a paiâju.
Il furlan al veva di essi paron in Friul, a çasa sô.
Al resta a lunc sorapensêr.
No savevi ...
Ma jo no mi sintevi né furlan, né talian, né,
coma cha tacavin a disi, europeo.
Mi sintevi Goriu e basta.
Vera che se i vevi alc di disi, i lu disevi par furlan, ma i no eri
ençamò rivât a çatâ li radîs
dal gno essi furlan.
A si diseva che il furlan al era salt, onest, lavorador ...
Ven a stai, mona, i disevi jo.
Cun chês trê peraulis lì a ni vevin sistemât
par sempri : i si erin implenâts boça e palmons, e, se
ença la pansa a restava svuenta, i si erin crodûts i
mieit, tant che chei atris a ni lu metevin tal pano.
Anin, varin furtune e cuço !
E nô, sals, onesç e lavoradors i vevin continuât
a fâ i fameis ai venessians, ai fransês, ai talians, ai
romans, a duçus chei cha erin rivâts e cha
ni vevin dita : Bravo furlano.
E la piês a era cha no erin dome chei di fôr cha
ni lu metevin tal pano, ma nd era un grun ença di chì,
che vevin imparât la lezion dai foresç...
Pleâ la schena e çapâlu tal cûl, ecco il
furlan ...
Un dai doi al clama la camerera, cha ven fôr e a j
va dongia: lui al tenta di tirâsila intor, jè a lu sburta
via, lui no la mola, cussì jè a lu lassa fâ. Dopo
un pôc a va dentri.
Goriu al vuarda seriu, a si capìs cha no j va il môt
di fâ dai doi.
Sa era cussì, alora al varès vût reson
Ligio a volê fâj contra, a fâj sìnti la nestra
diferensa çacarant furlan ...
Forsit.
Ma jo i volevi çacarâlu parsè chi mi lu
sintevi dentri e no par fâ savê chi eri diferent.
Se i disevi blava a mi vigneva tal çâf il
çamp indulà cha cresseva, i grignei che, colant
tal stagnac par partâla a li gialinis, a someavin un scampanotâ
lontan e i jodevi gno pari chal preava par cha passàs
la tampiesta sensa dan, e mimpensivi da li seris cun gno nonu
a disclofâ ...
Granoturco a no mi diseva nuia, dome il recuart di cuanche
a scuela lu cunfundevi cun grano, chal era il forment.
Ma la blava a era la blava e il forment al era il forment ...
chistu al era il çalt di zuin e li seris liseris a zuiâ
di platasi discols tai supiei cha ti lassavin nût a li
urtiis;
chê atra il caligo di otobre e li seris sieradis tal fogolâr
e la ploia da la sera dai muarts.
La prima volta chi mi eri necuart di sè chal era
il furlan par me, i eri a Roma, soldât, e in çamara i
stevi spetant cha ni lassasin zî fôr ...
I eri bessôl e i stevi leint un libri di contadins e di comunisç
furlans dopo la guera ...
al era scrit par talian ... ma cuanchi vevi çatât
scritis par furlan li peraulis : I vai a trai un pûc di
vin , a mi era vignût un grop tal cuel e li lagrimis
tai vôi ...
A era come se di colp al fòs vignût dentri gno pari o
mê mari cun duçus i recuarts dai gnei ains indavôr
...
Dopo i vevi capît che il mont i lu sintevi par furlan, parsè
chi eri nassût in Friul, ta na famea cha çacarava
par furlan, tun paîs dulà che ença chei atris
a çacaravin furlan ...
Ma che un atri a lu sinteva par talian, un atri par venessian, un
atri par teron.
Ognun al era paron di sintîlu come chal voleva.
Al vuarda i doi cha stan zint via bel belu.
Marcelo, cha no la pensava propit come chei lì, al diseva
che cu la television, che romai a ni imbussulava sù duçus,
cul inglês chal copava dutis chês atris lenghis,
al sarès zût a finî chi no varessin vût
pi diferensis, che duçus i varessin pierdût li nestris
radîs.
Se un zovin di chì al beveva Coca cola, al doprava internet,
al pensava e al çacarava come un di Berlin o dal Giapon, a
era parsè cha volevin tenni sota, come cha
fadeva la marchesa cui siei fituai ...
Volê che dut il mont a la pensàs compain come ta un grant
paîs, a nol era par chi si sintìssin duçus
compains, nol era par fraternité, égalité
et liberté, al era par podeni comandâ sensa tanta
fadia.
Par me se la int a çatava li sôs radîs ta la television
e ta linglês, ta la Coca Cola e ta internet a si scugneva
lassâjlis e disi A son radîs da la borsa, ma son
li sôs.
Parsè i varessino vût di fâjlis gambiâ ?
