CJAPA SU LA VALÎS


L'emigrassion

lavoro della classe III A

Scuola Media di S. Giorgio della Richinvelda

giugno 1983

a cura di

Maurizio Driol e M. Sandra Lenarduzzi

Associazione "I due campanili", Gaio - Baseglia


Collaboratori:

Laura Martinuzzi, Baseglia

Egidio Gaino, Baseglia

Fotografie e documenti:

Archivio del M.o Rino Secco, S. Giorgio Rich.da;

Circolo Culturale Ricreativo, Provesano;

Famiglie di emigranti

In copertina:

Francia, Tolone:

primo a d., Filipuzzi Giovanni, n. 1898, e. 1936/39, manovale;

primo a sin. D'Andrea Giuseppe, n. 1884, manovale, entrambi di Provesano.


Indice


L'Associazione "I due campanili" di Gaio e Baseglia (frazioni del comunedi Spilimbergo), promuovendo, nell'autunno scorso (1982), la seconda edizione del concorso di prosa in lingua friulana, ha sollecitato gli alunni delle scuole elementari e medie del Distretto scolastico di Spilimbergo-Maniago a compiere delle ricerche sull'emigrazione e sul lavoro dei nonni.

Questo libro (il terzo della serie curata dall'Associazione e stampato in collaborazione con il Comune e la Cassa Rurale e Artigiana di San Giorgio della Richinvelda) raccoglie l'ampio lavoro, dedicato all'emigrazione friulana, svolto dai ragazzi della terza A della scuola media di San Giorgio della Richinvelda.

Siamo riconoscenti a tutti coloro che hanno contribuito alla realizzazione dell'opera ed in particolare agli autori, agli insegnanti e agli intervistati.

Esprimiamo la nostra gratitudine a Novella Cantarutti per i suoi preziosi consigli.

Un saluto, infine, agli emigranti, cui dedichiamo l'opera.

Il Consiglio Direttivo de "I due campanili"


Presentassion

A la fin di otobre i vin tacât a fevelâ sul tema da l'emigrassion che l'Associassion da "I Doi Cjampanii" di Giai e Baselia à dat chist'an ai scuelârs ch'a volevin scrivi par furlan.

'Sa in prima media i vevin fat il concôrs che chistu circul al veva proponût e seis di nô a vevin vînt il premiu; alora, d'acordu, i vin pensât di provâ encja 'sta volta, ma cun un lavôr da fâ ducju insiemit.

I si vin domandât sé ch'a ni interessava di pi sul argomênt e i vin dit:

  • conossi li’ causis da l'emigrassion;
  • savê sé ch'a pensavin o a speravin i emigrâns e i siei parîncj cuânt ch'a partivin;
  • conossi li’ cundissiôns di vita e di lavôr dai emigrâns pi vecjus e pi 'sovins;
  • jodi dulà ch'a 'sevin e parsé;
  • capî i problemis ch'a vevin par via ch'a no savevin la lenga;
  • conossi i rapuârs tra i emigrâns e la famea restada a cjasa;
  • savê s'a tornavin o no a cjasa;
  • jodi sé ch'a pensin su la cuestion ades e sé ch'a pensavin una volta.

Alora i vin pensât a sefâ ch'al veva di servî il lavôr e i vin dita:

  • a conossi li’ causis da l'emigrassion;
  • a savê semônt ch'a vivevin e a lavoravin pal mônt i emigrâns;
  • a jodi li’ conseguensis ch'a à partât l'emigrassion;
  • a confrontâ l'emigrassion di iêr cun chê di ué;
  • a conossi âlc dai emigrâns dal nestri Cumun;
  • a capî l'argomênt studiânt la storia e la gjografia;
  • a fâ un'esperiensa nova cun intervistis ai emigrâns e ai siei parîncj, cun leturis e discussiôns;
  • a conossi miei l'argomênt fevelânt cun chei ch'a s'intindin;
  • a rivâ a capî sé ch'a ei stada l'emigrassion par chei ch'a àn cugnût partî e par chei ch'a son restâs a ciasa;
  • a jodi s'a si pos doprâ la lenga furlana par contâ la storia e l'esperiensa dai emigrâns;
  • a dâ a chei ch'a lein un documênt ch'al informi e ch'al podi servî par studiâ encjamò.