E po par me, li mês radîs i li çatavi ta
chei cuatri libris chi vevi let, tai cines chi vevi jodût
...
li çatavi ta li çacaradis cun Aio o cun Ciso, distirât
ta lerba davôr di çasa, tant che gno pari al durmiva
subit dopo misdì, cuet pal soreli di avost ...
li çatavi ta la dutrina sensa senso di don Silvio,
li çatavi tal pôc cha mi vevin insegnât la
maestra Bruna e il maestri di Darsin ...
li çatavi tal vê scugnût zî a vora a Pordenon,
sintinmi un sior ...
No vevi nuia di difindi, al era dut dentri di me e nissun a mi lu
varès robât.
La mê pôra a era che na dì, cun chê
di difindini, al sarès saltât fôr un cu li mostaçutis
a dîni : Chì a podin stâ dome chei cha
son bionts, alts e cha çacarin ... furlan .
E di chei atris se varessino fat ? savon ?
A era una storia za joduda, za sintuda e a no era finida ben, mi pareva
...
Cussì cuanchi sintevi disi cha bisugnava difindi
la nestra identitât, fâ sìnti la nestra diferensa
a mi vignevin i sgrisui.
E se doman a vessin dita cha erin furlans dome chei cha
disevin cjase e no çasa ?
Sè môt la varessino mituda, nô ?
Varessino scugnût fâ un cors di recupero seral a lOLF
di Udin ? ...
Scûr.
Al è bessôl sul breâr e al sta sorapensêr.
I nd a vevi avonda di stâ lì.
Mi domandavi sal era il câs di zî a jodi se Aio
al era a çasa.
Ma dulà al podeve essi, sçampât via ?
E chei atris ? ...
Nissun, nença Tino, che di solit al era il prin, dopo di me.
No rivavi a capî parsè cha no rivavin ...
Aio forsit al si freava, romai, di nô ...
A si podeva capîlu ... dopo tançus ains ...
Ma al era stât lui a çacarâ di çatâsi.
Io no mi sarès mai pirmitût di invidâlu ....
No crodevi cha nol vès vût voia di vignî
cun nô ...
Dinsomp dal breâr a vegnin indenant un veçu
e na veça : lui al à la çamesa blança
e li tiracis e di tant in tant al si suia il sorneli cuntun fassolet
ròs, jè cun tun golf lisêr su li spalis a lu vuarda
e a j sçampa di ridi.
Denant lostaria a si fermin, a discutin, jè a dîs
di no cul çâf, lui al insist, finalmentri lui al va dentri
in ostaria e, dopo un moment, al torna fôr con doi gelatos,
content.
Jè a lu vuarda e a sçassa il çâf : al à
di vê sbaliât il gust dal gelato.
Lui, par sota, a la manda ta chel paîs.
A van via lui denant e jè davôr.
Goriu a ju vuarda cun afiet e malinconia.
Pors veçus ... a j restava dome il gelato ...
Cun Aio, Ciso, Tino e Marcelo i si cognossevin di fruts ...
I erin un diferent di chel atri, ma i erin amigos dinstès.
Li diferensis a no ni vevin dividût.
Ognun al veva li sôs ideis, li sôs fisimis, li sôs
pôris ...
Ognun al viveva a sio môt e chei atris a no vevin nuia di disi
...
Se si cuestionava e magari a si rivava a la barufa, a ni passava dopo
sinc minûts e amigos come prin.
Ença li robis cha ni erin sussedudis a no erin rivadis
a dividini, a metini un contra chel atri.
Cun chê atra int al era dut diferent, ença cui ciei.
A pareva che duçus a vessin vût reson e nissun mai tuart.
Se ti sintevis il predi i ti disevis al à reson,
se ti sintevis un atri a ti vigneva di dâj reson ença
a lui.
Par television cuatri coions a sigavin come vacis par vê reson,
cuntun manel chal crodeva di essi il parieterno e chal
fadeva il spiritôs disint coionadis cha ti fadevin butâ
fôr... e, a sìntiju lôr, a vevin duçus reson.
Gno pari, cuanchi çapavi di dî cun lui e chi
volevi vê reson, al mi diseva La reson a ei dai mats
e forsit al veva propit reson lui.
La reson a no steva di nissuna banda.
No coreva vê reson.
Par vê reson a varessin pierdût un amigo, par vê
reson a varessin imbroiât sô mari ... par vê reson
a maltratavin chei atris ... par vê reson a erin stadis dutis
li gueris ...
No era vê reson sè cha valeva, sè cha
contava, al era lassâ che ença chei atris a vessin vût
la lôr reson.
E i piês a erin chei cha volevin cunvinsiti che dome
lôr a vevin reson, i missionaris, i predis, i maestris, li glesis,
i partîts ...