Par rivâ a savê duti’ chisti’ robis, i vin judût dulà ch'i podevin cjatâlis e i vin dita:

  • cun risercjis tai libris nestris o da la biblioteca, tai gjornâi dai emigrâns,ta lavôrs di altris scuelârs;
  • cun intervistis ai nestris parînç e cunussîns 'sûs pal mônt, ai emigrâns tornâs a cjasa e a chei ch'a àn o a àn vût i siei fôr pal mônt (i vin preparât li’ domandis e par chei ch'a son via i vin spedît leteris in Fransa, Svissera, Olanda, Canadà, Venessuela, Argjentina e Australia);
  • cun domandis a personis ch'a s'intindin o ch'a àn vût sefâ cui emigrâns;
  • cun domandis al sindic dal nestri Cumun;
  • cun risercjis ta li’ fameis dai nestris paîs par cjatâ cualchi documênt.

I vin cjapât sù dut il materiâl e dopo i vin pensât di ordinâlu cussì:

causis, cundissiôns, conseguensis da l'emigrassion dal 1861 a ué, secônt nô, i libris, la înt ch'a s'intînt, i emigrâns, i ex-emigrâns, i parîncj dai emigrâns, cu li’ testimoniansis pi interessantis dai intervistâs ch'a disin la sô su tantis cuestiôns, cun cualchi dato e documênt importânt.

A la fin i vin judût se li’ nestris ideis a podevin 'sî ben, se chistu lavôr a ni à servît, se âlc a ni à interessât e plasût di pi, s'i vin cjatât cualchi dificoltât, s'a ni àn vignût fôr problemis ch'i no vin pudût tratâ.

A ni àn judât la prof. di talian, Sandra Lenarduzzi e chê di storia e gjografia, Maddalena Quaglia e i vin lavorât in tîmp di scuela e via pa li’ vacansis di Nadâl.

S.'Sôrs, 5 di 'senâr 1983

P.S. I vin doprât il furlan di ducju i paîs dal nestri Cumun (a son difarensis tra il fevelâ di Rossêt e Domanîns e chel di chealtris sînc paîs).

I scuelârs da la tersa A da la Scuela Media di S. 'Sôrs Rich.da:

Lorena Bisutti, Mara Bisutti, Marilena Bisutti, Erika Burello, Gianni Cancian, Ennio D'Andrea, Giancarla De Piccoli, Massimo Feltrin, Stefano Fiorenza, Alberto Fornasier, Nadia Fornasier, Renzo Gaiotto, Nicoletta Lenarduzzi, Leonardo Luchini, Massimiliano Miotto, Lorenzo Salvador, Roberta Salvador, Laura Sbrizzi, Silvio Zongaro.



Li' nestris ideis

Causis

  • La 'sênt, una volta, a 'seva pal mônt dato che uchì nol era lavour, pa li’ gueris; ades, parsé che il Stât a nol interven.
  • Il Stât talian a nol svilupava il lavour dai ciâmps.

Cundissiôns

  • Al era difissil, par l'emigrânt, vê un lavour divorman e al si ciatava mâl cu la sênt dal pôst.
  • I parôns a profitavin di chei ch'a 'sevin pal mônt, parsé che a no si voltavin contra.
  • I emigrâns a no conossevin il nouf paîs, la sô lenga, e li’ sôs tradissiôns.
  • L'om ch'al partiva cu la famea, al veva pi confuârt.
  • A fasevin vias lûncs; i prîns tîmps a vivevin mâl, a mandavin cuasi ducju i bês a cjasa. In prinsipit a erin butâs in banda e a si cjatavin nome tra paesâns.
  • A 'sevin pi in Svissera, Belgio, Argjentina, Australia, Venessuela, Canadà.
  • A era diferensa tra emigrassion dal nord (par pôc tîmp) e chê dal sud (par sempri)
  • I emigrâns, vuei, a si inserissin miei ta la societât e tal lavour, parsé che a san sé ch'a ju speta.
  • Ades a si riunissin par associassiôns a seconda da la region.