Nissun al mi giavava dal çâf cha nd a veva
copâts pi la dutrina che li sclopetadis.
A ognun la sô reson e il mont al sarès stât in
pâs ...
Ma tal mont a era duta unatra roba ...
No ti podevis stâ lì a pensâ, a domandâti
se al era just o sbaliât sè chi stevis fadint.
I ti vevis di savê e di fâ savê che tu ti vevis
reson e che duçus chei atris a vevin tuart ...
Un no la pensava come te ... no ti vevis di calcolâlu ...
e ti vevis di frontâlu, di dâj dal busiâr, di sburtâlu
fôr, di metilu contra dut e duçus ...
A nol veva di vivi ...
Al sarès stât cussì fassil lassâ vivi chei
atris come cha crodevin e chei atris cha ni vessin lassât
vivi come cha ni pareva, a nô ...
Al sarès stât zî dacordo.
Al si jeva sù, come sal volès zî via.
A mi veva parût chal stès rivant Aio ...
Al ven sul denant dal breâr, suridint.
Ma a colp al si ferma, al resta a boça vierta a vuardâ
lontan.
A si jôt chal è restât mal. Al torna a sintâsi.
Al era chel di Bepi Saròs: vinç ains di mancul e cuindis
centimetros di pi.
Come par scusâsi.
A vevin la stessa çaminada ...
forsit il miedi a j veva dat na passada ença a la femina
di Bepi ...
Guai sa mi sinteva lui ! A mi varès giavât i vôi.
Ma sal sincassava, a voleva disi chal veva cualchi
suspiet ...
Scûr.
Goriu al sta bivint alc.
I vevi propit sêt.
Al finìs di bevi.
Nença chei da la mê etât i no rivavi a pi a capîju.
A çacarai, ju çatavi veçus, pierdûts, sensa
pi voia di ... il lôr môt di çapâ li robis
atri nol era insomp se no un schivâlis, un no volê frontâlis,
un platâsi ... lôr come nô ...
Ma lôr a erin contents, a mi someava ...
Contents, contents ...
Al resta sorapensêr.
A si veva sempri chê di essi contents, cuancha sarès
bastât contentâsi par stâ benon.
Ma nô i volevin vê dut, alc pi di dut, parsè cha
ni vevin dita cha si scugneva vê sempri di pi.
E cussì a si zeva davôr sensa resonâ, come una
gheta, come strugnei ..
A dessidevin di vendi machinis e ti cunvinsevin che se no ti vevis
la machina nova i ti eris un pôr diaul e tu via a prenotâ
la machina; a dessidevin di vendi, se sae, goldons, alora duçus
a comprâ goldons ...
A j sçampa di ridi.
Ença se no vevin nissuna ocasion di doprâju ...
Mieit butâla in ridi e no stâ a pensâj sù.
Ti si ruvinavis dome il fiât ...
A fuarsa di pensêrs i ti finivis par vê dome remuarts
... par dîti chi ti vevis sbaliât dut ...
E tal stomit a ti vigneva un grop che no ti lu paravis jù nença
cul citrato ...
A era letât chi ti tacavis a vivi di ocasions pierdudis,
di robis cha ti erin sçampadis da li mans, tra i dêts,
come laga tal Tiliment ...
Al era il timp cha ti vigneva di dâti dal viliaco par
no vê savût sielzi e par vê distudât chel
pôc di coragiu chi ti vevis di frut ...
Ains prin i vevi chê di zî in Africa.
Tun an, a disevin, a si fadeva il dopli di bês di uchì
... ma lajù a si sudava il triplo, mi veva dit Tino, ridint.
E cussì i vevi çatât la scusa par no partî.
Al rît di rabia.
Zî via, zî via ...
I savevin che par fâ alc a si scugneva dome zî via. A
era sempri stada cussì, par nô e par chei come nô
...
Ma no vevin il coragiu di fâlu e i tiravin fôr chal
era come sçampâ, come rindisi prin di tacâ ...
E Aio, alora ?
Forsit a nol era zût via par sçampâ ...
Al veva sielt di risçâ e a j era zuda ben.
A si scugneva disi cha nol veva mai vût bisugna di domandâ
nuia a di nissun, al veva belzà dut.
Di fruts al era lunic a vê la bicicleta nova ogni an e
di fantat a vê la machina e bês in sacheta.
I siei a lu vevin sempri contentât in dut, sensa mai domandâj
nuia in cambio.
Nol veva mai corèt grant risçus.
E nol era un frut vissiât : i siei a vevin i bês.
A vevin pôc sè disi: ença il çan al steva
ben in çasa di un sior ...
A no era cuestion di bês, di pari, di mari, lui al veva vût
coragiu di sielzi il sio môt di vivi.
E al veva savût tegni dûr.
Noatris i no erin stâts boins nença di tacâ ...
Jo, i vevi mê mari di mantègni. Se i vès çapât
sù e i fòs zût via a sarès muarta di crepacôr.
A ven fôr la camerera e a si senta. A vuarda lontan, come
pierduda tai siei pensêrs.
Scusis.
I varès podût molâ dut, finîla di zî
sù e jù fint a Pordenon e zî in Maroc o in Congo
a diresi un cantier, ma no mi la vevi sintuda.
Al era stât pi fassil restâ uchì a continuâ
la solita solfa, par me e par chei atris ...
Biei viliacos, boins dome di cagâsi intor e di lamentâsi.
Ciso a nol veva savût fâ atri se no continuâ il
mistêr di sio pari.
Tino al veva volût restâ a fâ il rapresentant di
scarpis : Udin, Gurissia, Triest, il campionari ta na valîs
cha no era nença di corean, chilometros in machina e
Buongiorno signora, sapesse che scarpe questanno,
un cafè cuntun client, una palpada a la camerera ta un bar
e stâ a sìnti li coionadis di duçus i clients
e dâj reson, pur cha ti vessin ordenât cuatri pars
di supiei in pi.
E Franco al veva studiât parsè cha lu veva volût
sio pari.
Lui al varès fat pi volentêr il mecanic o il marangon.
A lu veva dita pi voltis, ma il veçu a nol veva sintût
reson.
Al veva scugnût zî a scuela e pôc a la volta a j
era plasût.
E cussi al era finît a insegnâ talian a canaia cha
no veva nissuna voia di imparâ.
Lôr a vevin dome chê di montâ e smontâ il
muturin e lui a ju tormentava cu li poesis, cui verbos e cu lanalisi
logica ...
logica, un casso.
Al si jeva sù e al va viers la puarta.
Varès podût dâj un colp di telefono.
Sert che se al vès volût vignî, al sarès
vignût.
A no mi zeva di lecâlu massa ... ma no mi zeva nença
di stâ a pierdi timp.
Par un amigo a si podeva vê paziensa ... ma ... ostia ...
Stâ lì ... spetâlu ... e dopo vêsi jodûts,
necuarzisi magari che par lui i ti eris dome un recuart di cuanchal
era frut, tant che il veçu balon di corean çatât
sul solâr.
Ti lu tignevis in man, ti pensavis a li partidis fatis, al gust di
un gol segnât e ... ti lu tornavis a butâ cuntuna pessada
ta un çanton, davôr di una sesta di vencs ...
Forsit par lui i no erin propit veçus balons ...
Forsit al voleva jodini e basta ...
No crodevi chal vès volût fâni sìnti
la sô impuartansa, la sô diferensa, a nô chi
erin restâts in paîs cui nestris lambics par tirâ
indenant, cu li nestris pôris di no fâla, cu li nestris
barufis, robis di pôc ma cha bastavin a spaventâni
...
Al era ença just chal vès vût braura di
sè chal veva fat, di sè chal era doventât,
ma mi sarès displasût chal fòs vignût
a fâ il bulo cun nô ...
Al resta a lunc sorapensêr.
Di nô Marcelo al era il mieit, scuasin come Aio.
I vevis di jodilu a scuela : a nol diseva mai nuia, ma cuanche nissun
a nol saveva rispundi, al saltava fôr lui. E noatris i stevin
a sintîlu, a boça vierta.
Ma nol veva vût chê di continuâ e il maestri a j
veva sempri sigât davôr chal veva butât via
un capital di inteligensa ... ma Marcelo a nol veva un pari miedi
e una mari maestra, duta lì la diferensa ...
Jo no podevi disi nuia, chi vevi volût fâ dome
doi ains di mosaico a Spilinberc.
E pi che il student i vevi fat il scalpel ... poça voia e pôc
çâf ...
Marcelo al varès podût fâ alc come Aio ... pi di
Aio ...
Balis, se no lu veva fat a no erin scusis cha podessin tegni
...
E lamentâsi, çatant una schiria di resons par platâsi,
al era di fruts ... ansit al era di veçus, chei veçus
bavôs che cuancha contavin alc di sè cha
j era sussedût, a vevin sempri una scusa par no çapâsi
la colpa e par dâjla a chei atris ...
Al timp, al mal di stomit, a la murosa cha ju veva lassâts,
a la femina cha vevin çolt ...
Ogni tant a mi pareva che dutis li nestris fuarsis i li metevin tal
çatâ scusis, tal gambiâ li robis ...
E dopo i disevin cha erin i fruts cha contavin balis
...
Pi veçus a si doventava e pi a si gambiava sè cha
ni era toçât.