Conseguensis

  • L'emigrassion à sparegnât a tancju di murî da fan.
  • I parôns a son diventâs siôrs a spesis dai emigrâns.
  • Li’ fameis a cjasa a stevin piês di prima se i emigrâns a no j mandavin un pôc di bês.
  • L'emigrassion à salvât tanta 'sênt, ch'a à preparât un avignî pi sigûr ai fîs.
  • L'emigrassion a ei una roba biela, parsé che a permet di conossi altris paîs, ‘sênt, usansis e a dâ lavour.
  • Ades i emigrâns a volaressin tornâ tal siò paîs, ma no restâ.
  • Chei ch'àn vût furtuna a si àn fat una buna posission.
  • Li’ dificoltâs àn fat vignî pi fuârt il carater e àn insegnât a frontâ cun mancul fadia i problemis.
  • Se la 'sênt a emigrava, uchì a restavin mancul personis e a cjatavin pi lavour.
  • A si varessin da fâ pi robis par che i emigrâns a si cjatini tra di lour.
  • Cu l'emigrassion duta la 'sênt dal mônt a si à messedada.

Li' ideis dai libris di scuela

Causis

  • Aumênt da la popolassion.
  • Miseria ch'a cresseva.
  • Paîs cu la malaria.
  • Mancjansa di lavour.
  • Bisugna, four pal mônt, di operaios.
  • Paîs pi industrialisât.
  • Mancjansa di bês par lavorâ miei la cjera.
  • Fuârt aumênt da li’ tassis.
  • La 'sênt siora a lassa li’ ativitâs da l'industria.
  • La cjera tal meridion o a no rindeva o a no si podeva lavorâla.
  • Division sbaliada dai terêns dopo il 1861, ch'a finissin in man dai grains parôns.

Cundissiôns

  • I emigrâns àn da fâ i lavours pi dûrs (pala e picon).
  • A cjapin pôc.
  • Tal lavour a vegnin sfrutâs e tratâs mâl.
  • A no àn nissuna protession.
  • A cjatin cjasis pissulis, dirocadis, umidis, sensa lûs,...
  • A cjapin tantis malatiis.
  • A no rivin a inserîsi benon tai noufs ambiêns, parsé che a no san la lenga dal paîs.

Conseguensis

  • I bês dai emigrâns a judin il Stât e li’ fameis dai emigrâns.
  • I operaios, restâs in mancul a cjasa, a guadagnin di pi.
  • I emigrâns, par podê 'sî par il mônt, àn cugnût vendi dut e cussì a no àn pi nuia ch'a ju lèi al siò paîs.
  • I emigrâns ch'a morin four pal mônt a son tancju.
  • Un grun di paîs taliâns a son restâs sensa 'sênt e in altris paîs da l'Europa e four la 'sênt a ei cressuda.
  • A vegnin imbroiâs o tratâs mâl, parsé che a no san la lenga.
  • An vût bielis promessis da imprenditours e mediatours ch'àn profitât e alora a si cjatin in cundissiôns piês e a no podin pi tornâ ca.
  • In sertis bandis d'Italia la cjera a no pos pi essi lavorada, parsé ch'a no ei 'sênt abastansa.
  • Sicome ducju a erin 'sûs via, a no si podeva lotâ par cambiâ li’ robis in miei.

Li' ideis di altris libris

Causis

  • Massa 'sênt.
  • Pôc di mangiâ.
  • Bisugna di lavorâ.
  • Il lavour tai cjâmps al va mâl.
  • L'industria a no va indevânt.

1850-1890

  • A cjatin li’ minieris di oru tai Stâs Unîs.
  • A cjapin un cun l'altri malatiis, come la malaria e il colera.
  • A sperin di vivi miei.
  • I mesos di traspuârt a son pi sigûrs.
  • A conossin di pi chealtris paîs.
  • La Merica a clama'sênt a lavorâ.
  • Il lavour dai cjâmps al va mâl par via da li’ doganis ch'a difindin li’ industriis(1887).