I recuarts a smavivin li robis e a li sclarivin fint a fâj pierdi
il color cha vevin cuancha erin rivadis.
E a restavin dome i remuarts, ma sempri pi scûrs, che nissuna
goma a podeva scancelâju.
I veçus a no podevin contâ né la storia né
li storiis .
A podevin dome inventâ.
Parsè che il lôr vivi al si disfava cui dis cha
passavin e cui dinç cha j colavin.
Lesperiensa dai veçus ...
Scûr.
Al si met a vuardâ una zovenuta, cha si è mituda
a lecâ un gelato ta la taula dongia. A ei bessola e ogni tant
a lu olma.
Lui al resta sorapensêr, ma nol riva a distacâ i vôi
da la fruta.
A pâr che a jê a no i dedi fastidi.
Bessola ...
No veva pi di cuindis ains ...
I varès podût essi sio pari, scuasin ...
A era biela però ... magra, alta, i çavei fins ...
A erin dutis bielis ... bielis e sempri pi zovinis ...
O i erin nô chi li jodevin sempri pi bielis e pi zovinis
...
A era di chês cha vevin la musa ençamò neta,
cha nasavin di savon ... cha ti fadevin voia di tornâ
ai ciei cuindis ains.
Cuanchi ti zevis in plassa sot sera par jodi passâ Teresina
e no ti vevis il coragiu di fermâla, Teresina, e pa la pôra
cha ti jodès, ti si platavis davôr da li colonis
dal munisipit ...
E cuancha era zuda via, ti eris content di vêla joduda,
ma ti si roseavis par no vêla frontada ...
Ogni sera ti si disevis : A sarà par doman ...
E cuanchi ti las fermada, a passava in bicicleta lì
dal prât di Bugi, i ti as crodût cha ti çapàs
un colp e no savint sè disi, cun jè cha ti rideva
a vôi spalancâts, ti as rivât dome a barbotâ
: Biela, la bicicleta ...
Cha era chê di sô mari, plena di rusin.
Dopo a nol era stât pi cussì. E Teresina ti la vevis
dismintiada prin cha vignès ora di tornâ a scuela
...
Di murosis i nd a vevi vudis atris, ma pocis a lu vevin savût
...
Pena chi lu disevi vint il coragiu a mi someava che a pierdessin
dut sè chi çatavi di biel in lôr.
A doventavin come chês atris, bielis frutis ... ma nuia di pi.
Mi voltavi a vuardâlis, ma no rivavi a sìnti tal stomit
il brusôr di saeta, come prin di vêj dita a una cha
veva i vôi resints, a chê atra il sorneli taront, a chê
cul mustic rabiôs cha mi plaseva jodila ridi dome par
me ...
A era prin di çacarâj chal mi nasseva, dentri,
il gust di vêla par murosa, i sgrisui tal jodila e tal no vê
coragiu par frontâla, la voia di nasâ tal colm dai siei
çavei il savôr di una sera davost platâts
tal scûr dal porton.
Disintlu a si dispeavin il gust, i sgrisui, li vois e a zevin a pierdisi
tai çamps di medica, cha ti lassavin i peis bagnâts
pa la rosada e il côr ingropât pal zornâ dai luiars
tal soreli chal nasseva ...
Na dì, una, cui vôi resints, il sorneli taront
e il mustic rabiôs a mi veva çapât par man e jo,
trimant, i eri zût davôr.
A no mi veva pi lassât e jo no la vevi pi lassada, ença
se cul timp no mi veva pi tignût par man ...
Nô i vevin bisugna da li feminis e lôr a lu savevin.
E a si profitavin.
A era colpa nestra, però.
Cuanchi vevin tacât a corî davôr, par cha
ni la molassin, i vevin savût fâ dome i monis, i vevin
prometût la luna, i si erin lassâts tratâ di basoai
e cussì lôr a si erin necuartis di vê il curtìs
pal mani ...
E dopo, tu ti si sintevis leât da la femina e jè a ti
sbateva su la musa chi no ti eris pi chel cha veva cognossût
il prin dì, che sè chi ti vevis prometût
ti lu vevis dismintiât ...
e a saltava fôr cul discors che i masçus a li vevin tignudis
sempri sòt, li feminis ...
Lôr a çasa a lavorâ e lui in ostaria cui amigos
...
E disi che romai a lavoravin fôr di çasa e cha
vevin, come nô, li lôr amighis, il balâ e il cine
dibessolis e a çasa i lavôrs fats in doi ...
Al era just chal fòs cussì ...
Nissuna diferensa tra masçu e femina, dut compain, a metât,
sensa vitimis e ... sassins.