1890-1900

  • A son regjôns ch'a stan miei e altris ch'a stan piês.
  • Tanta 'sênt uchì a domanda lavour e a no lu cjata.
  • Pal mônt a domandin 'sênt par lavorâ.
  • I vias a son pi sigûrs e a costin mancul.
  • A conossin miei i paîs dulà ch'a van.
  • I governos a jodin di bon vuli l'emigrassion.
  • Pal mônt a prometin una vita miei, lavour e aventuris.

1901-1914

  • La Merica dal Nord a dà un grun di bês a cui ch'al va a lavorâ ulà.
  • La 'sênt dal Meridion a lavorava tai cjâmps e chiscju a no rindevin abastansa.
  • A no son legis par l'emigrânt.

1919-1939

  • Li’ industriis a no rivin adora a tirâsi sù e a 'sî indevânt.
  • A clamin 'sênt tai paîs ch'a tornin a fâ sù dopo la guera.

1945-1960

  • La 'sênt a no à lavour.
  • Li’ industriis a fan fadìa a tornâ a partî dopo la guera.
  • Il lavour tai cjâmps a nol dà abastansa par vivi e il Stât a no lu juda.
  • I paîs da l'Europa a clamin 'sênt par tornâ a fâ sù dut.

Cundissiôns

1861-1900

  • I emigrâns àn da rangjâsi dibessôi e a son in man di profitadours.
  • I taliâns a son tra i prîns a 'sî pal mônt, prima dal nord e dopo encja dal meridion.
  • Chei ch'a van ta la Merica dal Sud a si cjatin miei cu la 'sênt di ulà e a lavorin tai ciâmps.
  • Chei ch'a van tai Stâs Unîs a fan pì fadìa par via da la lenga e dal môt di vivi e a formin grups sierâs.
  • In prin a van di pi in Fransa, Austria, Germania, Svissera, Brasîl e Argjentina; a la fin dal secul, encja ta la Merica dal Nord.
  • In prinsipit a partissin dome omis e cuânt ch'a si sistemin a clamin encja feminis e canaia.

1900-1968

  • Al nas il Comissariât par l'Emigrassion (1901).
  • Fin al 1913 l'emigrassion a cres.
  • A no si pos 'sî dulà ch'a si vôl, parsé che cualchi paîs al siera un pôc li’ frontieris (1917).
  • A nas la Diression Generâl dai taliâns fôr da l'Italia.
  • I governos a s'interessin di pì dai emigrâns.
  • Il governo talian al ferma l'emigrassion "par sempri" e al permet dome chê par pôc tîmp (1927).
  • I Stâs Unîs a no volin pi tanta 'sênt.
  • I emigrâns a son metûs in banda.
  • A vivin ta li’ barachis in tancju.
  • A no rivin a capî il môt di vivi dal nouf paîs e chistul a nol capìs il siò.
  • A speregnin pi bês ch'a possin par mandaju a cjasa.
  • Il Stât al si interessa par judâ i emigrâns a tornâ a cjasa (1951).
  • A emigrin tai paîs pi siôrs.
  • I emigrâns a fan lavours miei, parsé che a son pi preparâs.
  • A fan legis ta la CEE par riconossi ai emigrâns i stes dirìs di ducju che-altris sitadîns (1968).

a ei mancul disocupassion;

  • chei di famea a vivin miei;
  • il Stât cui bês dai emigrâns al paia i debis;
  • li’ esportassiôns a cressin se i emigrâns a van ta un paîs leât al siò;
  • l'emigrassion par sempri a fa pierdi omis e capitâi;
  • i emigrâns ch'a tornin àn un misteir e a partin bês;,
  • a van via chei dai 15 ai 45 ains e alora a mour pì 'sênt, a si maridin e a nassin in mancul.

    Tal paîs dulà ch'a rivin:

    • l'emigrassion a va ben tai paîs cu la culumia indevori;
    • i emigrâns stagjonâi a j 'sevin ben, parsé che a no si veva bisugna di fâighi i servissis;
    • i emigrâns par sempri a j 'sevin ben instés, parsé che a spindevin i bês ulì;
    • la 'sênt a si messeda.

    In generâl:

    • cualchi paîs al resta sensa 'sênt e cualchidun altri a nd'à massa e cussì la culumia a ei pi indevôr ta una banda e pi indevânt ta un'altra.
    torna all'indice

     torna a San Giorgio Insieme

     nuova pagina



    Li' ideis dai libris su l'emigrassion furlana

    contadîns in miseria.

  • Li’ fameis a erin ruvinadis da li’ anadis brutis (malatiis da la patata e da la vît).
  • A vevin mitût massa târs li’ scuelis, li’ banchis, li’ feroviis.
  • Al era il dassi par l’esportassion dai prodos dai cjâmps e concorensa da chealtris regjôns.
  • I profitadours a fasevin propaganda par l’emigrassion.

    1881-1915

    • A vignevin dividudis massa li’ proprietâs tra chei ch’a reditavin.
    • Tassis (roba mosenada, sâl e tabacs), che spes a son pì altis dai guadains e alora a ven la miseria par debis.
    • I pissui contadîns, i fituâi e chei ch’a lavoravin a ‘sornada a vevin voia di fâ pi furtuna.

    Tra li dô’ gueris

    • Li’ industriis a fasevin fadìa a tornâ a produsi e la ‘sênt a protestava.
    • In Europa dopo la guera a domandavin ‘sênt par tornâ fâ su i paîs distrus.
    • Inta li’ Merichis ch’a no vevin vût la guera la culumia a ‘seva un grun indevânt.

    Dopo la seconda guera mondiâl

    • La situassion economica e sociâl a era ‘suda piês, parsé che la popolassion a no produseva abastansa par vivi, par via da li’ distrussiôns e da li’ robariis da la guera e parsé ch’a erin pi lavoradours cui ex militârs.
    • I paîs da l’Europa a clamin pi lavoradours par tornâ a fâ su dut.
    • Il Friûl al è indevour ta la culumia parsé che:
    1. al è ta un puêst di cunfin;
    2. il governo e i aministradours locâi a no si movin;
    3. l’agricoltura a ven modernisada massa belpan;
    4. encja li’ industriis a van indevânt massa pûc.

    Cundissiôns

    1866-1880

    • Emigrassion "par pôc tîmp" tal Impero Austro-Ungaric, lûnc Sava, Drava, Danubio e Reno (a ei 'sênt da la montagna ch'a torna d'unvier cui bês speregnâs par la famea, par meti a pôst la cjasa e comprâ ciâmps); emigrassion "par sempri" viêrs la Merica dal sud, in Argjentina, cun duta la famea, par lavorâ li’ cjeris ch'al deva il governo (i furlâns àn fondât Resistencia, Colonia Caroya, Ausonia).
    • Misteirs: muradours, fornaseirs, terasseirs e mosaiciscj, taiapieris,‘sessîscj, decoradours, pitours, boscjadours, pursitârs.
    • A sintin la nostalgjia, a cjapin mâl di vui e fievara 'sala.
    • Dal 1866 al 1900 a partissin in media cuasi 40 mil al an e a tornin 2/3 da l'Europa e 1/4 da li’ Merichis.

    1881-1915

    • La Germania e i Stâs Unîs ch'a vevin massa disocupâs a sierin un pûc l'imigrassion.
    • A nas in Italia il Comissariât par l'Emigrassion (1901).
    • Emigrassion temporanea par l'82,6%.
    • A son nassudis associassiôns di assistensa, ma a cuntinua instés l'emigrassion di feminis e frus sensa contrat.
    • Dal 1901 al 1914 a partissin 40 mil al an; dal 1914 al 1919, par via da li’ gueris, a partissin in pôcs.

    Fra li’ dô’ gueris

    • A domandin emigrâns pi cualificâs.
    • A partissin emigrâns dibessoi o in pissui grups.
    • A partissin di pi di là dal mâr.
    • Il governo al si mouf di pi par judâ i emigrâns.
    • Dopo il 1925 il governo talian a nol permet pi tânt di emigrâ e encja tai Stâs Unîs, Fransa e Svissera, par la crisi da la sô culumia, a sierin un pûc li’ frontieris.
    • A emigrin ta li’ coloniis africanis dopo il 1931 e in Germania dopo il 1937 o ta chealtris regjôns par fâ operis publichis.
    • Dal 1919 al 1922 a partissin 30 mil al an.
    • Dal 1923 al 1939 a partissin mancul pal mônt e pì par chealtris regjôns talianis, in media 30 mil al an.