Na roba no vevi mai capît : a scuela di solit li mieit
a erin li frutis, dapardut, ma dopo sul lavôr no ti çatavis
una femina cha vès comandât.
A erin sempri masçus i parons, i diretors, i presidents ...
E alora o la scuela a era fata dome pa li feminis - e a podeva essi
cun chê scuela chi vevin - o al era alc cha nol
funsionava cuancha si tratava di sielzi chei cha vevin
di essi i parons, di diresi una fabrica, di comandâ ta un ufissi
...
A vevin propit reson di çapâsila ...
Un pêl imbranât, al fa fenta di vuardâ di chê
atra banda, ma si jôt chal à gust che la zovina
a lu vuardi.
A continuava a vuardâmi e no mi pareva di cognossila ...
A veva di vêla propit cun me.
La zovina a no mola di lecâ il gelato, ogni tant a ridussea.
Però, tant fruta, tant fruta ... a mi pareva cha vès
savût sè cha voleva ...
Al fa par tacâ boton. La vôs a j ven fôr flapa,
come barbota.
Scusa ...
I vevi fat par disi alc ...
Al sta par provâ di nouf, cuanchal riva un zovin,
a j va dongia e jè a si jeva sù di bot e a lu bussa,
ridint. Prin di zî fôr, intorteada al fantat, a si zira
e a buta il stec dal gelato ta la strada.
Biela la zoventut ...
Al è clar che Goriu al è restât mal.
Si varès volût essi sempri zovins, biei e magris e vivi
in eterno ...
Nença chi vessin vût di restâ di semensa.
Nissun al voleva rindisi che, prin o dopo, i saressin doventâts
veçus, chi si saressin malâts, cha ni sarès
toçât di murî e cha no era nuia di fâ.
Ma ni la vevin mituda tal çâf cussì indentri che
cuanchi jodevin chi no la fadevin pi, i si la çapavin
cun duçus.
Vivi contents e mai murî ...la pi granda busia cha ni
vevin contât ...
Scûr.
Goriu al è sentât e al tâs a lunc.
I vevi dessidût di telefonâj.
Oramai lora a no era dome passada, a era vignuda fraida patoca.
E a no si jodeva nissun.
Farabuts, però.
A no varessin vût di lassâmi dibessôl.
Al va dentri.
Al ven fôr dopo un biel pôc. Intant la camerera a à
mitût a post li taulis, li çadreis e a si è sentada
a vuardâ chei cha passin, giambis a larc, fumant un sigaret.
Sio barba al mi veva dit di vêlu sintût disi chal
sarès zût a çatâ sô agna Milia e,
dopo, al veva di vignî chì di Sandra a çatâni
A erin scuasin li deis ...
sal veva chê di vignî al varès podût
fâ di mancul di zî lì di sô agna ...
Scûr.
Al tâs a lunc e al sta vuardant chei cha passin, sempri
insomp dal breâr : omis e feminis cui fruts pissui tal bras,
indurmidîts, cualchi vedrana, doi veçus cha tirin
flât a boçadis.
Duçus a van via drets. An premura di tornâ a çasa.
Romai a nol sarès pi rivât ...
La sera a era zuda cussì ...
Incassâsi a nol sarès servût a nuia ...
Scûr.
Al si vuarda in ziro e al jôt cha nol passa pi nissun.
Al è restât dome lui e la camerera, cha si sta
curant li ongulis.
Romai a nol sarès rivât pi di nissun.
Un biel bidon.
Va ben Aio, al varà vût i siei ... magari una telefonada
da la Merica e al varà scugnût partî davorman ...
Ma chei atris ... a savevin chi stevi spetant ...
Sè i costave vertîmi ...
Ma Goriu al era bon, Goriu al era mona ...
A no coreva vertîlu ...
Chal spetàs, il coion ...
E jo varès volût mandâju a cagâ e invessit
di spetâju e di zî a Travês, i sarès zût,
dibessôl, a Spilinberc, ta chê nova ostaria, cha
era prin dal cisciel ...
cun tuna camarera cha era la fin dal mont : doi vôi ...
dôs tetis ...
Un biel toc di fiola ...
Ma no dibessôl ...
No soi mai stât bon di tacâ boton, figurâsi dibessôl
...
Tino, chel sì cha li frontava dutis ...
Al si senta di nouf, vilît.
La lûs cha vigneva fôr da la puarta a ei sempri
pi flapa.
Una sera butada via.
Romai i vignevi fôr poci voltis di sera. Justa ogni tant,
la sabida.
I eri sempri pi smonât.
E cuanchi rivavi a çasa, i mi disitiravi sul sofà,
i impiavi la television e no mi vigneva pi voia di movimi.
I fadevi di chês durmidis denant la television.
A mi rompeva di butâ via una sera ... a fâmi çoli
pal cûl ...