    Dopo la seconda guera mondiâl

    • Il governo talian al si met d'acordu cun chealtris par l'assistensa e la previdensa pai emigrâns.
    • I emigrâns a son pi preparâs e pi esigjêns par vê un lavour e una paia sigura.
    • A cressin li’ feminis ch'a van a lavorâ pal mônt (26,3%).
    • A ei pi emigrassion par pûc tîmp e ta l'Europa (pi in Svissera, Fransa e Germania).
    • La Region Friûl à mitût tal siò Programa di svilup economic e sociâl encja l'idea di ofrî noufs pôscj di lavour e cussì a tornin ca 20 mil emigrâns.
    • A 'son nassudis in tal Friûl tantis associassiôns di emigrâns.
    • Tal 1953 I"'Ente Friuli nel Mondo" al à viêrt pardut i "Fogolârs”.
    • Tal 1969 a ei stada a Udin la prima Conferensa regjonâl da l'emigrassion, par sostegni che i furlâns a àn dirit di podê restâ a vivi benon ta la sô cjera.
    • Lege Regjonâl n. 24/1970: la prima dal gjenar in Italia par l'assistensa ai emigrâns e cun providensis par cui ch'al torna ca.
    • Dal 1945 al 1970 a van via 10-15 mil al an.
    • Dal 1970 al 1975 a emigrin di mancul o parsé che cui ch'al veva l'etât al al è ‘sa partît, o parsé che tai paîs da la CEE e in Svissera a no cjapin sù pi nissun.
    • In conclusion dal 1866 al 1945 a son 'sûs via in 3 miliôns di furlâns e pì di 1 milion a nol é tornât.
    • Dal 1946 al 1970 a son partîs pì di 600 mil e 200 mil a no son pì tornâs.

    Conseguensis

    1866-1880

    • Ta li’ novis cjeris i emigrâns a plantin vignis, a tegnin cavaleirs, a viersin filandis e fornâs di madôns.
    • Mosaicîscj e terasseirs a fan diventâ pi bielis li’ sitâs dai Stâs Unîs (1880).

    Fra li’ dô’ gueris

    • La 'sênt a cala (massima in montagna).
    • A nas mancul 'sênt.
    • A restin tai paîs i vecjus e li’ feminis.

    Dopo la seconda guera

    • A cala la 'sênt ch'a era uchì.
    • A nassin in pûcs.
    • A morin in tancjus.
    • A restin a cjasa tantis feminis e vecjus: a ei mancul 'sênt ch'a lavora.
    • In gjenar ta li’ fameis dai emigrâns a stan miei cui bês ch'a j mandin.
    • A ei mancul 'sênt ch'a lavora tai cjâmps.
    • Dulà ch’a erin in massa, a restin nome vecjus e cussì a no si fan riformis.
    • Prima a era massa 'sênt in montagna o ta li’ cjeris ch'a produsevin pûc, in culina e planura; ades a ei pì 'sênt ta li’ 'sonis da li’ industriis eta li’ sitâs di planura, e alora la montagna a ei restada sensa 'sênt e l'ambiênt al à vût dâns e encja l'om; e alora l'emigrassion a no si pos disi ch'a sedi un ben, parsé che:
    1. un paîs al va un grun indevânt e chel altri al resta massa indevôr, tal lavour e tal môt di vivi;
    2. l'emigrânt a nol riés a adatâsi tal nouf ambiênt;
    3. l'assistensa e la difesa dai dirìs a no risôlf il problema e alora a si à di rivâ a fâ lavorâ i emigrâns tal siò paîs;
    4. l'emigrassion à fat restâ indevori il Friûl rispiet a chealtris regjôns da l'Italia dal nord.

     

     

    torna all'indice

     torna a San Giorgio Insieme

     nuova pagina