Marcelo almancul al mi veva dit cha nol saveva sal varès
rivât ...
Bon ença chel.
Al era propit un Suet : a savevin dome lôr, a erin dome lôr
...
A vevin reson di clamâju la Treccani.
E Tino ? dome coionadis e tabaiâ di frico e di frissis ...
inutil, come na roia sensa aga, destât ...
Ciso, un pôr diaul chal veva fat cuatri francs e chal
crodeva di essi cui sa cui ...
Ma chel chal mi rompeva di pi, al era Franco.
Va ben che lui al veva studiât. Ma l era dome professor
a li medis e di talian !
Chal fòs stât di matematica o di liceo, almancul.
Un pôr vedran.
Bastonât e disperât.
Se nol vès vût noatris chi lu tignevin cun nô,
al sarès stât bessôl come un çan.
Marx e Che Guevara a fadevin poça compagnia, di not.
Ença chel sio tirâ fôr sempri la pulitica e il
comunismo e Togliatti ...
Nol veva pensêrs, lui ...
A nol veva di menâ tant il poleâr, lui ...
Però ... al mi fadeva ença dôl ...
I siei a si erin svenâts par fâlu studiâ e, a disevin,
lu meretava.
A erin timps che nissun al zeva a studiâ e studiant a vevin
crodût di fâlu doventâ alc, di fâlu vivi mieit
e invessit ... al si era çatât veçu e bessôl,
un pôr biat, sierât ta la sô sçaipia di pensêrs,
calcolât nuia o scuasin ...
A era stada colpa di sô mari : lu veva sempri tignût
sot come chal fos stât un frut da li elementars.
Par vêlu sempri dongia a no lu veva lassât zî a
fâ scuela a Vignesia.
Mi lu veva dita lui.
E lui al veva un radego cun jè cha la varès copada
...
E al veva reson.
Chì in paîs a nol si era mai çatât ben.
Chei da la sô etât a ju veva bandonâts chal
era frut : lui in colegio a Udin e lôr a vora.
Il predi e chei atris, par via dal sio dîsi comunist, a lu vevin
mitût di banda e lui al si era platât davor dai siei libris
e da li sôs fisimis.
Dome cun nô al veva un pôc di cunfidensa.
Merit di Marcelo pi di duçus.
Lui, a lu veva tirât dongia, chê volta chal voleva
meti sù un circul par fâj contra al predi.
A si erin sempri çatâts lôr doi.
A vevin ...
sè môt si diseve cuanche doi a zevin damor e dacordo
su dut ?
Unamicizia particolare ...
No, chê a era roba di fenoi. No, particolare ...ostia ... amicizie
speciali... no...
A mi vigneva sù dome cûl e çamesa.
Sè si diseve, maledizion ...
Al resta lì a gratâsi il çâf, ma no i ven
sù nuia.
Sè môt si diseve, po ...?
Se erin un om e una femina al era tenero amore, se erin
doi oms a si çacarava di affettuosa amicizia, se
erin dôs feminis a si diseva : iôt lì, chês
brutis putanis!.
Nol si rint. Al bat i dêts su la taula, il piè par
ciera e al si grata il sorneli.
A la fin al mola.
E nuia di fâ ... e lu vevi sintût par television ...
A suna na çampana. Goriu al sta a sintîla a
lunc.
A erin li deis ...
Cuanchi sintevi sunâ li çampanis a mi çapava
come una scossa di frêt jù pa la schena ...
A mi pareva cha sunassin sempri di muart ...
La muart ...
Tanta pôra da la muart e pensâ cha era la sola roba
chi savevin cha ni varès toçât di
sigûr ...
Al era il cuancha ni fadeva pôra ...
Lostia! a era chi savevin che dopo dut al era finît.
Almancul ...
Scugnî murî ...
Denant da la muart il vivi al si smaviva, al singropava tal
timp chal nasava di frait, di alc chi no ti cognossevis
...
ti si sintevis pierdût e spierdût ...
Ti crodevis che murî al fòs tacâ a jodi sempri
pi fusc, un caligo intor chal doventava sempri pi scûr,
e cha ti vès someât di sìnti la vôs
di ciò pari, lontana, come cha fòs vignuda dai
çamps da la Grava, e a la fin capî ...
capî cha no ti impuartava pi di nuia e di nissun ...
Al era vignût fôr un pêl di vint e i pôi
a pierdevin fueis ...
tal scûr da la not ogni fuea a mi someava un notul, tal ultin
svual prin di zî a durmî ...
A mi plaseva il vint parsè chal vigneva di lontan e
al veva il savôr di robis chi no vevi cognossût
e chi no varès mai savût ...
La roba pi bruta
- mi la tignevi dentri, platada, no sai dulà -
al era gno pari, cha lu vevin çatât
- jo i eri a vora -
ta la sô butega romai frêt, in senton davôr dal
banc, cul çâf bandonât come un pipinot e il çapiel
colât lì dongia ...
Al veva di vê sintût cha j vigneva mal e al veva
çapât sù il çapiel par vignî a çasa
...
e jo i eri via ... a fâ tocs di lavatrice ...
Mi dismovevi ogni tant di not e i restavi a pensâ sè
chal veva di vê passât, prin di murî, bessôl
e bandonât ... lui chal era content dome cuancha
ni veva, duçus insiemit, ator da la taula ...
La çampana a à finît di sunâ.
Al si jeva sù e al va dentri.
Al torna fôr cuntuna bira nova, la poia su la taula e al si
met a bevila.
La camarera a ei sentada e a somea cha si sedi indurmidida.
La lûs a si distuda bel belu.
Tal scûr a si sint Goriu chal dîs
La bira era buna, ença bevuda dibessôl ...
Scûr.
An tirât dentri li taulis e da la puarta a no ven pi lûs.
Il breâr al à un lusôr debul e frêt e, di
lontan, lampàdis di calôr a lu sblancin di colp.
Un vint lisêr al mouf i telos, che adès a train sul blu,
scuasin selest.
Si sintin çans baiâ.
Si disarès chal ven un temporal.
Dinsomp dal breâr al ven indenant un om, alt e magri,
cuntun vistit grîs e una maiuta blu.
An za sierât ...
Mieit ... no vevi propit voia di jodi nissun ...
Chei chi vevi di jodi, ju ài jodûts dopo di misidi
...
E a mi ridevin ... ta li fotografiis...
In simiteri.
Destât, i vignevin dutis li seris, chì di Sandra.
Si çatavin par dessidi dula zî : Goriu al diseva al cine,
Tino a balâ, par Ciso a bastava no tornâ massa tars, a
Marcelo a j zeva ben dut. Franco al varès bruntulât in
ogni câs.
E par rivâ a metisi dacordo i fadevin li deis, ença
li undis.
Cussì i restavin a çacarâ.
Sandra a sierava e, tal scûr da la plassa, i continuavin a discuti,
a cateâ ...
No la finivin pi ...
I nd a vevin di fantasiis ...
Da la partida cun chei di Taurian a la fabrica di scarpis a Tramonts,
da la gialina di lat di Marcelo a la rivoluzion di Goriu, dal sposâ
la fiia dal vitrinari e vivi di rendita al ziro dal mont in bicicleta,
duçus insiemit ...
Invessit ... na sera di mai, cui grìs cha sturnivin
la luna e cu lerba nassuda di bot ta li primis plois, na
sera a son restâts duçus cuatri, a nença vinç
ains, inçatrâts sot un tratôr chal si era
dismintiât di impiâ il lusôr ...
A son partîts insiemit, cu la machina nova di Tino ...
A son partîts sensa savê pi tornâ ...
Za ains ...
Cui sa se stassera a son zûts a balâ a Baselia.
O al cine a Spilinberc.
O ta na frasça a discuti di balon e di comunismo ...
E se Tino al à tacât boton cun chê fruta, magra
e sidina, cha j parta di bevi ...
Cui sa ...
Scûr.
I ai doprât il furlan ta la variant di Dograva di San Zors
da la Richinvelda, serçant di scrivilu rispetant la grafia
uficiâl.
Ma par rispiet dal gno paîs, i ai scugnût tegni cont di
sè môt cha si çacara ulì, tant tal
doprâ chês peraulis cha son, pi o mancul, diferentis,
tant tal rindi chei suns che no sempri a son compains.
Cussì a mi toça disi che tal gno furlan :
(la Z in prinsipit di peraula (zî, zuiâ, zenoli, zovâ,
zirâ, zovin, zâl, zôc, zornada, ecc.) e tal mies
da la peraula dopo una consonant (belzà, sielzi, vierzi, anzul,
scuierzi, arzent, strenzi, ecc.) a à un sun sivilât sonôr
(it. rosa, casa);
invessit ta li peraulis cha vegnin dal latin (disperazion, riduzion,
produzion, situazion, stazion, ecc.) a à un sun sivilât
sort (it. possibile, rosso, consumo).
I ai di disi chi no doprìn mai il sun fricât sort
.
(il sun prepalatâl sort cj e chel sonôr gj a no esistin.
(gi e ge (giornâl, gioldi, gialina, giavâ, mangiâ,
giat, bugiel, stangia, ges, indigestion, generâl, ecc.) a si
pronuncin come par talian gita, gioco, gesso, par la cuâl ju
scrîf gi e ge.
|